Nasıl muharrir olunur?

Nasıl muharrir olunur? Yanıt: Yazarak. Bu karşılığın ne kadar gücendirdiğini, bezdirdiğini ve duymazdan gelindiğini bilmek insanı hayrete düşürüyor. Müellifler bile bu türlü hissedebiliyor, inanın bana. Bu, insanın yüzleşmek istemediği Müthiş Gerçekler’den biri.

En çok başvurulan kaçamak taktik, müellif adayının “anlatmaya başlamadan evvel deneyim kazanmalıyım” demesidir. Elbette, gazeteci olmak istiyorsanız öyledir. Fakat ben gazetecilik hakkında hiçbir şey bilmiyorum, kurmacadan bahsediyorum. Elbette kurmaca da deneyimlerden, çocukluğunuzdan itibaren bütün hayatınızdan, düşündüğünüz, yaptığınız, gördüğünüz, okuduğunuz ve hayal ettiğiniz şeylerden oluşur. Ne var ki, deneyim bir yerlere gidip edindiğiniz bir şey değildir; deneyim bir armağandır, onu almanın yegane önkoşulu da deneyime açık olmanızdır. Kapalı bir ruh muazzam maceralara atılabilir, bir iç savaşta hayatta kalabilir yahut Ay’a seyahat edebilir fakat bu tecrübeyi anlatamayabilir. Meğer açık bir ruh hiçbir şey olmadan da mükemmeller yaratabilir. Sizi şu iki kız kardeş hakkında düşünmeye davet ediyorum: Emily ve Charlotte. Hayat deneyimleri, küçük ve kasvetli bir köyde Anglikan kilisesinin papaza tahsis ettiği meskendeki izole yaşamdan ibaretti, kız okulunda birkaç berbat yıl geçirdiler, sonra da hiç tartışmasız Avrupa’nın en sıkıcı kenti olan Brüksel’de birkaç yıl boyunca mesken işleriyle uğraştılar. Bu kolay, zarurî ve acımasız deneyim sayesinde bugüne kadar yazılmış en büyük romanlardan ikisini yazdılar: Jane Eyre ve Uğultulu Tepeler.

Elbette deneyimlerinden yola çıkarak yazıyorlardı, bildikleri şeyler hakkında yazıyorlardı ki beşerler size daima bunu yapmanızı söyler. Pekala, deneyimleri neydi? Neyi biliyorlardı? “Hayat” hakkında pek de bir şey bilmiyorlardı. Fakat kendi ruhlarını, zihinlerini ve kalplerini tanıyorlardı, bu da kolaylıkla elde edilen bir bilgi değildi. Yedi ya da sekiz yaşlarından itibaren yazdılar, düşündüler, kendi varlıklarını nasıl betimleyeceklerini ve anlatacaklarını öğrendiler. Kendi ruhlarını sürdükleri sabanla, çiftçilerin elleriyle işlediği hayal gücüyle yazdılar. İçlerinden o denli geldi, yüreklerini toplayıp tüm bildiklerini kullanarak yazdılar. Kitaplar işte bu türlü ortaya çıkar. Romanlar, romancıların içinden gelir.

Bu bahiste ziyadesiyle hassasım, zira çoğunlukla bilimkurgu yahut fantastik romanlar yazıyorum. Hayali ülkeler hakkında yazıyorum, tarifleri gereği şahsen deneyim etmenin mümkün olmadığı vakitleri, yerleri ve olayları içeren şeyler yazıyorum. Şimdi gençken, yayımlanması için mecmualara Orion’a yapılan uzay seyahatleri yahut ejderhalarla ilgili bir şeyler gönderdiğimde, bana nizamlı olarak “Bildiğin şeyler hakkında yazmalısın” denirdi. Ben de “Ben biliyorum. Orion’u, ejderhaları ve bu hayali ülkeleri en güzel ben biliyorum. Benim hayali ülkelerimi ben bilmiyorsam kim bilebilir?” derdim.

Ama dinlemediler, zira anlamıyorlar, her şeyi yanlış anlıyorlar. Sanatkarın bir fotoğraf sineması rulosu üzere olduğunu düşünüyorlar: pozluyorsunuz, banyo ediyorsunuz ve ortaya gerçekliğin iki boyutlu bir reprodüksiyonu çıkıyor. Lakin bu niyet baştan aşağı yanlıştır, rastgele bir sanatçı size “ben bir kamerayım” yahut “ben bir aynayım” diyorsa ona güvenmeyin. Sizi kandırıyordur, gözlerinizi boyuyordur. Sanatkarlar olgularla ilgilenmeyen insanlardır, yalnızca gerçekle ilgilenirler. Olguları dışarıdan edinirsiniz, gerçek içinizden gelir.

Peki, bu gerçeğe nasıl ulaşacaksınız? Gerçeği anlatmak, müellif olmak istiyorsunuz. Pekala, ne yapacaksınız? Yazacaksınız.

Gerçekten, beşerler neden bu soruyu sorup duruyor? Kimse bir müzisyene “Söyle bana, nasıl tuba çalabilirim?” diye soruyor mu? Hayır. Nasıl olacağı aşikâr. Tuba çalmak istiyorsanız, bir tuba edinirsiniz ve biraz da tuba müziği dinlersiniz. Komşulardan biraz uzaklaşmalarını yahut kulaklarına pamuk tıkamalarını istersiniz. Muhtemelen bir tuba eğitmeni tutarsınız, zira hem yazılı müzikte hem de tuba icrasında epeyce fazla objektif kural ve teknik vardır. Sonra oturup tuba çalarsınız, her gün, her hafta, her ay, her yıl, ta ki yeterli tuba çalana kadar, ta ki (eğer isterseniz) tubayla gerçeğin müziğin yapana kadar.

Yazarken de durum büsbütün birebirdir. Oturursunuz, yazarsınız, tekrar ve tekrar yazarsınız, ta ki nasıl yapılacağını öğrenene kadar. Elbette kimi farklar da var. Yazarken gürültü yapmazsınız, her yerde yazabilirsiniz, tek başınıza yazarsınız.

Belki de birçok genç muharriri kural arayışına iten şey bu yalnızlık tecrübesi yahut önsezisidir. Ben de müzisyenleri çok kıskanıyorum. Birlikte çalıyorlar, müşterek bir sanat icra ediyorlar. Bunun da sözlere dökülebilen yahut en azından göstererek öğretilen kuralları, kabul edilmiş aksiyomları ve teknikleri vardır. Yazmak paylaşılamaz, en yüzeysel seviyesi dışında bir teknik olarak öğretilemez. Müellif tek başına düşünerek, diğerlerinin kitaplarını okuyarak, yazarak ve tekrar yazarak nitekim öğrenir. Âlâ bir yazarlık dersi yahut atölyesi bize müzisyenlerin her vakit sahip olduğu şeyin gölgesini sunabilir, yani her bir orkestra üyesinin kendini aşması için birlikte çalışan kümenin heyecanını. Ne var ki, müelliflik derslerinde ortaya çıkan şey işbirliği, yaylı çalgılar dörtlüsü yahut senfoni performansı üzere müşterek bir muvaffakiyet değil birbirinden büsbütün farklı münferit eserler, kendine mahsus ruhların sözleri olur. Bu nedenle her bireyin kendi koyacağı kurallar dışında yazmanın hiçbir kuralı yoktur.

Biliyorum. Bir yığın kuralı var. Bunları The Craft of Fiction (Kurmaca Sanatı) ve The Arka of the Short Story (Kısa Hikaye Sanatı) üzere kitaplarda bulabilirsiniz. Kimilerini biliyorum. Birinde şöyle yazıyor: Bir kıssaya asla diyalogla başlamayın! Beşerler okumaz, biri konuşuyor ve kim olduğunu bilmiyorlar, umursamazlar. Bu yüzden asla öykünüze diyalogla başlamayın.

Ama bildiğim bir kıssa şöyle başlıyor: “Eh bien, mon prince! Génes et Lucques ne sont plus que des apanages, des kasaba de la famille Bonaparte.” [Eh Prens, Cenova ile Lucques artık Bonaparte ailesinin birer mülkünden, o aileye ilişkin birer kasabadan diğer şey değil.]

Hikayenin diyalogla açılması yetmezmiş üzere birinci cümleler Fransızca, üstelik bu bir Fransız romanı da değil. Bir roman için ne kadar da berbat bir başlangıç. Kitabın ismi Savaş ve Barış.

Bildiğim bir kural daha var: tüm ana karakterleri kitabın başında tanıtmak. Bu, kulağa son derece mantıklı geliyor, çoğunlukla mantıklı olduğunu düşünüyorum lakin bu bir kural değil, şayet öyleyse biri bunu Charles Dickens’a söylemeyi unutmuş. Dickens, Sam Weller’ı Bay Pikvik’in Maceraları romanına on kısım boyunca dahil etmedi. Kitabın tefrika edildiği düşünülürse, on kısım beş aylık bir vakte denk geliyordu.

Şimdi diyeceksiniz ki, Tolstoy yahut Dickens kuralları çiğneyebilir zira onlar birer dahiydi. Kurallar dahilerin çiğnemesi için değil sıradan, yetenekli ve şimdi amatör müelliflerin kılavuz edinmesi için konmuştur. Bunu hiç istemeyerek ve bir yığın çekinceyle kabul edebilirdim, bu da nihayetinde kabul etmemek manasına geliyor. Şöyle söyleyeyim: Kurallara gereksiniminiz olduğunu hissederseniz, kurallara tabi olmak isterseniz, size hitap eden yahut işinize yarayan bir kural bulursanız, o vakit kuralı uygulayın. Lakin size hitap etmiyorsa yahut işinize yaramıyorsa, o vakit görmezden gelin. Hatta istiyorsanız ve yapabiliyorsanız o kuralın ağzına bir tekme savurun, onu yıkın, katlayıp zımbalayın ve ortadan kaldırın.

Mesele şu ki müellif olarak özgürsünüz. Hatta gelmiş geçmiş en özgür insansınız. Özgürlüğünüz, yalnızlığınız ve münzeviliğinizle satın aldığınız şeydir. Kuralları ve kanunları sizin koyduğunuz bir ülkedesiniz. Hem diktatörsünüz hem de itaat eden halksınız. Burası daha evvel kimsenin keşfetmediği bir ülke. Haritalarını oluşturmak, kentlerini kurmak size kalmış. Dünyada diğer hiç kimse bunu yapamaz, yapamamıştır, yapamayacaktır da.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Ursula K. Le Guin’in LitHub’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir, müellifin Gecenin Dili [The Language of the Night] isimli kitabından seçilmiş bir modüldür.