Pek çok problem üzere bu da bir blog yazısıyla başladı. Alanının Jonathan Franzen’ı sayılabilecek (yani büyük fakat ayrıksı bir figür, sevseniz de sevmeseniz de ona reaksiyon vermeye mecbur hissediyorsunuz) İtalyan filozof Giorgio Agamben’in bir müddettir bir blogu vardı, yeni olaylara dair yorumlarını, farklı mevzulardaki fikirlerini buradan paylaşıyordu. Yeri geliyor Greta Thunberg’den bahsediyor, yeri geliyor toplumsal çöküşe dair şiirsel yazılar yazıyordu. Tüm bunlar pek göz önünde değildi, ta ki Şubat 2020’de koronavirüsün yayılmasını önlemek için alınan önlemlerle ilgili tartışmaya birinci katkısını sunana dek.
“Salgının icat edilmesinden[i]” bahseden yazı, virüse verilen yansıyı “hummalı, irrasyonel ve tamamıyla yersiz” addediyor, bununla da yetinmiyordu. Bu kışkırtıcı argümanlara nazaran devletler, pek çokları üzere Agamben’in de grip olaylarından daha tehlikeli olmadığını argüman ettiği COVID-19’un yarattığı tehdide dair halkları taammüden yanıltıyordu. “Terörizmin istisnai tedbirler almaya mazeret olarak kullanılma ihtimali tüketildiğinde, bir salgın icat etmenin her türlü kısıtlamanın ötesinde böylesi tedbirleri genişletmeye ülkü bir mazeret olduğu pekâlâ” söylenebilirdi. Bir öbür deyişle, yetkililer dağılmaya yüz tutan meşruiyetlerini güçlendirmeye, toplumsal kontrolün yeni yollarını keşfetmeye çalışıyordu. Bu gücü ele geçirme eforundan daha rahatsız edici olan ise neredeyse hiçbir dirençle karşılaşmamalarıydı. Sonradan yayımlanan bir yazısında İtalyanların yansısını şöyle anlatıyordu: “Belli ki İtalyanlar hasta olmamak için her şeylerini (hayatın olağan şartlarını, münasebetlerini, işlerini, hatta arkadaşlıklarını, hislerini, dini ve politik inançlarını) feda etmeye razı.” Bir öteki yazıda insanların hayatlarının her manada “adı tam da konulamayan bir risk uğruna” kesintiye uğramasını kabul etmelerini kınadı, sonra da bu ifadeyi sloganmış üzere tekrarladı durdu.
Yazı olay oldu. Onu diğer blog yazıları, söyleşiler, İtalya Senatosu’na yapılan bir konuşma izledi. Ortadan aylar geçti, pandeminin tesiri gitgide şiddetlendi, Agamben de acil durum tedbirlerini eleştirmekteki inadını sürdürdü. Nihayetinde 2021 baharında tenkitlerinden oluşan bir derleme yayımladı, yürüttüğü münakaşayı kitaplaştırarak sergilemeye başladı.
Bu yalnız kalmış, takıntılı bir zihnin yapıtı değildi. Agamben ele aldığı hususlar ve bilgi birikimi sayesinde beşeri bilimlerin neredeyse her alanını ziyadesiyle etkilemiş, teorileriyle onyıllardır toplumsal bilimleri besleyen devasa bir entelektüel. Doktorası hukuk üzerine olsa da Agamben mesleğinin başında ideoloji ve edebiyattaki araştırmalarıyla isim yaptı. Bu ününü biraz Londra Üniversitesi’nin itibarlı Warburg Enstitüsü’nde çalışmasına, büyük ölçüde de Kıta Avrupası için 20. yüzyılın en tesirli düşünürü olduğu rahatlıkla söylenebilecek Martin Heidegger’le birlikte katıldığı seminere borçlu. Yazıları beşeri ve toplumsal bilimler alanlarındaki derslerin okuma listelerinde onyıllardır yer alıyorsa da Agamben akademik şöhrete 1990’ların sonunda, siyaset üzerine çalışmaya başlayınca kavuştu. Google Scholar en ünlü yapıtı Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life’ın [Kutsal İnsan: Hâkim İktidar ve Çıplak Hayat] yirmi dört bine yakın atıf aldığını belirtiyor, buna farklı alanlardan üst seviye araştırmacılar da dahil. Pek çok disipline yol göstermek şöyle dursun, yüzden fazla atıf alan akademisyenler kendilerini şanslı addediyor.
Şimdi de bu tesirli fikirler komplo teorileri geliştirmek, aşı karşılarına uygulandığı söylenen zulmü kınamak için kullanılıyor. Platon ve Aristoteles’in Yunanca metinlerindeki detayları açığa çıkarmasıyla tanınan bir muharrir giderek sağcı kaçıklar üzere konuşmaya başladı. O denli ki gerçek bir sağcı kaçık onun yazılarını The New York Times’ta övgülere boğdu, ülkesindeki çok sağcı siyasetçiler görüşlerini aktarmak için onun entelektüel otoritesine başvurdu, aşı tersleri memler aracılığıyla onu İtalya’nın cumhurbaşkanı olmaya davet etti.
Bir beşeri bilimler hocası olarak hangi saygıdeğer meslektaşım mesleğinde bu türlü bir yola saparsa sapsın, endişelenirdim. Buradaki ferdî bağım ise çok daha kuvvetli. Agamben’in yapıtlarını hem araştırdım hem de çevirdim, yazıları kendi çalışmalarımı da derinden etkiledi. Sıkı fıkı olmasak da irtibattayız, COVID’e karşı tutumunu öğrenmem de blog yazılarından kimilerini çevirmemi istemesiyle oldu. Kabul ettim, argümanını en âlâ formda sunmaya çalışırken duruşunu tekrar gözden geçirmesini sağlamayı umuyordum, nihayetinde başarısız oldum. Kendimi bu utanç verici durumun içine soktuğum için pişmandım, pandemiyle ilgili paranoyakça yazılarının evvelki çalışmalarını da kuşkulu duruma düşürüp düşürmediğini sorgulamaya başladım. Onlara daldıkça, karamsarlığım arttı.
Agamben’in koronavirüs tedbirlerine dair fikirlerinin temellerini ona en büyük şöhreti kazandıran kitapta bulmak mümkün. Homo Sacer’de Agamben, Batılı toplumlardaki iktidarların temelinde birtakım insanları hukukun muhafazası kapsamına alırken başkalarını dışarıda tutmanın yer aldığını, bu insanların insan olma ayrıcalıklarından yoksun bırakıldıklarını, onun “çıplak hayat” olarak isimlendirdiği bir statüde ömürlerini sürdürdüklerini tez ediyor. Ona nazaran bu içerdekilerle dışardakiler ortasındaki bir ayrımdan ibaret değil. Çıplak hayata mecbur bırakılanlar toplumdan dışlanmıyor; sıradan beşerden aşağı görülen, hukukun resmi takviyesini alamayan bir sınıfa dahil edilerek toplumsal tertibin kurucu ögelerinden olmayı sürdürüyorlar.
Agamben’in çıplak hayat için kullanıldığı temel örnek, Musevilerin ve başka mağdurların yurttaşlıklarını elinden alan, onları toplama kamplarının bitmek bilmez şiddetine maruz bırakan Yahudi soykırımı. Yurttaşlıklarını kaybettikleri için toplumdan bir nevi dışlanmış olsalar da toplumun tamamı “nihai çözümü” gerçekleştirmek için şekillendiğinden bu kümeler Nazilerin önceliği haline gelmişti.
Agamben’e nazaran Nazi Almanyası bir istisna değil günümüz siyasetini şekillendiren bir model. Hukuk mercilerinin “normal” işleyişi her an, rastgele bir ihtar olmaksızın yeni bir toplama kampına dönüşme tehdidini içeriyor. Bu kışkırtıcı tezin ardında, Nazi rejiminde olan biten her şeyin (bu gerçek bizi rahatsız etse de) büsbütün yasal olması yatıyor. Nazilerin hareketleri, Hitler’in ilan ettiği, uygar hakların ve olağan yasal süreçlerin askıya alınmasını mümkün kılan inanılmaz hal ile legal kılınıyor.
Homo Sacer’in akabinde 2005’te yayımlanan İstisna Hali’yle (Almancada “olağanüstü hal” için kullanılan bir tabir direkt çevrilmişti) Agamben, Batılı büyük devletlerin tümünün ekonomik gerileme üzere alelade meselelerde bile anayasal süreçleri reddedip acil durum yetkilerine başvurmayı alışkanlık haline getirmeye başladıklarını argüman etti. Agamben’in idolü Walter Benjamin’den (o da Hitler’in yükselişine şahit olan, toplama kampına götürülmekten kurtulmak için kendini öldüren Alman Musevisi bir entelektüeldi) alıntı yaparsak, “istisna hali kural haline” gelmişti.
Yayımlandığı tarih ABD’de Bush devrinin terörizmle uğraşının en karanlık devirlerine denk geldiği için İstisna Hali’nin teşhisi abartılı değil isabetli görünüyordu. Agamben’in metnin içinde de birkaç kere belirttiği üzere George W. Bush nitekim de desteğini Vatanseverlik Yasası üzere kanunlardan ve başkanlığın özünde olduğu tez edilen güçten alan, gün geçtikçe genişleyen acil durum yetkilerine başvuruyordu. Bu yetkileri de yeni bir sınıf yaratmak için kullanıyor, düşman güçler ismini verdiği bu insanları yargıyı işin içine neredeyse hiç karıştırmadan hapsediyor, azaba maruz bırakıyor, insansız hava araçlarıyla öldürüyordu. Sadece yöneticiler bu türlü buyurduğu için öldürülen Amerikalılar bile vardı. Homo Sacer’in yayımlandığı 1990’larda Batılı iktidarların yeni toplama kampları ürettiğini söyleyen Agamben’in savları çok ya da absürt bulunabilirdi. Ebu Gureyb ve Guantanamo Kampı’nın akabinde ise çok makul geliyordu.
Egemen güçlerle gözden çıkarılabilir “çıplak hayatlar” ortasındaki bağa dair tezleri, memleketler arası akademik dünyada Agamben’i şöhrete kavuşturdu. Terörle çabanın akademik tahlillerinin – en değerlisi Judith Butler’ın Kırılgan Hayat’ında olmak üzere – kaçınılmaz referans kaynaklarından birine dönüştü, araştırmacılar onun görüşlerini hapishaneler, sonlar ve mülteci kampları üzere devlet şiddetinin görüldüğü öteki mekânlara da uyarlamaya başladı. Onu eleştirenler bile söylediklerinin birçoklarını kabul ediyordu. Siyahlar üzerine araştırmalar yürüten Alexander Weheliye 2014’te yayımlanan Habeas Viscus’ta Agamben’in Avrupa’ya fazla odaklandığını, toplama kamplarındansa köle tarlalarının bugünü açıklamak için daha uygun bir model olduğunu sav etti. Buna karşın o da Batılı odakların gücünün temelinde şiddet dolu insanlıktan çıkarma faaliyetleri olduğunu reddetmiyordu.
Şimdi ise Agamben, bu muteber çalışmalarını kendi elleriyle bozmaya yelteniyor. Geçtiğimiz iki yıl boyunca aşı ve karantina karşıları, kendi yaşadıklarını 20. yüzyılın ortalarındaki Musevilere benzeterek soykırımın anısını kirletti. Agamben’in pandemiye dair yazdıkları bu argümanların en düzgün tabir edilmiş, akademik açıdan en gelişkin hali. Bu derece karşılık bulmaları da akranlarına telaş veriyor.
Agamben’in akademideki hayranları pandemiyle ilgili yazılarını onu meşhur eden çalışmalarından farklı tutmak isteyebilir. Halbuki muhakkak ki Agamben bugünkü durumun, kendi tezlerini doğruladığına inanıyor. Ona nazaran devletler evvelce muhakkak kümeleri amaç alıyordu, pandemi tedbirleri ise dünyadaki herkesi kapsıyor, biyolojik açıdan hayatta kalmaları uğruna insanların – karantinanın en katı şartlarında – tüm haklarını (siyasal, ekonomik, dini haklarını, hatta ölülerini gömme haklarını) ellerinden alarak onları “çıplak hayata” yoksun bırakıyor. Daha berbatı ise herkes buna razı üzere, tıbbi bir diktatörlüğe boyun eğmişler, hatta SS kumandanı Adolf Eichmann üzere işbirliği yapmanın ahlaki sorumlulukları olduğunu sav ediyorlar.
Agamben pandemi kısıtlamalarına ahenk sağlayanları Eichmann’a benzettiği yazıyı çevirmemi istediğinde, onu bu benzetmeyi İngilizce metinden çıkarmama müsaade vermeye ikna ettim, gerçi İtalyanca özgününde olduğu üzere kaldı. Abartılı Nazi benzetmelerini görmezden gelsek dahi pandemiye getirdiği tenkitlerin Homo Sacer’deki görüşlerinin düzeyini ne kadar düşürdüğünü görmek beni rahatsız etmişti, meğer Batı siyasetiyle ilgili tahlillerini derinleştirmek, dallandırıp budaklandırmak için yirmi yılı aşkın müddettir uğraşıyordu.
O periyot yayımlanan yapıtları (birçoğunu Stanford University Press ve Seagull Books için şahsen çevirdim) birebir etkiyi uyandırmadıysa da bence çok daha incelikli ve enteresanlar. Homo Sacer yalnızca uç örneklerden bahsederken The Kingdom and the Glory [Krallık ve Zafer] ile Opus Dei ekonomiye katkıda bulunmamızla sonuçlanan gündelik hareketlerimizin Batılı güçlerin yıkıcılığına nasıl payanda vurduğuna odaklanıyor. Başlangıçta yeni yazılarında da misal nüanslar tespit etmeye çalıştım. Agamben’e bir e-posta göndererek pandemi yazılarında kapitalizm tahliline neden yer vermediğini sordum, onu pandemi tedbirlerinden kurtulma taleplerinin personelleri virüse karşı nasıl savunmasız bırakacağına dair düşünmeye teşvik etmeyi umuyordum. Bana yanıt vermedi. Çevirmemi istediği bir sonraki makalede iktisattan bahsediyordu, fakat tek kederi kapitalizmin tıp “dinine” boyun eğmesiydi. O vakit fikirlerini değiştirmeye çalışmaktan vazgeçtim, o da benden yazılarını çevirmemi istemeyi bıraktı. Şu an okuduğunuz yazı için de görüşlerini almak istedim. Evvel benimle konuşacağını söylediyse de vakitle yanıt vermemeye başladı.
Çalışma arkadaşlarıma yazıp Agamben’in son yazılarına dair fikirlerini sorduğumda, onun siyasetçilere ve kamu sıhhati uzmanlarına güvenmesinin beklenemeyeceği konusunda herkes hemfikirdi. Viyana Üniversitesi’nde çalışan, Agamben üzerine İtalyanca yayımlanan birinci araştırmanın sahibi (ayrıca onun çalışmaları üzerine yazılmış yazılardan oluşan bir derlemeyi düzenlememe yardımcı olmuştu) Carlo Salzani’ye nazaran Agamben her vakit “devletlerin ve iktidarların beşerler üzerindeki hakimiyetlerini artırmak için krizleri nasıl silaha çevirdikleriyle” ilgileniyordu. Yalnız “ahlaki öfkesi, politik ve felsefi münasebetlere dayanan tahlillerini haçlı seferine dönüştürdü.” Agamben’in pandemiyle ilgili yazılarının evvelki yapıtlarının doğal bir sonucu olup olmadığını sorduğumda, Salzani şöyle yanıtladı: “Belki kendisi pandemiyi evvelki tahlillerinin doğal bir sonucu olarak görüyordur, lakin bence içinden çıkamadığı – ve çıkmak istemediği – katı, sınırlayıcı bir şablonda sıkıştı kaldı.” Onun entelektüel bağnazlığına ağıt yakanlar ortasında Chicago Üniversitesi’nde öğretim üyesi olan, edebi değerlendirmelerinde ve siyaset teorisi üzerine yazdıklarında Agamben’in kavramlarına sıklıkla başvuran Eric Santner de vardı: “Agamben’in pandemiyle ilgili söylediklerini çalışmalarının bir tıp ideolojiye dönüşmesi olarak değerlendiriyorum, bu da onu tenkitler için kolay lokma haline getiriyor. Her şeyden öte, üzülüyorum.”
Benim için en şaşırtıcısı, Agamben’in insanları öldürmeyi amaçlayan Nazi rejimiyle hayatları kurtarmaya çalışan pandemi tedbirleri ortasındaki bariz farkı görememesiydi. Natürel birtakım çalışma arkadaşlarımın hatırlattığı üzere kamu sıhhati siyasetleri uzun müddettir kaygı vericiydi, devletlerin bu mevzudaki sicili her şeyi canıgönülden kabul etmeyi zorlaştırıyordu. Penn State’te öğretim üyesi ve Agamben’in siyasetine dair yayımlanan bir kitabın ortak müelliflerinden olan Claire Colebrook’a nazaran Agamben’in bilime ve tıbba karşı kuşkuyla yaklaşmasının onu ABD’nin sağcılarıyla birebir tarafta konumlandırması bahtsızdı: “Devletlerin izlemeyi tercih ettiği bilimsel görüşleri sorgulamak mümkün olmalı, bilhassa de Agamben’in de belirttiği üzere temel sıhhat hizmetlerini sağlamayı reddettiklerinde.” Emory Üniversitesi’ndeki yüksek lisans eğitimi sırasında Agamben’in görüşleriyle siyahlar üzerine yapılan araştırmalar ortasında bağlar kuran Andrew Kaplan da Agamben’in sorgulayıcı yaklaşımını kıymetli buluyor. “Kamusal telaffuz, müdahaleler ya da düzenlemelere karşı sadece muhafazakârların ya da liberterlerin tenkitlerine yer veriyor”, bu da oburlarının “bu fevkalâde halin gözden kaçan sonuçlarına” dair sorular sormasını zorlaştırıyor.
Agamben’in tıp uzmanlarına karşı kuşkucu hali, geçmişteki görüşlerinin devamı niteliğinde. Pandemide aldığı duruma duyduğum şaşkınlık beni Homo Sacer’i tekrar incelemeye teşvik ettiğinde fark ettim ki – İstisna Hali’ndeki politik örneklerin bilakis – “çıplak hayat” kavramını ortaya atarken kullandığı pek çok kavram aslen tıpla ilgiliymiş. Agamben toplama kampındaki mağdurlarla birlikte üzerinde tıbbi deneyler yapılan bir mahkûmdan, beyin vefatı gerçekleşmesine karşın sonsuza dek ömür takviyesi ünitesinde tutulan bir hastadan bahsediyor. Aşikâr ki epeydir tıp ile iktidarın ittifakına kuşkuyla yaklaşıyormuş. Santner bunu şöyle söz ediyor: “Öyle görünüyor ki Agamben’e nazaran sıhhatimiz kamu sıhhatine dönüştüğü andan itibaren, artık kural olmuş bir istisna halinin tuzağına düşüyor, yakalanıyor ve esir alınıyoruz.”
Agamben kamu sıhhati uzmanlarına güvenmediği için pandeminin ciddiyetini vurgulayan resmi açıklamaları reddetti, yanlış bilginin yayılmasına katkıda bulundu. Yazdığı birinci yazıda koronavirüsün sıradan bir gripten fazlası olmadığını tez etti, o sırada İtalya birinci COVID dalgasıyla boğuşuyordu. Birebir ay bir Le Monde muhabiri bu görüşleriyle ilgili onu sıkıştırdığında şöyle diyecekti: “Biliminsanlarıyla epidemi tartışmasına girmeyeceğim. Beni ilgilendiren onun yol açtığı önemli etik ve siyasi sonuçlar.” Buna karşın pandeminin ciddiyetinin abartıldığını tekraren tekrar etti, Nisan 2020’de “Epidemiyle ilgili datalar fazla genelleyici, bilimsel kriterlere dayanmıyor,” savıyla çıkageldi. Temmuz 2021’de ise aşılanmanın bizi sıçanlar üzere yok oluşa sürükleyip sürüklemediğini sorguladı, hiçbir temele dayandırmadan ya kanser olacağımızı ya da öteki bir hastalığa yakalanacağımızı belirtti.
Burada sağlıklı bir kuşkudan fazlası olduğu aşikâr. Agamben’in müesses nizamın tıpla ilgili görüşlerine en ufak itimadı yok. Şubat 2020’de Fransız filozof Jean-Luc Nancy, arkadaşı Agamben’in pandemiyle ilgili birinci görüşlerine cevaben yazdığı yazıda sarsıcı bir ifşada bulunmuştu: “Neredeyse 30 yıl evvel hekimler kalp nakli yaptırmam gerektiğine karar verdiler. Giorgio bana onları dinlememem gerektiğini söyleyen bir iki şahıstan biriydi. Şayet onu dinlemiş olsaydım, muhtemelen çok geçmeden ölecektim.[ii]”
Agamben’in bu kadar makus bir tavsiyede bulunması, insani açıdan elbette şaşırtan. Uzun müddetli okurlarının şaşırması için ise onun net bir tavsiyede bulunduğunu öğrenmek kâfi. Onun çalışmalarında tenkide bol bol yer ayrılırken politik reçetelere rastlamak zordu. Agamben ne vakit ne yapılması gerektiğinden bahsetse, net konuşmamakla ünlüydü. Homo Sacer ve İstisna Hali’nin okurları muhtemelen acil durum yetkilerinin haddinden fazla kullanılmasının tahlilinin “normal” politik yapılara dönmek olduğunu varsaymıştı, meğer Agamben birebir kitaplarda bu “normal” yapıların yolunun her vakit, aksi düşünülemez biçimde Auschwitz’e çıktığını argüman ediyordu. Daha radikal bir tahlil gerekiyordu, hukuk ve iktidarın temelden yok edilmesi gerektiğini söylüyordu, lakin bu ihtimali somut, harekete dökülebilir planlar yerine edebi ya da dini imgelerle aktarıyordu.
Şimdi ise Salzani’nin belirttiği üzere bizi “‘burjuva demokrasilerini’ yok etmek, ferdî özgürlüklerimizi elimizden almak için kasıtlı ve planlı bir proje olarak yürütülen acil durum önlemlerine” direnmeye davet ediyor. Ekim 2021’de İtalya Senatosu’na seslendiği konuşmada Agamben, yasama organının idari faaliyetleri onaylayıp geçmekle yetindiğinden şikâyet etti. Bizi daima hukukla, lisanla, hatta vücutlarımızla kurduğumuz bağlantıyı yine düşünmeye çağıran bir düşünürün yasama organının düzgün işleyişinden kaygı duyması en hafif tabirle beklenmedik. Artık senatonun yürütmeye karşı dik durmasını istiyor olabilir, halbuki İstisna Hali’nde hukukun yıkıcı yapısına karşı “Bir gün insanlık hukukla oynayacaktır, çocukların kullanılmayan objelerle oynadıkları üzere, o objelere kuralların öngördüğü kullanımlarını yine kazandırmak için değil, onları bu türlü bir kullanımdan kesin olarak kurtarmak için,[iii]” deyişi, bu türlü bir gelecek hayalinde ısrarcı olması hâlâ aklımızda. Pratikte hukukla oyun oynamanın ne manaya geldiği net değil, hakikaten bu da söylemek istediklerinin bir modülü. İçinde bulunduğumuz kültürün güç yapıları bizi öylesine şekillendiriyor ki radikal bir alternatif bize her halükarda belgisiz ve çelişkili geliyor. Halbuki kaçmak istiyorsak, bu çabayı göstermeliyiz. Pandemi yazılarında ise Agamben güya çıkış yolunu bulmaktan vazgeçmiş.
Agamben’in entelektüel hayatının bu kısmına dair düşünürken fark ettim ki pandemiyle ilgili utanç verici yazılarında hakikat olan tek şey varsa, o da ömürde hayatta kalmaktan fazlası olduğu. Gerçi bunu ondan duymamız kural değildi, bilhassa de kanıları bu türlü bir yola sapmışken. Birebir görüşü Ethics of Ambiguity’de [Belirsizlik Ahlakı] şunları yazan Simone de Beauvoir’dan okumak daha yararlı: “Biri meskenini, işini, eski hayatını bırakmak zorunda kaldığı için ağlayan genç bir hastaya ‘İyi olmaya bak,’ demiş, ‘başka hiçbir şeyin değeri yok.’ ‘Tamam da diğer hiçbir şeyin kıymeti yoksa,’ diye cevaplamış kız, ‘o vakit ne diye güzelleşeyim ki?’”
Sorun şu ki Agamben en değerli sorulara kolektif bir karşılık bulmamızı sağlayacak felsefi araçları bize hiç sunmadı. Marx aksisi, nevi şahsına münhasır bir anarşist olsa da daima solcu olduğu varsayıldı, meğer pandemiyle ilgili yazılarında sağcılarla birebir görüşü paylaşması tesadüf değildi. Şayet devletin her aksiyonu (tıp uzmanlarınınkiler de dahil) her vakit tabiatı prestijiyle baskıcıysa, o vakit kendi bireyselliğimizden diğer yaslanacak alternatifimiz kalmıyor, bu da mevcut güç odaklarına karşı çıkma uğraşlarını peşinen kestirip atmak için sağcıların başvurduğu liberter duruşun ta kendisi.
Agamben’in devlet makamlarına hiç lakin hiç güvenmemesi, onu pandemiye getirilen ferdî yaklaşımların iktidarların güçlerini pekiştirdiğini, pandemiyi daha da beter hale getirdiğini görmekten alıkoyuyor. Pek çokları üzere kilit çalışanlar olarak isimlendirilen kesim de gözden çıkarılabilir çıplak hayatlar yaşamaya başladı, bunun nedeni devlet müdahalesi değil onları özgür bırakma tezindeki siyasetler. Agamben’in pandemiyle ilgili yazılarından edineceğimiz münferit malumatlar olabilir, tekrar de Batılı yapıların bizi tam da özgürlüğümüzü kullanarak mağdur ettiklerini görmeyen bir politik düşünür pek çok şeyi, hatta neredeyse her şeyi gözden kaçırıyor demektir. Hal böyleyken bile onun geçmişteki görüşlerine uygun yaşamakta zorlandığını sav edebilirsiniz. Özgürlüğün bir tuzak olabileceği çalışmalarımın gerisindeki temel fikirlerden biri, ironiktir ki bunu Agamben’in Homo Sacer’den sonra yazdıklarının eleştirel bir okumasını yaparak geliştirdim.
Agamben bu yazı için benimle konuşmayı reddetse de ortada sırada yazışmayı sürdürdük. Birkaç aydır bloğunda yeni yazı yayımlanmamış, pandemiyle ilgili son paylaşımları da davet edildiği yerlerde (biri İtalya Senatosu’na, oburu ise bir küme öğrenciye) yaptığı konuşmaların dökümleri. Avrupa’daki birçok ülke omicron varyantının yayılımını önlemek için getirilen yeni kısıtlamalara karşı protestolarla çalkalanırken bile Agamben sessizliğini korudu. Tahminen de sonunda pandemiyle ilgili o şanssız, fazla önemli sayıklamalarından vazgeçti, bize tekrar tekrar tek umudumuz olduğunu söylediği o çocuksu hayalle tekrar bağ kurdu. Geçtiğimiz iki yılın onun ve çığır açıcı yapıtlarının mirasını nasıl etkileyeceği ise hâlâ merak konusu.
[i] Alıntılar yazının terrabayt’ta yayımlanan Türkçe çevirisinden (Çev: Öznur Karakaş).
[ii] Alıntı, yazının terrabayt’ta yayımlanan Türkçe çevirisinden (Çev: Koray Kırmızısakal ve Öznur Karakaş).
[iii] Alıntı, kitabın 2006’da Otonom Yayıncılık’tan çıkan Türkçe çevirisinden (Çev: Kemal Atakay).
*Bu yazı, Can Koçak tarafından Adam Kotsko’nun Slate’te yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
