Elon Musk ile Apple’ın kurucularından Steve Wozniak, geçen hafta, yapay zeka teknolojilerinin geliştirilmesi konusunda altı aylık bir erteleme davetinde bulunan mektuba imza attılar. Maksatları de imzacıların “yapay zeka yazı” diye tanımladıkları, yanlışsız tedbirler alındığı sürece insanlığın faydasına olacağına inandıkları duruma ahenk sağlaması için topluma vakit kazandırmaktı. Bu tedbirler ortasında katı biçimde denetlenen inançlı protokolleri de bulunuyor.
Bu takdire şayan bir maksat, lakin altı ayı geçirmenin daha da güzel bir yolu var: “yapay zeka” üzere basmakalıp bir terimi kamusal tartışmalardan çıkarmak. Tıpkı “Demir Perde”, “Domino Teorisi” ve “Sputnik Ânı” üzere, bu tabirin de tarihin çöplüğünde olması gerekiyor. Soğuk Savaş sona erdiğinde, bilimkurgu meraklıları ve yatırımcılar için cazibesi sayesinde hayatta kalabilmişti. Artık onların hislerini incitmeyi göze alabiliriz.
Aslına bakarsanız, bugün “yapay zeka” dediğimiz şey ne yapay ne de akıllıdır. Birinci yapay zeka sistemleri daha çok kuralların ve programların hakimiyetindeydi, bu nedenle “yapaylık” hakkındaki kimi konuşmalar en azından makuldü. Lakin, herkesin favorisi olan ChatGPT de dahil olmak üzere, günümüzdeki yapay zeka sistemleri kudretini gerçek insanların emeğinden alıyor: artık medeniyeti kurtarmak ismine yaratıcı ve profesyonel üretimlerine el konan sanatkarlar, müzisyenler, programcılar ve müellifler. Buna olsa olsa “yapay olmayan zeka” denebilir.
“Zeka” kısmına gelince, yapay zekaya ait birinci çalışmaların birçok Soğuk Savaş’ın dayattığı zorunluluklar sayesinde finanse edildi, yapay zeka anlayışımızı büyük ölçüde bu zorunluluklar belirledi. Örneğin, çağdaş yapay zeka gücünü örüntü eşleştirmeden alır. ChatGPT’nin gerisindeki teknoloji olan nöral ağların birinci askeri kullanımlarından birinin havadan çekilmiş fotoğraflardaki gemileri tespit etmek olduğu düşünüldüğünde, pek de şaşırtan değil.
Ancak birçok eleştirmen zekanın örüntü eşleştirmeden ibaret olmadığına dikkat çekmiştir, genelleme yapabilme marifeti de tıpkı ölçüde değerlidir. Marcel Duchamp’ın 1917 tarihli sanat yapıtı “Çeşme” bunun en düzgün örneğidir. Duchamp’ın yapıtından evvel bir pisuar sırf pisuardan ibaretti. Fakat Duchamp perspektifi değiştirerek onu bir sanat yapıtına dönüştürdü. O sırada, sanat hakkında bir genelleme yapıyordu.
Genelleme yaptığımızda, hisler fikirlerin ve gündelik objelerin esaslı ve görünüşte “rasyonel” sınıflandırmalarını geçersiz kılar. Örüntü eşleştirmenin olağan, neredeyse mekanik süreçlerini askıya alır. Bir savaşın ortasındayken yapmak isteyeceğiniz çeşitten bir şey değildir.
İnsan zekası tek boyutlu değildir. 20. yüzyılda yaşamış Şilili psikanalist Ignacio Matte Blanco’nun ikili mantık (bi-logic) diye isimlendirdiği şeye dayanır: biçimsel muhakemenin statik ve vakitsiz mantığı ile hislerin bağlamsal ve ziyadesiyle dinamik mantığının birleşimi. Birincisi uyuşmazlıkları arar, ikincisi de onları silmekte süratlidir. Marcel Duchamp’ın zihni pisuarın tuvalete ilişkin olduğunu biliyordu, kalbi ise bilmiyordu. İkili mantık, alelade şeyleri nasıl özgün ve yaratıcı biçimlerde yine gruplandırdığımızı açıklar. Bunu, yalnızca Duchamp değil, hepimiz yaparız.
Yapay zeka bu evreye asla ulaşamayacaktır; zira makineler geçmişe, bugüne, geleceğe, tarihe, hasara ya da nostaljiye dair (salt bilgiden ziyade) bir duyguya sahip olamazlar. Hisler olmadığında, ikili mantık bileşenlerinin birinden yoksun kalır. Makineler, tekil biçimsel mantık içinde sıkışıp kalırlar. Böylelikle “zeka” kısmı da ortadan kalkar.
ChatGPT’nin elbette kullanım alanları var, ansiklopedi olarak da kullanılabilen bir kestirim motoru üzere çalışıyor. Şişe rafı, kar küreği ve pisuarın ortak noktasını sorduğumda, hepsinin Duchamp’ın sanata dönüştürdüğü gündelik objeler olduğu karşılığını verdi. Lakin Duchamp’ın günümüz objelerinden hangilerini sanata dönüştürebileceğini sorduğumda, akıllı telefonlar, elektrikli scooter’lar ve yüz maskelerini önerdi. Burada gerçek bir “zekaya” dair hiçbir emare yok. Âlâ çalışan, lakin öngörülebilir bir istatistik makinesi var.
“Yapay zeka” terimini kullanmaya devam etmenin tehlikesi, bizi dünyanın tekil bir mantıkla işlediğine ikna etme riskidir: Ziyadesiyle bilişsel, serinkanlı bir akılcılık. Silikon Vadisi’ndeki birçok kişi zati buna inanıyor, hepsi bu inançla dünyayı yine inşa etmekle meşgul.
Ancak ChatGPT üzere araçların uzaktan bile olsa yaratıcı işler yapabilmesinin nedeni, eğitim setlerini karmaşık hisleri ve kaygılarıyla sahiden varolan insanların üretmiş olmasıdır. Bu çeşitten yaratıcılığın sürüp gitmesini istiyorsak, sırf bilgi merkezlerini ve makine tahsilini değil sanat, kurmaca ve tarih üretimini de finanse etmeliyiz.
Şu anda durum hiç de o denli değil. “Yapay zeka” üzere tabirlerin kullanımdan kaldırılmamasının asıl tehlikesi, dünyayı daha öngörülebilir ve aptal hâle getirirken zekanın yaratıcı çalışmalarını görünmez kılmalarıdır.
Dolayısıyla “yapay zeka yazını” beklerken algoritmaları denetlemeye altı ay harcamak yerine, Shakespeare’in Bir Yaz Gecesi Rüyası’nı yine okuyabiliriz. Bu, dünyamızdın zekasını artırmak için çok daha fazla işe yarayacaktır.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Evgeny Morozov’un The Guardian‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
