KVKK avukatı olarak çalışan Alper Atmaca, Seçkin Serpil ile birlikte “Ve Bunun Gibi” isimli podcast programında sözcüklerin tarihteki, siyasetteki, bilimdeki, gündelik hayattaki çağrışımlarını inceliyor. Tıpkı vakitte Türkiye’nin önde gelen arama kurtarma derneklerinden birinde istekli. 6 Şubat sabahı sarsıntı haberini almasıyla, o sırada bulunduğu Eskişehir’den Kahramanmaraş’a yola çıkan Alper’le bölgede gördüklerini, arama kurtarmanın nasıl yapılması gerektiğini konuştuk.
Döndüğünden bu yana hiçbir kaynağı takip etmediğini, yazılıp çizilenleri okumadığını söyleyen Alper’in anlatımlarında diğer kaynaklardan duyduklarımızla paralellik taşıyan pek çok öge dikkatimizi çekti. Bilhassa afet idaresi eksikleriyle ilgili yaptığı akılcı tespitlerin ilerisi için yol gösterici olmasını ümit ediyoruz.
Derneğe ne vakit, nasıl dahil oldun?
2009’da başladım. Gerisinde özel bir hikâye yok, kendi kendine devam eden bir hayat stilinin uzantısı oldu. Seyahat etmek istiyordum, tabiat sporlarına ilgi duymaya başladım. Karaköy’de sık gittiğim bir dükkanda, derneğin eski gönüllülerinden biriyle tanıştım, beni o yönlendirdi. Ne yapacağımı tam da bilmiyordum. “Ben gideyim de birilerini kurtarayım,” üzere bir fikrim olmadı. Yapabildiklerimin doğal bir uzantısı olarak ilerledi, hâlâ da o denli.
Nasıl bir eğitim alıyorsunuz?
Benim eğitim aldığım vakitle şu andaki eğitim siyasetleri biraz farklı. Benim vaktimde eğitimin çok kurumsal bir yapısı yoktu. Eğitim olarak isimlendirilebilecek, belli aralıklarla yapılan çalışmalar vardı, ekseriyetle düzenlenen etkinlikler, usta-çırak ilgisiyle ilerlerdi.
Uzun bir müddet eğitim olmadı. Ben telsiz işindeydim, irtibat projesinde çalıştım. Telsiz hâlâ hayatımın bir modülü, hobi olarak da sürdürdüğüm bir iş. Bir gün eğitim olacağı tuttu, neredeyse iki yıl sonra eğitim görmeye başladım. Bunun mantıklı bir sebebi de var, ben girdikten sonra dernek İstanbul’da ufak bir grup olmaktan çıktı, büyüdü, toplam sayı ikiye, hatta üçe katlandı. Çok daha fazla beşere eğitim vermek durumunda kalınca, eğitim sistemleri de daha kurumsallaştı.
Eskiden bu durum bir filtre olarak da kullanılıyordu. Dağcılık kulüplerinin geleneğidir, eğitime başlarsın, birinci eğitimde insanların canına okursun, sınırsız kaynağını anlamsız formda harcamamak için o eğitimi eleme olarak kullanırsın. Beşerler iç ünitelere, lojistik ünitelerine gelip emek-yoğun işlerde çalışmaya başlıyorlar, uzun müddet yaptığın öbür bir şey yok. Buna dayanabilirsen, dernek sana kaynak ayırmaya razı oluyor.
Zamanla tabiat, yüksek irtifa, kış, USAR (kentsel arama kurtarma) üzere farklı eğitim modüllerine bölündü. Evvelden her ünite bu eğitimleri kendi içinde yapardı, artık bölgeleri bir ortaya toplayıp eğitim verme sıfatına sahip beşerlerle eğitim alacak beşerler ayrılmaya başladı. Evvelden bu türlü bir unvan yoktu, biri eğitmen olurdu, herkes de onu tanıdığı için işi esasen bilir gözüyle bakılırdı. Biliyorsun, örgütlenme güç iş. Geçtiğimiz haftaların akabinde bir değişiklik daha geçirecek, zira süreç içinde kimi eksikliklerini fark ettik.
Afet olmadığı vakit bir arama kurtarma gönüllüsünün gündelik hayatı nasıl geçer?
Dernekte iş bitmez. Ben lojistikçi olduğum için ya eğitim vardır ya gereç gelir sarfiyat, bakımı vardır. Kurumsal irtibat, dış bağlar, insan kaynakları üzere pek çok ünite de daima çalışır. Derneğin daima hareket hâlinde olduğu alanlar var. Örneğin fuarlara gidilir, etkinlikler yapılır, biri bizi konuşmaya çağırır, zelzelede ne yapılmalı, çantanızda ne olmalı üzere farkındalık eğitimleri verilir.
İstanbul grubunun başkalarına nazaran farklı özellikleri de var. Osmanlı üzere düşünebilirsin, Dersaadet burası. Bütün Türkiye’nin lojistiği, eğitimleri, hareketi İstanbul’da tasarlanır. Bu yüzden de İstanbul takımı daima aktiftir. Bursa’da yaşanan bir sorun da benim problemimdir, Bingöl’deki bir şeyin arızalanması da. Ancak bunu öteki bir kentteki takıma sorarsan, farklı bir şey söyleyecektir, zira makineler çalışıyorsa, eğitimler tamamsa, operasyon olmadığı sürece hareket hâlinde olmayabilirler.
Her vilayette örgütlü müsünüz?
Hayır, bu da beşerî bir sebepten kaynaklanıyor. Bir orta 35 ile kadar çıkmıştı, sonra kimileri kapatıldı. Takımlar dernek için büyük bir sorumluluk, hatta kimi vakit yük de olabiliyor.
Sayının fazlalığını önemsediğimiz bir periyot vardı. Rastgele bir kentten beş kişi toplanıp geldiği anda “Aslansınız, yaparsınız, dernek sizsiniz,” diye geri yolluyorduk. Sonra bu insanları eğitime çağırıyorduk, kış eğitimine kot pantolonla gelen insanlara döndük. Onları ayıplamak için söylemiyorum, bu derneğin ayıbıdır, zira bir grubu sıfırdan kurmaya niyetlenen varsa, o beşere bu grubu ayakta tutabileceği kaynağı aktarabilmen gerekiyor. Bunları yapmadığın vakit, sadece ismi olan, diğer da pek bir şeyi olmayan takımlar ortaya çıktı.
“Neden doğu vilayetlerinde grubunuz az?” sorusu, bize yöneltilen en büyük tenkitlerden biridir. Genelde Kürt düşmanlığıyla, ulusalcılıkla da bağdaştırılır. Ulusalcılık konusunda haklılar açıkçası, bu türlü bir kimlik var. Lakin doğuda grup olmaması milliyetçilikle yahut Kürt düşmanlığıyla ilgili değil, sahiden kimse çıkıp derneğe biz burada bir şey yapmak istiyoruz demedi. “Benim de Kürt arkadaşlarım var,” demeye benzeyecek, lakin en doğuda Bingöl takımı var. Çok da düzgün, güçlü bir takımdır bu ortada. Bizim kurtarmalarımızın birçoklarını Bingöl yapardı bir orta. Karla kapanmış bir köy mesela, kimse gitmek istemez, Bingöl takımı kar motorlarıyla yüzlerce kilometre yol alıp insanları hastanelere yetiştirirlerdi.
6 Şubat’ta haberi nasıl aldınız? Bölgeye nasıl gittiniz?
Benim dahil oluşum sıradışıydı. Zelzele olduğunda İstanbul’da değildim, Eskişehir’de bir konferanstaydım. Sabahın 5 buçuğunda bir arkadaşım aradı, bu saatte niçin arıyor diye düşünerek açmadım. 7’de uyandığımda bir ileti gördüm: “Alper, sarsıntı için beni ara”. İstanbul zelzelesi diye düşündüm.
Bölgeye uçakla gittikleri için kendi grubuma yetişemedim. Telefonu açıp aradığımda zati araçları yüklemişlerdi, havalimanı yolundalardı. Biz Birleşmiş Milletler’in altındaki memleketler arası bir arama topluluğun kesimiyiz. Buraya uyumluluk için kimi sistemlerimizi değiştirdik, olağanda elini sallayan operasyona gelmiyor, ben grubuma yetişemediysem operasyona çıkmamalıyım. Bu sefer bu durumu ihlal etmek zorunda kaldık. Olayın boyutlarını bilmiyordum, haber de akmıyordu, ancak takım liderimi aradım, “Kim gelebilirse lazım, nasıl gelebiliyorsan gel, bul beni,” dedi.
Ekiple birlikte gitmek neden değerli?
Önceden grup ve materyal listesi hazırlanıyor, hatta sigortalanıyor. Bilhassa birden fazla grup tıpkı anda çıktığında, hepsinin bağlı olduğu bir uyum oluyor, işi de onlar yönetiyor, talimatları uyum veriyor.
Normalde bu türlü olması gerekiyordu, bu sefer bu türlü bir davet gelince otomobilime atlayıp gittim. Sonradan kendi takımımla bir ortaya gelemedim bu ortada, İstanbul takımı öteki vilayette çalışıyordu, ben öbür kentlerden gelen gruplarımızla çalıştım.
Benim için en kritik ögelerden biri, memleketler arası davetin yapıldığını duymak oldu. Türkiye genelde milliyetçi reflekslerden dolayı, “Türkiye büyük güçtür” anlatısına zeval vermemek için bunu yapmama eğilimindedir. Bunu birinci saatte yapmaları, olayın büyüklüğünü anlatıyordu. [2011’deki] Van sarsıntısı üzere tek kenti etkileseydi, milletlerarası yardım daveti yapmazlardı, demek ki tesir alanı çok daha büyük dedim. Bu kadar makûs gittiğini iddia etmiyordum.
Yolların çöktüğüne, bilhassa karayoluyla gitmeyi tercih edenler için önemli bir yoğunluk olduğuna dair bilgiler de aldık. Bölgeye nasıl ulaştın?
Uçakla giden gruplar rahat etti. Hava şartlarının bize bu kadar sorun çıkarabileceğini düşünmezdim. Olağanda Eskişehir’den Kahramanmaraş’a yolun muhtemelen 7-8 saat sürmesi gerekirdi, biz 22 saatte gittik. Otoban kapandı, millet kaza yaptı, bir buz aracı bizim ön camımızı kırdı, beş saat kadar yolda kaldık. Adana tarafındaki otoyol çöktüğü için dağ geçitlerinden, olağan yol lastiğiyle bırak otomobil sürmeyi, kar kramponlarıyla yürümemiz gereken yollardan geçtik. Hiç kaza yapmadan dört araçlık bir konvoy olarak o yolları geçtiysek, bu büsbütün baht. Metafizik bir güce inanıyorsan, karşılığı bu olabilir.
Sürekli “Gidemeyeceğiz, sabahı beklesek mi?” de diyorduk, fakat bu kadar zorlamamızın bir sebebi de vardı. Maraş’a gitmiş bir arkadaşımızdan bildiri aldık, ilişki yokken nasıl yaptı bilmiyorum, bir biçimde ulaştırmış. Onun söylediklerini duyduktan sonra otomobiller olmasa bile yürüyerek giderdik herhalde oraya.
Ertesi günün şafağında Kahramanmaraş’a anca ulaşabildik. İndiğimiz üzere bir enkazın yanına çekip çalışmaya başladık.
Nasıl bir bildiri almıştınız?
Tam hatırlamıyorum, lakin “Çok fazla bina var, yetişemiyorum, ne olur birilerini gönderin,” üzere bir yardım talebiydi. O arkadaşımız orada çok ağır şeyler yaşadı, hâlâ tüm detaylarıyla konuşma bahtımız olmadı.
Bizim ülkede afet uğraşının planlaması her vakit sonrasına ait yapılıyor. Ben daima şunu söylüyorum, Van bir afet değildi. Fevkalâde durum yahut felaketti tahminen, fakat afet değildi. Elimizdeki kaynak Van’la uğraş etmeye misli misli yetti. Daha beşinci saatini bulmadan her enkazın üzerine birini çıkarabildik.
Burada bu türlü bir imkân yoktu. 118 bin bina demek, kaba bir varsayımla 500 binden fazla eğitimli işçinin çalışmasını gerektirir. Bu da kusursuz planlama yapabildiğin, herkesi gerçek yere, hakikat biçimde ulaştırabildiğin şartlar için geçerli. Sarsıntının bu kadar fazla kenti etkilemesi, kimsenin kabahati yoktu diye düşünmeye de yol açabiliyor. Lakin birilerinin daha fazla kabahati vardı.
Alana vardıktan sonra çalışmalara nasıl başladınız?
Normalde takımlar olay yeri idarenin sarfiyat, gereç ve envanterini söyler, orası aslında planlamayı yapmıştır, bir vazife verir, o vazife üzerine hareket edersin. Bu türlü bir şey olmadı. Biz geldiğimiz üzere sirenleri yakıp kent merkezine döndük. Neyin hasarlı olduğunu bilmesi gereken kurum, bunu bilmiyordu zira. Olağanda tüm hasarlı binaları tespit ettikten sonra arama çalışmasına başlarsın. Sonra elindeki tüm kaynakları en kolayından en zoruna önceliklendirerek yönlendirirsin. Bu yapılmadığı için nereden ses geliyorsa, oraya gittik. Bu manada 1999’da yaşananların kopyasıydı.
Ben gittiğim ekibin lideri değildim, katıldığım ekibin önderine “Beni takımından biri olarak gör, ne istiyorsan söyle,” dedim. Beni tuttu yakamdan, kentin merkezinde bir yere sürükledi, parmakla bir yeri gösterdi, buraya giriyorsun dedi gitti. “Arama yapacak mıyız?” dedim, “Ne araması, git bağır, duyacaksın zati birilerini,” dedi.
Bu 25-26. saatti, biz de o enkazda çalışmaya başladık. 12 saatin sonunda iki kişiyi çıkarıp grubu dinlenmeye aldık, zira yolla birlikte toplamda 40 saati aşkın müddettir ayaktalardı.
Bu hasar tespitinden kim sorumlu?
O AFAD’ın vazifesidir. AFAD bu benim sorumluluğum diye işi elimizden bilhassa aldı. Van’da bu türlü olmuştu, AFAD hazırlığını yapmıştı, biz vardığımızda nerede çalışılacağı muhakkaktı, biz gidiyorduk, iş veriliyordu, biz gidiyorduk, geri dönüyorduk. Burada devletin d’sine ait rastgele bir şeyi üçüncü güne kadar görmedim.
AFAD’ın bu türlü bir durumda başarısız olacağını düşünüyordum, lakin bu düzeyde beklemiyordum. Bu kadar parayı ve insanı bir ortaya koyduğun vakit bir çıktısı olur diye düşünüyordum, pek olmadı. Türkiye’de pek çok şeye şaşırmıyorum artık, buna nitekim şaşırdım. Aslında bunun başarılabilmesinin propaganda açısından politik bir bedeli de var, kim için olduğunu düşünürsen düşün. Bu türlü bir şeyi sahiden beklemiyordum. Biz orada AFAD’ın rolünü de üstlendik.
Devlete dair rastgele bir şeyi üçüncü gün gördüm derken neyi kastediyorsun? Üçüncü gün ne oldu, kim geldi?
İlk polis ve jandarmanın arama kurtarma takımları geldi.
Polis ve jandarmadan kolluk vazifesi görecek rastgele birinin sonradan geldiğini şuradan hatırlıyorum: Birinci 40 saatin içindeyken beşerler enkazdan silah ya da para bulup bize geliyordu. Onları yönlendirecek birilerini ararken kimse olmadığını fark ettik. Birinci gelen adama “Sen bunu tut, bir noktada birilerini bulacaksın,” dedim.
Askeri uzun müddet hiç görmedim, yakında çok büyük bir kışla olmasına karşın. Van’da indiğimiz anda askerleri görmüştük.
AFAD’ı hiç görmedim galiba. En son gönüllüleri gelmeye başladı, etrafımızda bir masa kurmaya başladılar, lakin resmi manada görmem gereken AFAD’ı hiç görmedim.
Peki, ülkü bir arama kurtarma stratejisinden bahsedelim. Ne yapılmalıydı?
Öncelikle şunu söyleyeyim, bu hâliyle bizim derneğin varlığı, Türkiye için utançtır. Dünyada kent bazlı kurtarma yapan sivil toplum örgütü parmakla sayılacak kadar az, zira bu iş, kamu gücüyle örgütlenmiş bir topluluğun işi. Bizim örgüt bunun içine dahil oldu, zira 1990’ların sonundan bu yana devletin yetersizliği fark edildi.
Yıllardır devlet bize, aslında bunun gerekli olmadığına dair sinyaller verip duruyordu. Örneğin arkadaşlarımız [2020’deki] Elazığ sarsıntısına gittiğinde, devlet onlara “Size gerek yok, siz gidin şurada çadır kurun,” demişti. Bizi sokmayıp kendi gruplarını çalıştırıyorlardı. Biz de “AFAD nitekim de büyük çaplı bir afete bize muhtaçlık olmadan müdahale edebilir,” izlenimine kapılmaya başlamıştık.
Deneyim doğal ki kıymetli, fakat eğitim ve hazırlık da kıymetli. Nihayetinde topluluk olarak biz uygun bir sarsıntı tecrübesine sahibiz, fakat kaynağımız ve gücümüz sonlu. Beşerler öteki işlerde çalışıyorlar, bilhassa daha küçük olaylarda müsaade almakta sorun yaşayabiliyorlar. Burada natürel ki kimse hayır demek istemedi, herkes geldi, günlerce kaldı. Fakat ne yapılabilirdi sorusunun karşılığı bizde değil. Bizde olmaması gerekiyor. Bu bize kalmış bir sorumluluk. Biz tabiat araması yapalım, dağda kurtarma yapalım, özelleşmiş, bir memuriyetin konusu olmayacak işleri yapalım. Ben dağcıyım, dağda muhtemelen devletin eğitebileceği en tecrübeli beşerden daha tecrübeliyim. Bu işi ben yapayım, lakin bu tip büyük ölçekli afetler farklı bir yapılanma gerektiriyor.
Ülke örgütlenmesi olarak nerede sınıfta kaldık dersen, her şeyde sınıfta kaldık. Yeni yapılmış viyadükler, otobanlar çöktü. Hastaneler yıkıldı. Bütün kaynakları bir anda İncirlik’e indirip dağıtmak konusunda sorun yaşadık. Ne olduysa, planlandığı için değil şahsî inisiyatifler, ikincil, planlanmamış planlılık hâllerinden ortaya çıktı. Askeri uçaklar gereç indirmeye iniyorlar, dönüşte kim varsa götürelim deyip depremzedeleri taşıyorlardı mesela.
AFAD bize planlamayı yapacağını söylediği için, bizim bu türlü bir hazırlığımız yoktu. Olayın büyüklüğünden ötürü bu türlü oldu demek kolay bir söz. Bunda yüzeysel bir doğruluk var doğal ki. Daha denetim edilebilir ölçekte olsaydı, zelzele bir iki kenti ya da birbirlerine yakın kentleri etkileseydi, tahminen bu türlü olmayabilirdi. Fakat sonuçta bu bizim uygun niyetimizle yahut isteğimizle olacak bir şey değil, bunun olacağını biliyorduk, bu ölçekte olabileceğini de biliyorduk. AFAD üç yıl evvel Vilayet Afet Risk Azaltma Planı yapmış, pilot bölge olarak da Kahramanmaraş’ı seçmiş, rapor yayımlamış. Yeterli ki planlamışlar. Keşke basıp gönderselerdi, ateşte yakıp ısınsaydık orada.
İnsanların düzgün niyeti olmasa, bir müddet biz de aç kalabilirdik. Bu bölgeye ülkenin geri kalanından kaynaklar süratli bir biçimde ulaştırılamasaydı, hakikaten bunu da istekli beşerler yaptı, çok daha büyük bir felaketle karşı karşıya kalabilirdik. Güzel yaptığımız tek şey, insanların kendi inisiyatifiyle, dayanışmasıyla ne kadar güçlü olabileceğine dair fikir edinmekti. Bundan öteye bir şey yok.
Dernek içinde de birtakım eksikleri fark ettik, kimi şeyleri değiştireceğiz dedin. İleride nasıl adımlar atılacak? AFAD’ın eksik bıraktığını gördüğünüz ögelere dair planlamalar yapılacak mı?
Türkiye’deki bütün afet idaresi şu an AFAD’ın sorumluluğunda. AFAD yokken, valilikler sorumluydu. O vakit işler daha kolaydı, zira valilik eline ne geçerse, kullanıyordu. Geliyordu, ne yapıyorsanız yapın diyordu. AFAD’da idareyle birlikte icra da olduğu için sanıyorum ki dengeyi kaçırdılar. Yeniden de, AFAD’a aktarılan kaynağın ölçüsüyle gördüğümüz müdahale ortasındaki orantısızlıktan ötürü AFAD’ın düzeltilebileceğinden pek emin değilim. Milyonlar üstüne milyonlar harcanmış bir kurum bu.
Biz dernek olarak bugünkü örgütlenmemizle bu türlü bir şeyin altından kalkabilir miydik, sanıyorum daha güzel kalkardık. En azından bunun yapılmayacağını bilsek, daha yeterli bir hazırlığımız olurdu. Bunu şu yüzden söylüyorum, o rolün yerini dolduracak duruma Kahramanmaraş’ta gelebildik. Vali bizi arıyordu, emniyet müdürü bizi arıyordu, biz bu uyumun içindeydik. Ta ki son günlere kadar. 5. yahut 6. günde işler biraz daha seyreldi, genişledi. Bizim de işimize geldi, 150 çalışanla bütün kentin uyumunu yönetmek kolay değildi.
Bir de hiç ismini sanını bilmediğim gruplar ortaya çıkmış. Bunların tecrübesi konusunda bir fikrim yok. Çalışıyorlardı, ancak üzerlerindeki yeleklerin renkli olması dışında o şahısların neye kabil olduğuna dair bir gösterge yoktu.
Diğer sivil toplum örgütlerini mi kastediyorsun?
Arama kurtarmacıyız diye orada olan gruplar. Örneğin Beşir Derneği diye bir topluluk vardı, önemli ciddi, bundan 5-10 yıl evvel hayal edemeyeceğimiz paralarla alınacak donanımlarla oradalardı. Polisin arama kurtarması varmış, ne diyeyim? Bir onlar eksikti esasen. Hâliyle, bunların nasıl koordine olduğuna dair bir fikrim yok. Her biri bir yerlerdeydi, ancak kendi inisiyatifleriyle mi oradalardı, biz bu kaynağı yanlışsız kullandık mı, bunlardan emin değilim.
Mesela köylere gitme planımız vardı, aramızın yeterli olduğu havacı kumandanlarla konuşmuştuk, helikopter kaldırıp etraflarında dönme planları yapıyorduk. Sonra terminal binasından çıkarıldık, limanda kamp için öbür bir yere alındık.
Terminalden neden çıkarıldınız?
İnsanlar bizim bulunduğumuz bölgeden geçerek uçağa biniyordu. Biz de yönlendirilecek işçilerimizi uçağa bindiriyorduk. Biri bilmem nereye şikayet etmiş, o öteki birine “Bunlar kendi adamlarını uçağa bindiriyor,” üzere bir şeyler söylemiş. Bizi öteki bir yere aldılar. Uyum o noktadan sonra koptu.
O belirsizlik daha makûs. Biri gelse, “Arkadaşlar bundan sonra yetki bende,” dese, hayhay derdik. Biz yapalım, biz yapacağız üzere bir arbedeye hayatta girmezdik. En son “Uçaklara biz bakmıyoruz” üzere bir ihtar asmak zorunda kaldık, iş o düzeye kadar geldi.
AFAD 2009’da kuruldu, çok da fazla kaynak ayrılan bir kurum. Benim dernekte sahip olmaya hayal bile edemeyeceğim imkânları olduğunu biliyorum, en azından bağlantı lojistiği açısından. Bu konumdan bu başarısızlığa gelindiği zaman… Bir şey yapabilmiş olsalardı, derdik ki şunu düzeltsinler, bunu düzeltsinler. Hiçbir şey olmadığı için neyin düzeltilebileceğine dair fikrim de yok.
Bu işi dernek olarak biz yapamayız, bu kesin.
Bunu ne manada söylüyorsun? Evvelden valiliklerle daha uygun işliyordu demene istinaden soruyorum.
Biz devam ederiz, zira bizim tecrübemiz uzun müddet yakalanacak bir şey değil. Eğitimle insanları bilgilendirebiliyorsun, ancak tecrübe elde edilmiyor. AFAD kurulduktan sonra Van’da, Elazığ’da, İzmir’de sarsıntılar oldu. Bizim dernek olarak sahip olduğumuz enkaz tecrübesine sahip olması gerekiyordu bu topluluğun, en azından yönetimsel açıdan.
Bizim bu hususta bir şey başarabilmemiz büsbütün inisiyatifle ilgili. Kendimizi bir anda 777 tane işçiyle beş farklı kentte bulduk. Bu kimsenin yaşamadığı bir şeydi, birden fazla noktada birebir anda operasyona çıkmak zorunda olduğumuz rastgele bir an yaşanmamıştı. Nerede sarsıntı olduysa, bütün kaynak oraya yığılırdı. Bu kaynağı beş modüle böldüğümüz anda istenmeyen sonuçlar ortaya çıktı. Bu yüzden değiştireceğimiz şeylerin olduğunu söylüyorum, lakin bunlar bizim kabahatimiz değil. Olması gereken planlamaları yapabilme imkânının elimizden alınmasından kaynaklandı. Bir otorite sorunu vardı.
Gelecekte ne yapılabileceğini senden evvel iki milletvekili sordu. Bir enkazın başında Brezilyalılarla birlikte arama yapıyordum. Sizin için ne yapabiliriz diye sordular, bizim için bir şey yapmayın, zati şu anki durum yapamadığınızın göstergesi dedim. Bu türlü bir sonucun doğal olduğunu kabul ettiğimiz anda, hiçbir şey yapmamak legalleşiyor.
Kahramanmaraş’ta öldüğü bilinen, kimliği tespit edilmiş 5.000 kişi vardı. 8.000 insanın ise kimliği tespit edilememişti. Biz 155 işçiyle yalnızca 50 kişi çıkarabildik. Kocaman, kırmızı bir yara bandı bu. Oranladığımız, sayılara döktüğümüz vakit hiçbir şey tabir etmiyor. Ferdî manada o 50 kişinin hayatı elbette çok kıymetli, orada olmamızın tek sebebi bu esasen. Lakin planlama yürütüyorsan, matematiksel manada çok ufak kalıyor. Optimist bir yaklaşımla bizim kapasitemizde çalışan beş ila altı örgüt daha olduğunu varsayarsak, toplamda biz oradan bütün o eforun sonunda yaklaşık 500 kişi çıkarmışızdır. İnsanların birinci günde kendilerinin çekip çıkardığı, basitçe kurtarılan insanları sayarsan, haydi 1000 diyelim. Hâliyle gelecekte ne yapılacağı sorusu, bizimle ilgili bir tartışma değil. Biz zati dünyadaki en uygun arama kurtarma takımlarına sahip ülkelerden biriyiz. Yurtdışında bir sınava gittiğimizde sınavı yapanlar şaşırmıştı, “Pek çok devlet örgütünden daha güzelsiniz, bu bilgileri nereden edindiniz?” diye soruyorlardı. Biz Nepal’e, Haiti’ye, Mozambik’e de takımlar gönderdik, bunu yapabilecek durumdayız. Buradan sonra örgüt olarak geliştirebileceğimiz bir şeyler doğal ki var, ancak ne yaparsak yapalım, bu ölçekte bir afete aktif biçimde müdahale edemezdik.
118 bin binaya hakkıyla müdahale etmek diye bir şey yok. Dünyanın farklı yerlerine dağılmış olsa tahminen, lakin birebir bölgedeyken mümkün değil. Tekrar sayıya vurmak istersek, bizim derneğin kurtarma oranı dörde bir, yani alana çıkan her dört eğitimli işçi 72 saat içinde bir şahsa ulaşabiliyor. Bunu İstanbul’da milyonlarca insanı etkilemesi beklenen zelzeleye uyarladığın vakit, bizim bu aktiflikte çalışabilmek için kabaca kaç çalışana gereksinimimiz olduğunu hesaplayabilirsin. Bu türlü bir imkân yok, bizim eğitimli işçi sayımız 10 bin bile olmaz. Tabiatı gereği bu türlü, beşerler geldiği kadar gidiyor da. Eğittiğin insanların hayatları değişiyor, örneğin yurtdışına taşınıyorlar. Özetle buradaki sorun kurtarma değil, insanların kurtarılacak bir pozisyona düşmemesi gerekiyor. Biz de bu türlü olması gerektiğini 1999’dan beri biliyoruz.
Şu an ülke olarak bir şeyler yapmış üzere hissediyoruz. Yardımlar toplandı, koliler gönderildi, “Alper diye bir çocuk var, gitti, aslan, kaplan,” deniyor, lakin ben o denli hissetmiyorum. Dümdüz çaresizlikle yabancılaşma karışımı bir his yaşıyorum. Tamam, bu kadar yıllık emeğimiz bir işe yaradı, lakin bu emeği ben harcamamalıydım. Bunu kamunun yapması gerekiyordu, ben bunun için para veriyordum. Van vakti da bunları konuştuk, geldiğimiz nokta ortada. Ne diyeyim?
Bu süreçte tutunulabilecek, umut verebilecek bir şeyle karşılaştın mı?
Bence umut duymamamız gerekiyor, zira bu bağlamda umut, bilgisizlik ve iradesizliğe işaret ediyor. Umut duyuyorsun, haydi bırakalım o vakit kendi hâline demekle muadil olabiliyor. Sarsıntıdan aldığımız çıktıların hiçbiri umut verici değil. Gördüğümüz tek şey, on yıl içinde üzerinde üç ya da dört harfli kısaltma yazan renkli yelekli insanların sayısındaki artış. Bu insanların da tecrübe açısından daha yeterli bir noktaya geldiklerinden emin değilim, yüzeysel bir eğitimden fazlasını aldıklarını düşünmüyorum.
Eğer tek olumlu ögeden bahsedeceksem, insanların anlayışını öne çıkarabilirim. İnsanlara söylemek zorunda kaldığım pek çok şey bana söylense, onlar kadar uygun karşılamayabilirdim. Bir babaya beş saat evvel sesi duyulan küçük kızına değil, yakındaki bir enkazdan o an sesi gelen birine öncelik vermem gerektiğini söylediğimde, “Allah sizden razı olsun,” diyebildi. Birebir vakitte herkes dayanışmak ve birbirine takviye olmak için sonsuz bir özveri gösterdi. Bir şey eksik olduğunda bulundu, bir gereksinimimiz olup olmadığı daima soruldu, gereksinim olduğunda elden ne geliyorsa yapıldı. Güç vakitlerde insanların birbirine karşı duyduğu bu özveri ve anlayışı muhtemelen hiç unutmayacağım. Şayet bu niteliğimizi görebilir ve geliştirebilirsek muhtemelen gelecekte daha dirençli ve güçlü durabiliriz.
