7552 sayılı İklim Kanunu, Türkiye’de iklim krizine yönelik birinci kapsamlı yasal metin olarak 9 Temmuz 2025’te yürürlüğe girdi. Birinci bakışta, yasanın iklim değişikliğiyle gayret, karbon emisyonlarını azaltma ve ahenk stratejileri geliştirme maksatları taşıdığı görülüyor. Lakin dikkatli bir okumayla metnin doğayı toplumsal bir ortak bedel olarak değil ekonomik süreç kabiliyetine sahip bir “varlık” olarak yine tanımladığı anlaşılıyor. Bu yaklaşım, doğayı sermaye alakalarına entegre eden piyasa merkezli bir etraf rejiminin açık bir tezahürü niteliğinde.
Kanunun hedefi “iklim değişikliğiyle çaba ve iklim değişikliğine ahenk için gerekli olan sera gazı azaltımını, iklim risklerinin idaresini ve iklim dostu yatırımların teşvik edilmesini” sağlamak olarak tanımlıyor. Bu tarifte geçen “iklim dostu yatırımlar” sözü, yasanın temel gayesinin ne olduğunu açıklıyor. Şöyle ki, tabiat kendi içinde korunması gereken bir paha değil yatırım yapılabilir ve paha yaratan bir varlık olarak konumlandırılıyor.
Yasanın 11, 12 ve 14. hususları çerçevesinde kurulacak olan Emisyon Ticaret Sistemi (ETS), karbon salımının bedelini belirleyerek bu “kirletme hakkını” alınıp satılabilir hale getiriyor. 14. hususta bu sistemin “karbon fiyatlandırma sistemi yoluyla piyasada aktiflik sağlamak üzere” düzenleneceği açıkça belirtiliyor. Böylelikle tabiat korunacak bir varlık değil ölçülebilir, fiyatlandırılabilir ve süreç görebilir bir piyasa aracına dönüştürülüyor. “Kirleten öder” unsuru, fiilen “kirleten gereğince öderse kirletmeye devam eder” anlayışına evriliyor. Bu durum, tabiatta yaşayan tüm canlılar ve tabiatın kendisi için geri dönüşü mümkün olmayan ziyanların kapısını ne yazık ki aralayacaktır.
“Metabolik yarılma”
Bu durum, Marx’ın Kapital’in birinci cildinde üzerinde durduğu kapitalist üretim biçiminin tabiatla olan bağlantısında yarattığı kopuşu, yani tabiat ile toplum ortasındaki “metabolik yarılmayı” çağrıştırmaktadır. 7552 sayılı yasa bu yarılmayı ortadan kaldırmak bir yana, onu finansal enstrümanlarla yönetilebilir hale getirmeye çalışmaktadır. Tabiat, kendi iç dinamiklerine ve yine üretim kapasitesine sahip bir sistem olarak değil piyasa lehine optimize edilecek bir kaynak olarak çerçevelenmektedir.
Yasanın mekansal boyutlara dair sessizliği ise daha çarpıcıdır. Türkiye’de kentleşme biçimleri, ulaşım sistemleri, barınma rejimi ve güç siyasetleri direkt iklim krizini derinleştiren ögelerdir. Fakat bu yasa kıyıların yapılaşmaya açılması, tarım topraklarının endüstriye dönüştürülmesi, ormanların güç ve maden projeleriyle parçalanması üzere yapısal meselelere hiçbir biçimde değinmemektedir. Kanunun kapsamı, “…iklim değişikliğiyle gayrette temel olan sera gazı emisyonlarının azaltılması ve iklim değişikliğine ahenk faaliyetleri ile planlama ve uygulama araçlarını, gelirleri, müsaade ve kontrolü ve bunlara ait yasal ve kurumsal çerçevenin yol ve temellerini kapsar” biçiminde genel bir çerçeve içerse de kanunun bütününde kentleşme biçimleri ya da arazi kullanımına ait düzenleyici bir karar getirmemektedir. Kentin ve kırın yine üretiminde hükümran olan piyasa mantığına yönelik en küçük bir tenkit içermediği üzere, bu süreçlerle uyumlu bir çerçeve sunmaktadır.
David Harvey’nin neredeyse her yapıtında altını çizdiği üzere kapitalizm krizlerini mekansal genişleme yoluyla yönetir. Lakin bu genişleme tabiatın tekrar üretim kapasitesini yıpratır ve yeni ekolojik ve toplumsal kırılmalar yaratır. Bugün Türkiye’de tabiat talanı ile kent krizinin bu kadar iç içe geçmiş olmasının ardında bu sermaye birikim modeli yer almaktadır. 7552 sayılı yasa ise bu modeli sorgulamak yerine yine üretmektedir.
Toplumsal iştirak problemi de benzeri biçimde yüzeysel ele alınmıştır. Yasanın 4. hususu iklim adaleti, iştirak, şeffaflık üzere unsurları sıralasa da, bu unsurlar rastgele bir bağlayıcı kurumsal düzeneğe dönüştürülmemiştir. Yasanın 7. unsurunda, lokal seviyede iklim ahenk planlarının hazırlanacağı belirtilmektedir. Lakin bu süreç Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı koordinasyonunda yürütülecek olup, lokal idareler sadece uygulayıcı kurumlar olarak konumlandırılmaktadır. Yurttaşların, meslek odalarının ya da etraf örgütlerinin karar süreçlerine iştiraki ise yasal teminata bağlanmamıştır. Böylelikle yasa karar alma süreçlerini çoğulculaştırmak yerine merkezi idareye tabi kılmakta, demokratik iştiraki teknikleştirilmiş bir idari prosedür seviyesinde ele almaktadır.
John Bellamy Foster’ın vurguladığı üzere, kapitalist çevrecilik doğayı sermayenin yine üretim sürecine entegre ederken eşitsizlikleri ve yıkımı perdeleme fonksiyonu görmektedir. 7552 sayılı İklim Kanunu da doğayı korumaktan çok, piyasa düzenekleri üzerinden tekrar düzenlemeye çalışan bir “çevreci dönüşüm rejiminin” inşasına yönelmektedir. Sermayenin iklim krizine ahenk sağlamasına imkan tanırken, halkın bu krizin sonuçlarına katlanmasını doğal ve kaçınılmaz bir durum olarak kabul etmektedir.
İşin daha vahim yanı ise yasanın krizi çözmeye değil krizden yeni bedeller üretmeye odaklanmasıdır. Karbon piyasaları, yeşil finans araçları, çevresel sertifikalar üzere sistemler, tabiatın korunmasından çok iklim krizinin yeni yatırım fırsatlarına dönüştürülmesini sağlamaktadır. Bu yaklaşım, tabiatın piyasa lehine yine tanımlandığı, kamu faydasının ve toplumsal önceliklerin göz arkası edildiği yeni bir etraf rejiminin habercisidir.
Bir krizin yasası mı, krizden fırsat yaratmanın aracı mı?
7552 sayılı İklim Kanunu, Türkiye’de iklim krizine ait yasal bir çerçeve gereksinimini karşılıyor üzere görünse de bu krizi doğuran yapısal dinamikleri görünmez kılmakta, tabiatın korunmasını piyasa içi sistemlerle sonlu bir alana hapsetmektedir.
Doğal alanların yapılaşmaya açılması, barınmanın yatırım aracına dönüşmesi, fosil yakıtlara dayalı ulaşım ve güç siyasetleri üzere birçok temel sıkıntı yasanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Bu tercih, iklim krizini yalnızca teknik müdahalelerle yönetilebilir bir sorun olarak çerçeveleyen bir anlayışın eseridir. Halbuki tabiat ile insan ortasındaki alaka, düzenlenmesi gereken bir etraf sorunu değil toplumsal münasebetlerin kurucu bir bileşenidir.
Friedrich Engels’in söz ettiği üzere, tabiata hükmetme isteği insanın kendini tabiatın dışında ve karşısında konumlandırdığı bir yanılsamadan beslenir. Gerçek bir iklim siyaseti, doğayı bir dışsal öge olarak değil hayatın ve kamusal faydanın asli ögesi olarak tanıyan bir toplumsal tekrar örgütlenmeyi mecburî kılar.
Bu nedenle, iklim krizine karşı geliştirilecek her hukuksal ve kurumsal çerçeve, sadece teknik yeterlilikle değil hangi toplumsal bağlantıları temel aldığıyla değerlendirilmelidir. Tabiatın ve toplumun birlikte nefes alabileceği bir gelecek için sırf karbonu değil, kâr temelli yapıyı da sorgulayan bir anlayışa gereksinim vardır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan kuvvetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir pahaya dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
