Akılsız telefonlara istek artıyor mu?

Will Stults iPhone’uyla fazla vakit geçiriyor, evvelce Twitter olarak bilinen siteden neredeyse hiç çıkmıyor, güya fark edecekmiş üzere Elon Musk’a yönelik öfkeli tweet’ler atıyordu. Stults’un ortağı Daisy Krigbaum ise Pinterest ve YouTube bağımlısıydı, uyumadan evvel iPhone’undan görüntü izliyordu. İki yıl evvel her ikisi de Apple’ın “ekran süresi” kısıtlama aracını denediler, devredışı bırakmanın ziyadesiyle kolay olduğunu görünce iPhone’larını daha düşük teknolojili aygıtlarla değiştirmeye karar verdiler. Akıllı telefonlara bağımlılığı sağlayan yüksek çözünürlüklü ekran, uygulama mağazası, görüntü kamera üzere özellikleri olmayan “akılsız telefonları” elbette duymuşlardı. Ne var ki birer tane satın almak istediklerinde o kadar kolay olmadı. Bir ironi daha kendini göstermişti: daha az çevrimiçi olmanın bir yolunu bulmak, agresif bir çevrimiçi araştırma gerektiriyordu.

İkili burada bir iş fırsatı gördü. Krigbaum, “Birisi bu telefonların satışını en yeterli seçeneklerle basitleştirebilirse, tahminen daha fazla insan akılsız telefona geçiş yapabilir,” diyordu. 2022’nin sonunda, ekran başında geçirdikleri vakti azaltmak isteyen insanlara telefon, SIM kart ve aksesuar satmak üzere “Dumbwireless” isminde bir e-ticaret şirketi kurdular. Bu, Stults’un birinci girişimcilik denemesi değildi, daha evvel Colorado’da moda markası kurmayı (battı) ve Hollywood’daki bir güldürü kulübünün ardında kahve dükkanı açmayı (ölmeye mahkumdu) denemişti. Fakat Dumbwireless çok daha başarılı oldu.

Çiftin Los Angeles’taki konutu, esasen yemek odası olması gereken yere yığılmış beş yüz adet aygıtın bulunduğu akılsız telefon mağazasına dönüşmüştü. Stults, müşterilerin aramalarını şahsen yanıtlıyor, sabahın beşinde bile telefon gelebiliyor (müşteri hizmetlerinin başındaki kişi olarak akıllı telefon kullanması gerekiyor). Her siparişi kendi elleriyle, bazen özel notlar da ekleyerek paketliyorlar. Hizmet bölümündeki işlerini şimdi bırakmadılar ancak Dumbwireless geçen ay 70 bin dolar meblağında eser sattı, bu meblağ geçen yılın birebir devrine nazaran on kat daha fazla. Stults ve Krigbaum, geçen Ekim ayında satışlarda bir artış olduğunu fark ettiler, ancak bunun tatil alışverişi dönemiyle ilgisi olabileceğini düşünüyorlardı. En çok sattıkları tanınan telefonlardan kimileri neredeyse hiçbir uygulaması olmayan e-mürekkep aygıtı Light Phone, klasik kapaklı telefon Nokia 2780 ve The Matrix sinemasında Neo’nun taşıması için tasarlanmışa benzeyen, hesap makinesini andıran, İsviçre üretimi Punkt.

Gitgide yükselen akılsız telefon tutkusu, kısmen çocukların çevrimiçi güvenliğine ait kaygıdan kaynaklanıyor olabilir. Ebeveynler, Instagram ve TikTok üzere mecraların çocuklarını taammüden kandırmaya çalıştığına her geçen gün daha çok ikna oluyorlar. Birtakım araştırmalara nazaran, bu sitelerde vakit geçirmek gençlerin dertlerini artırıp özgüvenlerini düşürebiliyor. Bu durum yetişkinler için neden daha sağlıklı olsun ki? iPhone’larla geçen neredeyse yirmi yılın akabinde, toplum dijital hayata dair kolektif bir bıkkınlık yaşıyor üzere görünüyor. Günün büyük kısmını taşınabilir, parlayan ekranlara bakarak geçiriyoruz ancak internet artık eğlenceli bile değil. Kendimizi bundan alıkoyacak özdenetimden yoksunuz, bu yüzden bizi internetten alıkoyacak aygıtlara muhtaçlık duyuyoruz. Bu da hakim teknolojiden vazgeçmek, Cal Newport’un tabiriyle daha dikkatli bir “dijital minimalizme” yönelmek manasına geliyor.

Light Phone, akıllı telefon yorgunluğu anaakım bir hastalık haline gelmeden evvel, 2017’de piyasaya çıktı. Şirketin kurucu ortakları Kaiwei Tang ve Joe Hollier on binlerce telefon sattı. 2019’da piyasaya sürülen Light Phone II, kullanıcıların arama yapmasına, kısa bildiri göndermesine ve birkaç özel uygulamayı (alarm ve zamanlayıcı, takvim, yol tanımları, notlar, müzik ve podcast kütüphaneleri) kullanmasına imkan tanıyan, tek renkli bir dokunmatik ekrana sahip. Toplumsal medya yahut streaming uygulamaları yok. Tang, “Amacımız, dikkat iktisadına hizmet etmeyen yararlı bir yardımcı program yaratmak” diyor. Dumbwireless üzere Light Phone da son vakitlerde talepte bir artış yaşıyor. Kurucularının söylediğine nazaran evvelki sene geliri iki katına çıktı, 2024’te bunu da ikiye katlama yolunda ilerliyor. Hollier, Jonathan Haidt’in akıllı telefonların ergenler üzerindeki olumsuz etkileri hakkındaki yeni kitabı Endişeli Nesil’i hatırlatıyor. Light Phone kiliselerden, okullardan ve okul sonrası programlardan toplu sipariş talepleri alıyor. Şirket, Eylül 2022’de Massachusetts’teki özel bir okulla, kurumun işçisine ve öğrencilerine Light Phone sağlamak üzere bir iştirak başlattı, akıllı telefonlar artık yerleşkede yasak. Okula nazaran, bu deney hem öğrencilerin sınıfiçi üretkenliği hem de yerleşkedeki toplumsal hayat üzerinde olumlu bir tesir yarattı.

Tang ve Hollier’i de şaşırtacak biçimde, Light Phone’a geçiş yapanlardan kimileri Z nesli mensupları. Hatta kimileri iPhone’dan daha genç. Dijital teknoloji hayatlarının kaçınılmaz bir kesimi olsa da, olumsuz tesirleriyle yüzleşmek için geçmiş kuşaklara kıyasla daha donanımlı yahut daha düzgün motive olmuş durumdalar. Apple, kısa müddet evvel üçüncü taraf geliştiricilerin iPhone’un ekran müddeti fonksiyonuna erişen yazılımlar yazmasına müsaade verdi, yani kimi yeni programlar artık kullanıcıların uygulamaları engelleyerek ekran müddetlerini sınırlamalarına yardımcı olabilir. Yirmili yaşlarının başındaki iki mühendis T. J. Driver ve Zach Nasgowitz, bu değişimden yararlanarak çok telefon kullanımıyla gayret etmek için “Brick” isminde bir iPhone aksesuarı yarattılar. Eylül 2023’te piyasaya sürülen Brick, akıllı telefonunuzda hangi özellikleri engellemek istediğinizi seçmenize imkan tanıyan ilgili bir uygulamaya sahip, mıknatıslı plastik bir küp. Ona dokunmak blokajı aktifleştiriyor ya da kaldırıyor. Driver ve Nasgowitz, aksesuarları üretmek için üç boyutlu yazıcıyla işe başladılar, artık on beş makine birden 24 saat çalışıyor ve günde birkaç yüz eser sevk ediyorlar.

Herkes için tek bir akılsız telefon tahlili yok, her dijital bağımlı kendi stilinde bağımlı. Dumbwireless’dan Stults, Brick’e benzeri çalışan Unpluq isminde uygulama kullanıyor. Akıllı telefonundan belli uygulamaları engellerken, mağazasının müşteri hizmetleri kanallarını açık tutabiliyor. Krigbaum son iki yıldır tutkulu bir Light Phone kullanıcısı. Akıllı telefonunu özlemediğini, lakin yeni aygıtının nasıl bağlantıda kalacağını soran gençlerle tanıştığında kimi tuhaf durumlara yol açabildiğini söylüyor. Natürel ki toplumsal medyayı kastediyorlar, akılsız telefon kullanmayan Z neslinin büyük kısmı için iletileşmek ya da Allah korusun aramak için numara alışverişi yapmak fazla arkaik görünüyor.

iPhone’umdan kurtulmak istediğimde, SIM kartını çıkarıyorum (ne yazık ki birtakım yeni iPhone’larda bu mümkün değil), kırmızı Nokia 2780 kapaklı telefona takıyorum (beni anında kapaklı telefonların son teknoloji olduğu lise günlerime götürüyor). Şaşırtan derecede kolay değiştirme sürecinden sonra bu kolay aygıtı köpeğimle yaptığım günlük yürüyüşlerimde yanıma alıyorum. Elimde akıllı telefonum olsaydı, köpeğim işine bakarken ya da ağaç gövdelerini koklarken ben Instagram’ı yeniliyor yahut e-postalarımı denetim ediyor olurdum. Nokia sayesinde kendimi bu cins anlamsız dijital uyaranlardan uzak tuttum ancak gerektiğinde iletilere yahut aramalara yanıt verebiliyorum (Evden telefonsuz çıkamayacak kadar Y kuşağıyım). Kendimi etrafıma daha çok bakarken buluyorum ki bu bilhassa bahar aylarında çok keyifli oluyor, seyahatlerden döndüğümde rahatlamış oluyorum. SIM kartı iPhone’uma geri taktığımda, aygıt bir an için absürt görünüyor: nereye gidersem gideyim beni takip eden, sonsuz cümbüş ve malumatla dolu devasa bir ekran. Sonra neleri kaçırdığımı görmek için her zamanki uygulamaları (e-posta, Instagram, Slack) art geriye açıyorum.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Kyle Chayka’nın The New Yorker‘da yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.