Alternatif seslere neden gereksinimimiz var?

vessaire, 2024’te 10. yaşını kutluyor. Yayımlayacağımız birkaç yazıyla vessaire’nin kuruluş emelini, geçmişten günümüze ne yapmaya çalıştığını, gelecekte neye dönüşmek istediğini inceleyeceğiz. Böylece son on yılın kültür ve yayıncılık hayatına kısa, küçük ölçekli bir bakış atabilmeyi de umuyoruz. Düzgün okumalar dileriz.

Birinci sınıf öğrencilerine verdiğim Debates in Media Studies [Medya Çalışmalarındaki Tartışmalar] dersi, Adorno ve Horkheimer ile başlıyor. “Kültür Sanayisi: Kitlelerin Aldatılışı Olarak Aydınlanma” başlıklı makaleyi okuyup tartışıyoruz. Kültür sanayisi formüllere dayalıdır, birörnektir, tıpkı şeyi tekrarlar durur, seyircinin hayal gücüne yer bırakmaz, onu pasifleştirir.

Öğrencilere çağdışı gelen tezler bunlar. Ne demek formüle dayalı, makul bir çeşidin formüllerinin filanca dizi tarafından nasıl da tersyüz edildiğine daha yeni şahit olmuş. Ne demek seyircinin pasifliği, Netflix’ten istediği vakit istediği şeyi izleyebiliyor işte. Yeri geliyor, izledikleriyle, dinledikleriyle, takip ettikleriyle müzakere ediyor, onları reddediyor, toplumsal medyada dilediğince tartışıyor. Hiçbiri failliğinden vazgeçmeye razı değil, en merhametlisi “Sonuçta o da Nazilerden kaçmış, anlamak lazım,” diye savunuyor Adorno’yu. Sınıfta varılan konsensüs şu: Bugün kültür hiç olmadığı kadar varlıklı, tüketicisi de hiç olmadığı kadar etkin.

Birinci sınıflara bunu sırf çıtlatmakla yetiniyorum, detayına girmiyoruz, ancak Adorno’nunkilere misal savlar günümüzde de ortaya atılıyor. Örneğin müzik tarihçisi ve kültür eleştirmeni Ted Gioia, kültürel peyzajın genel tasvirini yaparken “monokültür” kavramını kullanıyor. Sinema Hollywood’un, yayıncılık New York merkezli bir iki kümenin, çevrimiçi seyir piyasasının yüzde 70’e yakını dört platformun elinde.

İşin teknik boyutunda, yani kültür eserlerinin dağıtıldığı ve erişildiği kanallarda da durum çok farklı değil. Google ve Apple internet tarayıcıları piyasasının yüzde 85’ine, Microsoft ve Apple masaüstü işletim sistemleri piyasasının yüzde 80’ine hakim. Bütün dünyada tarayıcı aramalarının yüzde 84’ü Google ile yapılıyor, taşınabilir işletim sistemlerinin yüzde 99’undan fazlası Google ya da Apple yazılımlarını kullanıyor, atılan e-postaların yüzde 90’ından fazlasını Apple ve Google’ın istemcileri yönetiyor. Teknoloji uzmanları Maria Farrell ve Robin Berjon’un şu sözleri mevcut durumu çok uygun özetliyor: “Çevrimiçi alanlar birer ekosistem değil, her ne kadar teknoloji şirketleri bu sözcüğü kullanmayı çok sevse de. Onlar birer plantasyon, besi çiftlikleri ya da tavukların koyulduğu batarya kafesler üzere kapalı ve denetim edilen, içeride kim varsa delirten ortamlar.”

Tekeller, duopoller, oligopoller bu kadar yaygınken, standartlaşma, tektipleşme de kaçınılmaz. Yakın vakitte bu mevzudan bahseden bir öteki isim, televizyon eleştirmeni James Poniewozik. O da “orta karar televizyonculuğun altın çağında” olduğumuzu söylüyor.[i]

Evet, ortada bir Fleabag, bir Atlanta, bir Game of Thrones çıkıyor, fakat çabucak akabinde bu başarıyı taklit etmeye yeltenen onlarca örnek de geliyor: “Fleabag, lakin biraz şöylelisi”, “Game of Thrones, lakin biraz böylelisi”. Netflix’in bu yıl yayımlanan Türkçe içeriklerinden Kimler Geldi Kimler Geçti’nin fragmanı paylaşılınca, toplumsal medyadan şöyle bir tenkit yükseldi: Türkiye’ye geldiğinden beri Netflix tıpkı üç beş oyuncuyu, tıpkı üç beş temayı önümüze sürüp duruyor.[ii] Aykut Kocaman’a referansla söylersek, bu topraklarda sadece birtakım çeşitte çiçekler yetişiyor. Çok haklı bir çıkış bu, fakat Netflix Türkiye’yle hatta Netflix’le bile hudutlu değil.

Monokültürün üretimleri tahminen makûs değil, ancak güzel de değil, eh işte, yönetim ediyorlar, “Akşam yorgun argın meskene geldik, başımızı fazla meşgul etmeyecek ne izleyebiliriz?” sorusunun kolay bir karşılığı olarak oradalar. Yanıtlanmayı bekleyen bir öbür soru ise şu: Seçim talihi sadece standartlaşmış kültür eserleri ortasındaysa, eserin sayısının ya da şahsen o seçim aksiyonunun değeri var mı?

Sorun bitki biliminden ödünç alınmış bir kavramla (monokültür) ortaya konuyorsa, tahlili de orada aramak mantıklı olabilir. Gerçekten Farrell ve Berjon, “internetin yine yabanileştirilmesinden” bahsediyor. Evrim Ağacı’ndan Alper Kaan Selçukoğlu ve Pedram Türkoğlu’nun “doğanın istikrarını tekrar kazanmasına ve gelişmesine müsaade vererek ekosistemleri eski haline getirmeye ve canlandırmaya odaklanan muhafaza ve arazi idaresine yönelik bir yaklaşım” diye tanımladığı yine yabanileştirme, kültüre uyarlamak için de uygun bir metafor. “Yeniden” ya da “dönüş” üzere vurgular evvelce bir şeylerin çok yeterli olduğunu vurguladığı için buraya uygun olmayabilir, lakin günümüz kültürünün tam da buna, biraz yabanileşmeye muhtaçlığı var. Yabanileşsin ki Silikon Vadisi’nin elinde ehlileşmeye devam etmesin.

Alternatif seslere neden gereksinimimiz olduğu sorusunu böylece cevapladığımızı düşünüyorum. Pekala, bunu yayıncılığa, hatta internet yayıncılığına uyarlarsak, alternatif sesler derken neyi kastediyoruz?

Yakın geçmişte kendine “yeni medya” sıfatını layık gören pek çok yayıncının peyda olduğunu gördük. Kendilerine atfettikleri “yenilik” tahminen görüntülerinde kullandıkları disko müziklerinden, tahminen havalı dizaynlara sahip Instagram paylaşımlarından geliyordu. Halkın haber alma, bilhassa de hakim söyleme, monokültüre alternatif bir ses duyma muhtaçlığını karşıladıklarını söylemek ise zordu. O denli bir postmodern çöplüktü ki bu “yeni medya”, 31 Mart seçimlerinden evvel AKP’nin İstanbul Büyükşehir Belediye Lider adayını “genç, hırslı, hevesli” diye tanıtan bir yayın, seçim yaklaşırken “tarafsızlığa” sığınıyor, seçim akşamı ise halaybaşılığa soyunuyor, yaklaşık iki buçuk ay içerisinde bu derece savrulan yayın siyasetinde çelişki görmüyordu.

Oysa yüzünü “Yaşamak taraf tutmaktır,” diyen Gramsci’ye dönmek de mümkün. Tahminen de bahsettiğimiz cinste bir alternatif ses sırf bu türlü çıkabilir. Hakikaten kozmik bir tarafsızlık atfedilen gazeteciliğin bile bu prensipten vazgeçmesi gereken anlar var. Örneğin politik yorumcu John Oliver, “Amerikalıların dörtte biri global ısınmanın gerçekliğinden kuşku duyuyor,” üzere haberler yapılmasını tuhaf bulduğunu söylüyor: “Hakikatlerden bahsediyorsanız, insanların fikrine muhtaçlık duymazsınız. Oldu olacak anket yapıp ‘5 mi büyüktür, 15 mi?’ diye de soralım. (…) Amerikalıların dörtte birinin global ısınmanın gerçekliğinden kuşku duyduğuna dair haber yapmanın tek hakikat yolu vardır: ‘Bir ankete nazaran Amerikalıların dörtte biri haksız,’ demek.” Global ısınmanın kendisi kadar gerçek bir şey varsa, o da iklim değişikliğinin başlı başına metalaştığı, eğilip bükülerek kapitalizmin hizmetine sunulduğu. Yeniden de bağlamsız bir tarafsızlık savunusunun ne derece saçma olabileceğini yeterli açıklayan bir örnek bu.

İşin aslı, monokültür hiçbir vakit canımızı sıkmaz, zira hiçbir vakit taraf tutmaz, etliye sütlüye bulaşmaz. “Çalışan” formüllerine başvurur, şad etmese de tıkını alır, yoluna bakar. Alternatif sesler ise “Sen bu soruna şöyle bakıyorsun, gel bir de bu türlü bak,” derken kimi vakit canımızı sıkabilir, bizi kızdırabilir, reaksiyon duymamıza yol açabilir. Lakin gaye tektipleşmiş bir kültürü yabanileştirmekse, biraz da canımız sıkılıversin.

[i] Poniewozik’in yazısının tekil örneklerinden katılmadıklarım var. Örneğin bence Ozark’a haksızlık etmiş. Ancak temel argümanının kıymetli olduğunu düşünüyorum.
[ii] Benzeri bir tartışmayı şurada yürütmüş, televizyon yerine çevrimiçi seyir platformlarında yayımlanan işlerin cinsellik ya da sinkaflı küfürler dışında yenilik sunmadığını belirtmiştim. Ortadan geçen dört yılda değişen pek bir şey yok üzere görünüyor.