Hayır, robotlar işimizi elimizden alacak, yapay zeka dünyayı ele geçirecek yahut yeşil tatlı uzaylılar yeni efendilerimiz olacak temalı bir yazı değil bu. Olan olmuş esasen, kâhin olmaya gerek yok. Ferdî tarihimin uzaktan kumanda ile ChatGPT ortasındaki vakit çizelgesinde biraz seyahat edip navigasyon uygulamalarına karşı gayretimin hüsranla sonuçlanmasından bahsedeceğim. Anılarımı sizinle paylaştıktan sonra, vurucu bir final uğruna omuriliklerimizi öveceğim.
1980’lerin sonunda şimdi çocuktum, bizim konutta uzaktan kumanda yoktu zira uzaktan kumanda bendim. Konutun en küçüğü olduğumdan görevimi kabullenmiştim, televizyonun yanında durup “Geç, geç, bi’ dur, bi’ dakka bi’ geri gel, neyse devam et” komutlarını ciddiyetle takip ediyordum. Bu, ortalama bir maymunun tahminen birkaç haftada küçük uzunluk çikita muz karşılığında adapte olabileceği cinsten bir işti. Sonra bir gün uzaktan kumandayla tanıştık, benim için büyüleyici bir andı. Nasıl çalıştığını anlamaya çalışırken, abim “infrared var bunda” demişti. Ben de, güya haritanın karanlık bir yerini aydınlatıp kazabileceğim mineralleri görmüşçesine, Starcraft’taki SCV üzere hissetmiştim. “Tamam o zaman” demiştim ağabeyime, güya kumandanın çalışma prensibini anlamışım üzere. Radyonun içinde insancıklar var diye düşünürken, daha mercimek kondansatörün ismini bile bilmezken, “infrared” sözünü cümle içinde kullanabilecek olgunluğa ulaşmıştım. Akşamdan sabaha büyümüştüm. Zira kumandaların infrared’i olurdu. Uzaktan kumanda büyük rahatlıktı, artık vazifemden affımı isteyebilirdim. Çok daha az maliyetle (iki kalem pille) çalışan, çalışmadığında başını dize vurmak suretiyle yola getirilen bu küçük robot benim yerime geçmişti. Görünen o ki darbeyi şimdi çocukken yemiştim, robotlar işimi elimden almıştı. Yalnızca şimdi farkında değildim, zira herkes memnundu.
1990’ların sonunda, lisedeyken öbür bir şok yaşadım: Yan binadaki amca, balkona çıkıp otomobilini uzaktan çalıştırmıştı. Emin olamadım, otomobile tekrar baktım içinde biri var mı diye. Nitekim yoktu, adam resmen balkondan otomobilini çalıştırmıştı. Soğuk kış günlerinde yola koyulabilmek için arabayı evvelce çalıştırıp, motoru bir müddet ısıtmak gerekiyordu. Köy muhtarı üzere şaşkındım, zira biz babamın “arabayı biriniz ısıtsın” talimatıyla aşağıya inip, arabayı el yordamıyla çalıştırıp, motoru ısıtırdık o günlerde. Evet, angarya bir işti. Lakin şimdi ergenken otomobille (ve teknolojiyle) bu türlü temas halinde olmak özgüvenimizi artırıyordu. Lakin komşu amca otomobilini balkondan çalıştırmıştı, üstelik otomobilin plakası yerliydi, markası ve modeli de tanıdıktı. “Infrared hayli gelişmiş,” diye düşünmüştüm, zira artık otomobil motoruna da hükmedebiliyordu. Parmak kadar kumanda tekrar yapmıştı yapacağını, robotlar beni tekrar ıskartaya çıkarmıştı.
Esnaf çocuğuyum, kereste dükkanında büyüdüm. Bayramda seyranda müşterilere gönderilen tebrik kartlarını tek tek ellerimizle yazardık, sayfaları perişan olmuş telefon rehberini alfabetik sırayla yeni bir deftere geçirme işini de bu türlü yapardık. Çaycının, lokantanın ve gündelik hayatı kolaylaştıran öteki telefon numaralarını da ezbere bilinirdi. Hafızada tutmaya gerek yoktu, elini tuşlara götürdüğünde parmakların bizatihi çevirirdi: Kas hafızası ya da omurilik soğanıyla açıklanabilir tahminen, bilemiyorum. Bizim dükkanda hayatta kalabilmek için süratli hesap yapmak gerekirdi. 5103 boyutlarında 50 adet kereste istendiğinde, “Hesap makinesi nerede?” diye soramazdın, sormamalıydın. Baştan hesaplaman lazımdı, hem fiyatları bilip hem de desi hesabı yaparak karşılığı çabucak vermen gerekirdi. Matematiksel zayıflığa yer yoktu bizim dükkanda, doğal seçilimle elenip giderdin.
Pazar günleri Bir Söz Bir İşlem programını izlemek ailece tutkumuzdu, “bir yaklaşık” diyenin hızına “tam sonuç” diye gülümsemek hedonist bir aksiyondu. Hesap makinesini lakin tersten “leblebi” ya da “zelzele” yazmak için kullanırdık cümbüş olsun diye. Hâlâ huyum değildir, fakat üç haneli sayıların çarpım süreçlerinde ya da küsuratlı işlerde kullanırım hesap makinesini, hatta kullanırken de gocunurum. Bazen uykuya dalacağım vakit iki haneli sayıları falan çarparım, aklım yerinde mi diye denetim maksatlı herhalde. Uzaktan kumanda beni (hem de iki kere) mahvetmişti fakat hesap makinesi beni tam manasıyla yenemedi, berabere kaldık diyelim.
Artık navigasyon uygulamasına bağlanalım o halde: Rota oluşturuldu, keyifli seyahatler dileriz. Navigasyon uygulaması mükemmel bir şey. Nereye gitmek istediğini yazıyorsun, seni adım adım oraya götürüyor. Ancak bir problemi var, en azından benim için: Bildiğim yolu da unutmaya başladım. Mesela küçükken beşerler abimi ya da babamı arayıp, İstanbul’da bilmem nereye nasıl gideceklerini sorarlardı. Onlar da belli bir algoritmayla, ana arterler üzerinden tanım edip sonra bilmem ne tabelalarını takip etmelerini söylerlerdi. Zati bir noktadan sonra ya benzinciye girip sorardın, ya bakkala ya da yoldaki dayıya. Artık ben ne yapıyorum? Bildiğim yere gidecek olsam da, trafik nedeniyle daima navigasyon uygulamasını açıyorum. Eşim yanımda değilken bazen kapatıp kaybolmaya çalışıyorum ya da tabelalara bakarak yolu hatırlamaya çalışıyorum. Güya navigasyonu açınca aklım tatile çıkmış da omurilik soğanıyla yönetim ediyormuşum üzere geliyor. Biraz gururuma dokunuyor.
Gelelim ChatGPT’ye. Her (Spike Jonze, 2014) sinemasını izlediğimde hem oyunculuktan hem de kullanılan teknolojiden ziyadesiyle keyif almıştım, Black Mirror‘ın yahut Fringe‘in birden fazla kısmından keyif aldığım üzere. Ama ChatGPT çıktı, birkaç haftadır köy muhtarı üzere şaşırıyorum onu kullanırken. Aklım havsalam yerinden oynadı, sihir üzere. Öte yandan “aslında bi’ numarası yok, zira kem küm” diye izahat verenleri de görüyorum. Olsun, benim gözümde gerçekleşmiş bir ütopya sonuçta. Google’ı bitirecek, bir dönemin sonu gelecekmiş üzere hissediyorum. Z jenerasyonunun Altavista arama motorundan nasıl haberi yoksa, tahminen de gelecekte google’lamak fiilinin de bir karşılığı olmayacak. Google’ın saçma sapan bir şeye dönüştürdüğü internette bir şeyler ararken bazen akrobatik hareketler yaparak aklımızı kullanmamız gerekiyordu. Lakin ChatGPT’nin entegre edildiği bir arama motoruyla ona da gereksinimimiz kalmayacak üzere görünüyor. Yaşadığımız toprakların DNA’mıza zerk ettiği şüphecilik refleksiyle, bu işin gerisinden da günlüğü iki dolara çalıştırılan kavruk derili işçi kardeşlerimiz çıkacak diye telaş etmiyor değilim. Öyleyse, yeniden diğerleri ismine utanacağız elbette.
Metaverse konusuna girmek istemiyorum. Lakin buraya kadar geldik, son denetim ettiğimde ya Zoom’da yapılabilecek toplantılar orada yapılıyordu ya da arsa filan satın alınıyordu. Şimdilik sinematik kozmosta takip ediyorum mevzuyu, sonrasına bakarız. Ansızın yükselen ve düşen NFT çılgınlığına da selam vermeden geçmeyelim. Madonna’nın yarım milyon dolarlık NFT yatırımı vardı, akıbeti ne oldu sanki? Pekala, Cem Yılmaz’ın açık denizlerde sattığı birtakım çizimlerin dijital sahiplerine ne oldu? Rövaşataya çıkılmadığı sürece, tribünlerin iki tarafında da Meksika dalgası göremeyeceğiz herhalde, lakin içten içe kene tezahüratını söylüyor olabilirler.
Küçük işlerimi elimden alan robotlarla bir arada yaşamayı öğrendim. Hatta özünde tembel bir insan olduğumdan, işime de geliyor bazen beni yedek kulübesinde oturtmaları. Ancak bazen “İpin ucunu fazla mı kaçırıyorum sanki?” diyerek endişeleniyorum, kendime çekidüzen vermeye çalışıyorum. Hani toplu taşımada cüzdan hâlâ art cepte mi diye denetim edersin ya, o denli bir his. Toparlayalım o vakit, ne demişler? Alet işler, el övünür. Ben de bunun türevini alayım: Akıl tatilde, fakat merak etmeyin, omurilik işbaşında.
