Ağrı nedir?

Ağrıyla ilgili bildiğimizi sandığımız her şey yanlış. Bu epey tezli bir laf fakat genel manada gerçek. “Biz” derken, toplum olarak bizi kastediyorum; yani tıp topluluğundan olan ve olmayan insanların birçoklarını. Ağrının tabiatını yanlış anlıyoruz ve bu yanlış manaya milyonlarca insanın hayatını mahvediyor.

Nitekim ben de çiçeği burnunda bir stajyer doktorken bu yanlış anlamanın sonuçlarına şahit oluyordum.

Akşamın dokuzuydu; akut tıbbi ünitede yorucu bir gündüz nöbetinin sonuna yaklaşıyordum. Güneş çoktan batmıştı; koğuşu solgun, yapay bir ışık aydınlatıyordu. Akut tıbbi ünite unutulması sıkıntı bir yerdir: ucuz bir mağazanın Kara Cuma’daki kaosunun yaşandığı, art planda kopuk kopuk bip sesleri ve inlemelerden oluşan bir senfoninin duyulduğu bir yer. Stajyerler gün boyunca Acil Servis’te yeni hastalarla ilgilenmiş, akabinde hastalar ileri tetkik ve kıymetlendirme için akut tıbbi üniteye sevk edilmişti. Daha sonra bir uzman tabip hastaları görüp hastanede kalmalarının gerekli olup olmadığına karar verecekti. Bir elimde evraklar, öteki elimde okunaksız notlar, yataktan yatağa dolaşarak günün hastalarını kıymetlendiren nöbetçi uzmanı takip ediyordum. Biraz sabırsız olsa da kusursuz bir klinisyendi ve ben bir hastanın hareket planını –Böbrek işlevlerini izle… Mesane taraması yap… Aileyle görüşme organize et– çiziktirene kadar o, listesindeki bir sonraki hastayı aramak için ortadan kaybolmuş olurdu.

Notları bir kenara bıraktığım üzere süratle gelen pansuman otomobillerine ve meşgul hemşirelere çarpmamaya ihtimam göstererek mavi muşamba tabanda koşturdum. Gözlerimle bir sonraki bölmeyi tarayarak perdeler ve serum askıları ormanında uzmanımı aradım. İşte oradaydı, bir sonraki hastamızın, Paul’ün etrafındaki perdeyi çekiyordu.

Paul kırklı yaşlarının sonlarında bir bilişim danışmanıydı. Hastane yatağında, beli bir yastıkla desteklenmiş vaziyette yatıyordu. Asık hızından yorgun bir tabir okunuyor, kel başındaki ter damlaları vakit zaman çatık kaşlarının kenarından süzülüyordu. Son birkaç yıldır devamlı bel ağrısı çeken Paul bunu ofisteki “bozuk” sandalyesine bağlıyordu. Ağrıları belinin sağ tarafında küçük bir bölgeyle hudutlu, kısa periyodik, keskin sancılar biçiminde başlamıştı. Lakin geçen yıl süreklilik kazanmış ve ziyadesiyle şiddetli hale gelmişti. Paul toplum hayatından yavaş yavaş elini ayağını çekmişti: Evvel golf oynamayı, sonra barda arkadaşlarıyla görüşmeyi bırakmıştı; artık de uzun müddetli bir rapor almıştı ve meskenden nadiren çıkıyordu. Özel hayatı da çöküşteydi: Babası birkaç ay evvel ölmüştü ve eşi geçen hafta –görünüşe nazaran ağrılarıyla ilgisiz bir sebeple– onu terk etmişti. Ağrısı evvelki birkaç gün içinde sırtının sol ve sağ bacağının yan tarafına yayılmıştı. O sabah o kadar çok ağrısı vardı ki yataktan kalkamamıştı. Sıhhat ocağındaki aile tabibinin daima değiştiğini söyledi; ağrısının sebebini anlamadıklarını düşünüyordu. Bu yüzden sıhhat ocağını es geçip oğlundan kendisini hastaneye götürmesini istemişti. Acil servisteki hekimler, Paul’ün geçmişindeki birtakım detaylardan dolayı biraz şaşırmış ve temkinli davranmak ismine, omuriliğin tabanındaki sonların sıkıştığı ender bir durum olan kauda ekina (cauda equina) sendromunu elemek için bir MRG taraması istemişlerdi.

Tarama ve sonrasında bir nöroloğun yaptığı detaylı muayene büsbütün olağandı. Muhtemel bir enfeksiyonu ya da otoimmün nedenleri aydınlatabilecek kan tetkiklerinde de sıradışı bir bulgu saptanmamıştı. Uzmanım notları gözden geçirdi ve bulguları Paul’e açıkladı: “…ve gördüğünüz üzere tüm testleriniz olağan. Yeterli haber şu ki, fizikî açıdan hiçbir probleminiz yok…”

“Yani sorunun başımda olduğunu mu söylüyorsunuz?” diye sordu Paul. Bunu söylerken yüzünü o denli bir ekşitti ki biz de içgüdüsel olarak onunla birlikte yüzümüzü buruşturduk.

“Hayır, alışılmış ki… Eee… Şey, değerli olan, önemli bir meseleniz olmaması! Konutta kullanmanız için size güçlü ağrı kesiciler verebiliriz ancak bence en düzgünü, bundan sonrasını aile doktorunuzun halletmesi olacak.”

Paul’ün yanından ayrılınca uzman doktor benden en muhtemel teşhisleri yazmamı istedi: 1) Nedeni bilinmeyen bel ağrısı, 2) Psikojenik ağrı.

“Nedeni bilinmeyen bel ağrısı”, isminden da anlaşılacağı üzere, fizikî bir neden saptanamayan bel ağrısıdır. İşin aslı, bel ağrısı olaylarının yüzde 90’ından fazlasında tanımlanabilir doku hasarı bulunmaz. “Psikojenik” sözü daha da problemlidir. Ağrının temelde ruhsal ya da duygusal kaynaklı yahut birden fazla hastanın haklı olarak anladığı formuyla “hayali” olduğunu ima eder. Paul meskene dönerken omuriliğinde önemli bir hasar olmadığını biliyordu. Bu müsabakadan çıkan tek olumlu sonuç da buydu. Lakin ağrısının nereden ya da neden kaynaklandığına bir açıklama getirilmemişti. Ağrısı ya bedeninde devam eden ve tıbbi teknolojik imkânlarla saptanamayan –ve muhtemelen tedavi edilemeyen– bir hasardan kaynaklanıyordu (ki bu vahim bir düşünceydi) ya da büsbütün psikolojikti, yani bir düşünce bozukluğuydu. Paul haysiyetini koruyacak bir teşhisten, dahası yaşadıklarının gerçek olduğuna dair bir garantiden mahrum bırakılmıştı. Birebir hikâyenin her gün az çok farklı biçimde milyonlarca defa yaşandığına eminim.

Sorun şu: Bu seçeneklerin her ikisi de temelde yanlıştır. Toplum olarak, “acıtan yanlış” diye isimlendirdiğim, ağrının bedendeki yaralanmanın gerçek bir ölçüsü olduğu fikrinin kurbanı olduk. Bu mantığa nazaran, sorun vücutta değilse, zihinde bir bozukluk olmalıdır.

Çoğu insan ve birden fazla tıbbi kuruluş, üstü kapalı ya da açık bir halde, vücut ve zihnin birbirinden büsbütün başka olduğunu söyleyen “düalizmin” esiri olmuş durumda. Bu fikir, yalnızca çağdaş ağrı bilimi tarafından çürütülmekle ve birden fazla toplumda nüfusun yaklaşık beşte birini oluşturan, daima ağrıyla yaşayan milyonlarca insan açısından yetersiz, hatta incitici olmakla kalmıyor, birebir vakitte hayatları mahvediyor.

Bu kitap, ağrıya –ve aslında kendimize– farklı bir gözle bakmamızı sağlayacak ispata dayalı bir ağrı incelemesidir. Hikâyeler ve araştırmalar aracılığıyla okurun, ağrının gerçek tabiatını görmesini sağlamayı amaçlıyorum: Ağrı, saptayıcı değil hamidir. Ağrı, bizi bedenimizi muhafazaya iten müthiş bir histir. Bedenimizin savunmasız olan kısmını süratle geri çekip kuşkulu tehlike kaynağından uzaklaştırırız; o bölgeyi elimizle korur yahut takviyeler, birtakım davranış yahut aksiyonlardan kaçınırız. Ağrı doku hasarının bir ölçüsü değildir. Bu ayrım değersizmiş üzere görünse de bütünüyle dönüştürücüdür. Bu hakikat, ağrının beyinde nasıl oluşabildiğini, bununla birlikte “tamamen kafamızda” olmadığını açıklar. Plasebo tesirinden hayalet uzuv ağrısına, ağrının düpedüz tuhaf tabiatını açıklar. Neden bu kadar çok insanın, doku hasarı büsbütün güzelleştikten çok sonra bile ağrı çektiğini açıklar. Neden tüm ağrıların gerçek olduğunu ve ağrının meşruiyetinin fizikî hasarın varlığına bağlı olmaması gerektiğini açıklar. En kıymetlisi, sebebi açıklanamayan ağrılarla yaşayanlara bir karşılık ve uygunlaşmak için gerçek bir umut sunar.

Çoğu tabip üzere ben de ağrıyı, daha değişik durumların kıymetli fakat nihayetinde pek de enteresan olmayan bir belirtisi olarak düşünürdüm. Ne kadar da yanılmışım. Tabiplerin pratikte doku hasarıyla ağrı ortasında çoklukla çok zayıf bir münasebet olduğunu kabullenmekte zorlandıklarını da gördüm. Doktor olarak her şeyin düzgün bir mekanistik ya da tanısal çerçeveye oturmasını isteriz; ülkü olarak hastaların hislerini ya da toplumsal ömürlerini içermeyen çerçevelere. Her şeyin kolaylıkla ölçülebilir, görülebilir ve tedavi edilebilir olmasını isteriz. Ama ağrı karmaşıktır; benzersiz bir halde insanidir.

Ağrı konusundaki cehalet ömürleri ve toplumları derinden etkiliyor. Hakikatin yayılması gerekiyor. Global olarak yeti kaybının önde gelen nedeni olan bir inatçı ağrı pandemisi yaşıyoruz ve toplum olarak bununla başa çıkmak için kâfi donanıma sahip değiliz. Ağrıya dair hâkim olan yanlış bakış açısı inatçı ağrıyla yaşayanları dezavantajlı pozisyonda bırakmakla kalmıyor; klasik olarak ağrı bağlantısı konusunda “güvenilmez” olduğu düşünülen bayanları, etnik azınlıkları, ruhsal rahatsızlıklardan mustarip şahısları ve bebekleri de ağrıyı dindirecek tahlillerden yoksun bırakıyor. Tabipler, durumları bilimsel açıdan ayrıntılı olarak değerlendirilmemiş ya da ağrılarının görünür yahut “ölçülebilir” bir kaynağı olmayan kümelerin çektikleri acının abartılı ya da uydurma olduğunu varsayıyor. Bir şeylerin değişmesi gerekiyor.

Bu kitap, ağrı çekenler, ağrı çekenlere bakım verenler ve bu son derece değişik his hakkında daha fazla bilgi edinmek isteyenler için yazıldı. Hikâyesi ne olursa olsun herkes için anlaşılabilir olması amaçlandı. Daha derinlemesine bilgi edinmek isteyenler, kitabın sonundaki kapsamlı sözlükçeye ve notlara bakabilir. Bu kitapla insanlara, ağrıya boyun eğmek ya da hayatlarını onunla savaşarak geçirmek zorunda olmadıklarını göstermek istiyorum. Öteki bir yol daha var. Ne var ki elinizdeki kitap bir kişisel gelişim kitabı değil. Son kısımda, delile dayalı bir dizi tedaviyi inceleyip detaya boğmadan bir liste halinde özetledim. Ama okurların bu kitaptan temel öğrenmelerini istediğim şey, ağrının belirli başlı unsurları ve bunları işe yarayan bir uygulamaya temel olarak nasıl kullanacakları.

Ağrının olduğu yerde tartışma da vardır. Ağrı tabiatı gereği hisleri harekete geçirir ve hepimiz bahse güçlü fikirlerle yaklaşırız. Lakin hiç kimse önyargılardan azade değildir. Tahminen de en büyük önyargımızı kendi şahsî tecrübelerimiz oluşturur; halbuki diğerleri bizimle birebir tecrübeleri yaşamaz, o nedenle bu bahiste genelleme yapılamaz. Kısa bir müddet evvel, epeydir devam eden ve orta sıra şiddetlenen hassas bağırsak sendromundan (iritabl bağırsak sendromu ya da huzursuz bağırsak sendromu da denir–HBS) hipnoterapi yoluyla kurtuldum. Hipnoz tıp fakültesinde bahsedildiğini hiç duymadığım ve daha evvelce burun kıvırdığım bir metottu lakin ağrıdan kurtulmamda neredeyse mucizevi bir tesiri oldu. Birtakım insanlarda ve birtakım ağrı tiplerinde işe yaradığına dair elimizde sağlam bilimsel ispatlar olsa da, hipnozu tüm ağrı çeşitleri için mucize bir tedavi olarak övme isteğime direnmem gerekti, çünkü o denli olmadığı kesin. Ağrı karmaşık ve değişkendir; ölçülmesi inanılmaz derecede zordur. Elimizde yığınla bilgi bulunsa da bunlar karışık metodolojiler ve çelişkili bulgular üzerine inşa edilmiştir. Biliminsanlarıyla uygulayıcıların, ispatları nasıl yorumlayacakları konusunda devamlı birbirlerine düşmeleri hiç de şaşırtan değil. İster büyük bir ilaç şirketinde ister küçük bir klinikte olsun, çıkar çatışmaları elbette sık yaşanır. Çünkü birçok insanın geçim kaynağı ağrının nedenlerine ve nasıl tedavi edilebileceğine dair makul anlayışlar üzerine inşa edilmiştir. Mali çıkarlara dayalı rekabet natürel ki insanları kusurlu yapmaz fakat daha temkinli olmak gerektiği manasına gelir.

Çelişkili ispatlara ve çıkara dayalı rekabete karşın, çağdaş ağrı bilimi son yirmi otuz yılda, ağrının gözetici rolünü ortaya çıkarmada büyük etap kaydetti ki bu yadsınamaz gerçek, ağrı ihtilalinin temelini oluşturuyor. Bu hakikati anlamak nihayetinde ağrıyı hafifletecektir. Kitabı yazarken sağlıklı bir bilimsel şüpheciliği tevazu ve açık fikirlilikle dengelemeye çalıştım ve okurların da birebir halde davranacağını umuyorum.

*Bu yazı, Monty Lyman’ın Ağrı Nedir? isimli kitabından seçilmiş bir modüldür. Şiirsel Taş’ın çevirisiyle Metis Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.