Adorno’nun sakatlanmış ömrü

Minima Moralia, bir sürgün yapıtı. Büyük kısmı II. Dünya Savaşı’nın sonunda yazılan kitap, 70 yıldan fazla müddet evvel, 1951’de yayımlandı. Alman müellif Theodor Wiesengrund Adorno, o sıralarda Üçüncü Reich’tan kaçabilecek kadar talihli öbür sanatkarların ve entelektüellerin yakınında, Los Angeles’ta yaşıyordu. Sağ kaldığı gerçeğinin karşısında daimi bir suçluluk hissine mahkûm oluşunu “beni kovan şiddet” diye izah ediyordu. Kitabın altbaşlığı “Sakatlanmış Hayattan Düşünceler”, bu güzelleşmeyen yaranın kaydı, şahsî tecrübe hakkında yazmanın bile “sözü edilemeyecek kolektif olaylar” ile cürüm iştirakini düşündüren acı bir itiraftı. Lakin Adorno travmaya baş yordu, travmasını niyet için tahriş edici bir şeye, sayfaları dolduracak feraset incilerinin zımparasına dönüştürdü. Minima Moralia o vakte kadarki en şahsî kitabıydı, soyutlamanın en yüksek seviyesinde bile otobiyografik kökenlerinden farklı tutulamazdı. 16. yüzyıl hümanisti Michel de Montaigne’in Denemeler’inden pek farklı olmasa da Adorno’nun kitabı bir felsefi deneyler dizisinden ibaret değildi, birebir vakitte bir otoportre denemesiydi. Adorno’nun “öznel deneyim” dediği şey insanlığın daha beter yıkımına katkıda bulunamayacaksa tüm tenkitlere kalıcı bir öge olarak hizmet etmeliydi.

Sınıflandırmadan iğrenen bir entelektüeli nasıl sınıflandırabiliriz? Topluluklara bağlılığı daima eleştiren ve toplumsal etrafına her vakit aralıklı duran Adorno, yegâne mülkiyeti olarak bilgeliğini sırtında taşıyan kozmopolit bir entelektüeldi. Kitabının birinci aforizmasında, artık kültür olarak kabul edilenin gürültüden ve yıkımdan endişeyle geri çekilen Avrupa tininin bir tecessümü olarak Proust’a hürmetini sunar. “[S]anatçı ya da düşünür olarak ‘entelektüel’ uğraşlara dalan güçlü aile çocukları, ‘meslektaş’ üzere tatsız bir sözcükle anılan bireylerle geçinmenin hiç de kolay olmadığını göreceklerdir,” diye yazar[i]. O, resmi kültürün “rekabetçi hiyerarşi”sinde “kendi konusunu ne kadar uygun bilirse bilsin, istekli amatör” olarak görülür zira “düşüncenin departmanlaştırılması”na itiraz eder. Kendini “bağımsız bir entelektüel” olarak görmeye cüret ediyorsa, gerisinde bıraktığı yerleşik geleneğin “pratik” taleplerine maruz kalır. “Bazıları başka türlü yaşayamayacakları için oyuna katılmak zorunda kalır, başka türlü yaşayabilecek olanlar da oyuna katılmak istemedikleri için dışarda bırakılır.”

Adorno, Proust’a hayrandı fakat (yazdıklarında) kendisini de tanımlıyordu. 1903’te Frankfurt’ta orta sınıf bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldikten sonra, ebeveynlerinin sınırsız sevgisiyle yetenekleri konusunda neredeyse narsisist bir inançla donatılarak yetiştirilmişti. Babası Oscar Wiesengrund asimile olmuş bir Yahudi’ydi, şarap tüccarlığı yapıyordu, “Teddie” diye çağrılan genç delikanlı da çoğunlukla kilerde saklanan şarap şişelerinin ortasında arkadaşlarıyla oynardı. Adorno, babasının işinin harap edilmesinden yıllar sonra, ideolojisinin denizde “yükselen barbarlık dalgasına” bırakılmış “şişedeki mektup” üzere olduğunu anladı. Minima Moralia resmi kategorilere burun kıvıran bir kitaptır, Wunderkammer ya da nadire kabinesi üzere muhakkak bir sıraya nazaran düzenlenmemiş ve hiçbir disiplin kuralına uymayan içgörülerden ve aforizmalardan oluşur. “Kültür eleştirisi”, hem müellifin çocukluğunun sevecen anılarını hem de faşizm hakkındaki amansız niyetlerini kapsayan, serbestçe dolaşan yorum aykırısı tıbbın bir ismidir. Adorno’nun eşsiz kişiliğini, hem sosyoloji ile otobiyografiyi hem de nostalji ile haşinliği iç içe geçirme konusundaki özel yeteneğini yayımlanmış hiçbir kitap daha yeterli aktaramaz. Muharririn dehası her iki alanda da bütünüyle rahat etmesine müsaade vermedi. Felsefi soyutlamalarının en yüksek seviyesinde bile Adorno kendini asla toplumsal dünyadan ayırmaz, hatta bir sanat yapıtına duyduğu hayranlığı yazarken bile biçimsel tahlili sanatın üstesinden gelemeyeceği acının katı anısıyla iç içe geçirir.

Minima Moralia, nostaljiyle hesaplaşır. Savaş halindeki bir ruhun, vaktiyle sunduğu avuntuları artık sunamayan bir topluma atılan temizlerin suretidir. Adorno’nun çocukluğundaki en hoş anılar, Teddie’nin dört el için yazılmış modülleri çalmak üzere teyzesinin yanına oturduğu, annesi Maria ve piyanist kardeşi Agatha ile geçirdiği akşamlardı. Adorno, “Dört elle çalmak, 19. yüzyıl burjuva dehalarının 20. yüzyılın başlangıcında beşiğime koyduğu bir armağandı,” diye hatırlayacaktı. Minima Moralia’nın “Gerilemeler” başlıklı kısmında, Adorno Brahms’ın “Beşiktekine Şarkı” modülünü çocukluğunda yatağının etrafını saran, onu ışıktan koruyan ve “sonsuz bir huzur içinde korkusuzca” uyuyabilmesini sağlayan örtüyle ilişkilendirdiğini müellif.

Yine de Adorno masumiyet ile barbarlık ortasındaki saklı gizli ilişkilere karşı daima tetikte oldu. Hiçbir kusursuzluk adası onun eleştirel gözünden kaçamadı. “Sahici” hayaller terörün habercisine dönüştü. Bir aforizmasında şöyle diyordu: “Faşizmi çok somut bir manasıyla çocukluk anıla­rımdan çıkarsayabilmem gerekir.” Çocukken onunla alay eden, döven ve sınıfın birincisi olarak ortada sırada kusur yaptığında bundan keyif alan okul kabadayılarını anımsadı. Onların büyüyünce kendi esirlerine azap edeceklerini sezinledi. Hocalarının kelamını kesen ve “yumruklarını masaya indiren” başına buyruk çocuklar hırçınlaşıp bir çeteye dönüşmüşler, üyelerine de “efendilerine tapmaları” vaaz edilmişti. Adorno, bu türlü pasajlarda geçmişinde uzun sıçramalar yapar. Tarihselciliğin vicdani tereddütlerini sıkıntı edinmeden, uzun vakit evvel hazırlanmış felaketi görür. Barbarlıkları çağdaş devlete dönüşmüş akılsızlar birliğini mahkûm etmek üzere yetişkin olarak kalemini eline aldığında hassas çocuğun yaraları şimdi iyileşmemiştir. “Faşizm, çocukluğun karabasanını gerçekleştirmiştir.”

Bu anıların hepsi yerinden edilmişliğin lisana gelişidir. Sürgün periyodu boyunca, ne 1930’ların ortasında Oxford Üniversitesi’nde yalnız bir öğrenci olarak geçirdiği yıllarda ne de göçmen topluluğuna yakın olduğu, Amerikan ömrüne yabancılaşma ve küçümsemeyle baktığı ABD’de olduğu sırada, Adorno kendini asla meskeninde hissetmedi. 18. pasajın başlığı şudur: “Evsizlere Sığınak”. Bu argüman, kalıcı bir mesken mefkuresinin karşısındadır. Adorno, “Sözcüğün alışılmış manasıyla barınak artık imkansızdır,” diye müellif. Adorno’nun, varoluşçuların el üstünde tuttuğu “barınak” ve “sahicilik” temalarına yönelik güvensizliğini bu kadar âlâ söz eden yazı az bulunur. Adorno, New York’ta geçirdiği birkaç yıldan sonra, 1941’de meslektaşı filozof ve sosyolog Max Horkheimer’i takip eder. Ortalarında Orta Avrupa’dan sürülen bestekar Arnold Schoenberg ile Bertolt Brecht’in de bulunduğu sanatkarların ve entelektüellerin pek de uzağında sayılmayacak Los Angeles’a taşınır.

Güneşli Kaliforniya havası ona Toskana’yı hatırlatır. Pekala, Los Angeles’daki Adorno imgesinden daha saçma öteki bir şey var mıdır? Adorno, Amerika’nın gözü pek yeni dünyasında Aldous Huxley’in distopik romanına bir gerçeklik olarak şahit olur. Müzik kulaklarını tahriş eder, Hollywood eserleri gözlerini rahatsız eder, kapı kolları bile ona yabancı gelir. Hayran bırakan bir mübalağa yeteneğiyle açma kapama tecrübesi de faşizmin yükselişi üzerine düşünmek için yeni bir fırsata dönüşür. “Artık içeri hakikat açılacak pencerelerin yerinde yalnızca sola sağa itilecek sürgülü camların olması özne için ne demektir? Yumuşak kapı mandallarının yerinde döner tokmakların olması, avluların ortadan kalkması, sokak kapısının önündeki birkaç basamağın ve bahçe duvarının yok olması sanki nasıl etkilemiştir onu?” Adorno’nun karşılıkları zati hazırdır. “Makinelerin kendi kullanıcılarından talep ettikleri hareketler de Faşist zorbalıkta gördüğümüz o yabanî, huzursuz savrukluk ve dengesizliği içermiştir birden fazla vakit.” Bu türlü yorumlar, Adorno’nun “mikrolojik bakış” dediği şeye hastır. Gündelik ömrün en küçük fragmanlarının bile masumiyetini yitirdiği ve kuşatıcı felaketin işareti olduğu eleştirel bir gözle, yakından bakıldığında görülür.

O halde, yerinden edilmek ferdî bir tecrübeden fazlasıydı, eleştirel pratiğin entelektüel önkoşuluydu. Kitabın sadece son pasajı Adorno’nun bütün çalışmasını tek bir formülle özetleyerek ona hayat veren yolu gösterir: “Perspektifler oluşturulmalı, o denli perspektifler ki dünyayı yerinden uğratsın, yadırgı kılsın, onu bütün çatlakları, kırışıklıkları, yara izleriyle birlikte bir gün mesihin ışığında görüneceği üzere sefalet ve çarpıklığıyla göstersin.” Adorno’nun iletisi açıktır: Tek bir birey bile ümitsizlik içindeyse, uyumlu bir toplumun tüm imgelerine ideolojik olarak karşı çıkılmalıdır. Adorno’ya bütüncül karamsarlık şöhretini kazandıran Minima Moralia’daki pek çok müşahedesi ortasında, görünüşte belirleyici olan tabir şudur: “Yanlış hayat hakikat yaşanamaz.” Lakin bu tabir bile bütün dünyanın kınanması olarak anlaşılmamalıdır. Aksine yanlış aşkınlığa, yaygın bir ıstırabın ortasında bireyin ferdî memnunluk ve ahlaki dürüstlük içinde bir hayat yaşayabileceğine dair teselli edici fikre karşı bir ikaz notudur.

Bu, ironik bir biçimde, eleştirmenlerinin Adorno’yu sıklıkla suçladığı elitizm ve estetik sessizlik günahlarına rağmen bir ihtardır. Adorno, birden fazla vakit, “Büyük Uçurum Oteli”ndeki ayrıcalıklı bir aradan yozlaşmış bir gerçekliğe zirveden bakan, kaşları çatılı bir muhalif olarak tasvir edilir. Fakat bu karikatürdür, günahlarından arınmamış bir dünyanın ortasında bile Adorno’nun kısmi kurtuluş anlarını belirleme eğilimine ziyan verir.

Minima Moralia, Adorno’nun Friedrich Nietzsche ve Karl Kraus üzere emsallerden öğrendiği cinsten bir aforizmalar kitabıdır. Adorno, Nietzsche üzere savlarını paradoksun ve nüktedanlığın yıldırımlarıyla aktarır; ve yeniden Nietzsche üzere, vakit zaman şamatacı değişmezliklerle işini görür. Tüm fetişizmlerin karşısı olan Adorno’nun, kendisini fetişist alıntılara uygun hale getiren abartmalarıyla ünlü olması bahtsızdır. “Psikanalizde yalnızca abartılar doğrudur,” diye muharrir. Büyük travmalardan daha az etkilenmiş bir filozof, Adorno’nun niyetinde yanlışsız olan her şeyin abartılardan kurtarılması gerektiğini ileri sürebilir. Ağır yük genelde Adorno’nun niyetlerini tamamlaması gereken okurun sırtındadır, lakin o da sadece rasyonel açıklamadan sağ kalanı kabul edebilir. “Yargılamadan feragat etmiş fikir saf irrasyonalizme dönüşür”.

“Minima Moralia” başlığı bir vakitler Aristoteles’e atfedilen, lakin artık Aristocu etik unsurların bir özeti olarak diğer bir müellif tarafından kaleme alındığı kabul edilen Magna Moralia yahut “Büyük Etik” olarak bilinen incelemeye atıfta bulunur. Bu nedenle, çabucak altında derin bir yarığın açıldığı çağdaş dünyada bizim için geriye kalan taban umutlar üzerine terbiye edilmiş yorumlar bütünü ve geleneğe gaddarca bir karşılık olarak Minima Moralia’yı okumak cezbedicidir. Bu kitabın, kararan bir görüntüyü betimlediği doğrudur, yazıldığı yılların ruhunu nasıl göstermesin ki? Birinci kısmın epigrafı Viyanalı müellif Ferdinand Kürnberger’den alınmıştır: “Yaşam, yaşamıyor” Fakat, epigraf Adorno’nun şahsen yazmış olabileceği bir şey üzere görünür. Minima Moralia, “Sakatlanmış Hayattan Yansımalar” altbaşlığını taşır, bütün kitap bu temanın çeşitlemeleri olarak okunabilir. Birçok defa “yaşantının kuruyup gitmesine”, artık “insani dürtülere” yer bırakmayan “resmi lütufkârlıklarımızın” yükselişine ağıt yakar. “Nesnelerle canlı bir temas içinde gelişebilmeyi” yitiren insan varlığı, kendisini bir objeye ya da bir “donukluğa” dönüştürür.

Böylesine bir buzul görünümünde ahlaki tasavvur olarak geriye kalan nedir? Adorno, Max Horkheimer’e ithaf ettiği açılışta, kitabın bir vakitler ideolojinin en yüksek vazifesi sayılan “iyi hayat öğretisine” katkı manasına geldiğini müellif. Pekala, böylesine bir yönerge hâlâ mümkün müdür? Adorno, ideolojinin meslekleşmesiyle birlikte bu misyonun ihmal edildiğini bilir. Hayatlarımızı nasıl yaşamamız gerektiğini sorgulamak, artık insan ömründe sabit ve sağlam hiçbir şeyin olmadığına ait acı gerçeği gizler. Aslında “bir makinenin kesimlerinden diğer bir şey olmayan” insanların “hâlâ özne olarak harekete geçme kapasitesine” sahip olduklarını düşünemeyiz. Yeniden de Adorno’nun düzgünlüğe olan bağlılığından vazgeçmeye niyeti yoktu. Üretim ve mübadele tahakkümünün şuuru şimdi büsbütün sömürgeleştirmediği kapitalist toplumun hudutlarında, dünyanın umutsuz halde daha berbata gittiğinin hâlâ aşikâr bilinmeyen farkındayız. Fakat, mevcut sisteme ve onun tahakkümüne başkaldırmayı sürdürürsek “insana daha yakışan bir dünyanın doğmasını sağlayabiliriz”. Adorno’nun büyük anlatılara yönelik büyüyen bir kuşkusu vardı. Marksizm ile nadiren görünürleşen bağını sürdürmesine karşın öncelikle politik iktisatla ilgilenmedi, bu alanda pek de maharetli değildi. Bunun yerine, gerçek tecrübelerin tüm detaylarıyla incelenmesinin cazibesine kapıldı. Böylesine bir araştırmanın başlangıç noktası da ferdî tecrübeleri parçalandığında bile hâlâ bilgiye katkı sunabilen savaş halindeki özneydi.

Adorno ahlaki kavrayışın gerekli kaynaklarını hep sosyolojik bilgiyle bedellendirilen ferdî tecrübe seviyesinde aradı. Kitabını istila eden ümitsizlik tonuna karşın, Adorno çaresizliğin ortasında bile kişisel mutluluğun süreksiz anlarına ayak uydurmayı sürdürdü. Bu anlar “özdeş olmayanın” işaretleri, yanlış bir toplumsal bütüne boyun eğmemiş sürgündeki öznenin günlük hayatının izleriydi. Adorno’nun vaktiyle yayıncısına Minima Moralia’nın üçüncü kısmının en sevdiği kısım olduğunu söylediğini öğrenmek bizi şaşırtmamalı. Adorno’nun yorumlama marifetlerini rahatça dizginlediği, kitabın en etkileyici pasajlarından birisi olan “Oyuncakçı Dükkanı” da bu kısımdaydı.

Minima Moralia, altı yıl evvel faşizmden kaçışı sırasında 48 yaşında intihar ederek ölen Alman filozof arkadaşı Walter Benjamin’in fikirleri ve usulleriyle başkalarından daha fazla benzerlik taşıyan bir teşebbüstü. Çocuk kitapları ve oyuncaklar Benjamin’in de ilgisini çekiyordu, Benjamin’in anısı melankolik bir ilham perisi üzere Adorno’nun yazılarında ömrünü sürdürüyordu. Adorno, bir çocuğun tecrübesindeki hedefsiz merakı ve kapitalizm taleplerini dayattığında ortaya çıkan hayal kırıklığı üzerine derinlemesine düşünür. “Geçinme” mecburiliği hayatımızı sömürgeleştirdiğinde, çocukluğun tüm hedefsiz aktiflikleri terk edilmelidir ve böylelikle eşyaların özgüllüğü kaybolur, hasebiyle çocuk oyunları da değerini yitirir: “Çocuk, hedefsiz aktifliği içinde, her şeyi tersyüz eden bir atlatmayla, mübadele kıymetine karşı kullanım kıymetinin yanında yer alır” ve eşyaların sırf mübadeleyle pahalanması gerektiği talebine direnir. Çocuk, yetişkinin unuttuğu şeyi, eşyanın meta bedelinden öte bir bedeli olduğunu ve “insanlara karşı iyicil olanı kurtarmaya yönelen” bu kıymetle meşgul olacağını bilir. Yetişkinin ayık bakışı altında, çocukların oyunları yüzeysel üzere görünür lakin bu insan hayatının derinliğini talan eden kapitalizmdir. “Oyunların gerçekdışılığı, gerçekliğin de şimdi gerçek olmadığının işaretidir. Gerçek ömrün bilinçsiz provalarıdır oyunlar.” Dahası, çocuklar şimdi tabiatımızı biçimsizleştiren metalaşma ve üretim düzeneklerine bütünüyle bağımlı hale gelmemişlerdir, ayrıyeten yapmacıklığı bulunmayan bir ütopya üzere görünen hayvanlara karşı içgüdüsel bir sevgi beslerler. “Hayvanlar, insanların tanıyabildiği rastgele bir maksadın dışında durmakla, mübadele edilmesi mutlaka imkânsız olan isimlerini güya bir dışavurum üzere sunuyorlardır bize.”

Adorno’yu duygusallıkla suçlamak yanlışlı olacaktır. Minima Moralia’nın vazifesi, gündelik tecrübenin çatlaklarında yatanları gerçekdışı hale getiren özgürleştirici fazlalığı görmemize yardımcı olmaktır. Dünyanın bütünlüğünden kaygı içinde uzaklaşmaz, her şeyi yanlış diye lanetlemez, küçük ve kalıcı hakikat anlarını yakalamak için ömrün çatlaklarına dalıp sarfiyat. Adorno, daha biçimsel felsefi tartışmalarında, bilhassa de Minima Moralia’yı yazmaya koyulmadan birkaç yıl evvel Horkheimer ile birlikte yazdıkları Aydınlanmanın Diyalektiği’nde (1944) bu türlü tecrübeleri taklidin kalıntıları olarak niteler: öznenin tahakküm dileğini aşan, tabiat ile insan ortasında hâlâ süregelen taklidin kırılgan bağlantısı. Adorno’nun en çok kıymet verdiği “nesnelerle canlı bir temas” yalnızca gündelik hayatında değil, sosyolojisinde hatta estetiğinde tüm tenkitlerinin destek noktası [point d’appui] haline geldi zira muhaliflerinin savlarının bilakis sanatsal tecrübesi tüm toplumsal şartlandırmaların ötesinde ayrıcalıklı bir alan olarak yalıtmayı reddetti. Suya uzanıp göğe bakmak [rien faire comme une bête], bu ütopyanın Minima Moralia’daki poetik imgesi oldu. Adorno, bu türlü anların toplumsal ıstırap için bir mola olarak kâfi olabileceğini düşünecek kadar saf değildi. Çarpıtılmış bir dünyada bu türlü tecrübeler de çarpıtılmıştır, vadettikleri şey fakat sonunda beşere layık hâle gelen bir toplumda gerçekeleşebilir. O güne kadar onların da sürgünde kalmaları, bir gün yaşanacak olan ömrü vadetmeleri gerekir.

[i] Minima Moralia’dan yapılan tüm alıntılar Orhan Koçak ile Ahmet Doğukan’ın çevirisine aittir.

*Bu yazı, Bartu Ulu tarafından Peter E. Gordon’un The New Statesman’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Makale, müellifin Minima Moralia in the 21st Century: Facism, Work, and Ecology (Bloomsbury Books) isimli kitapta yer alan önsözünün değiştirilmiş ve kısaltılmış bir versiyonudur.