1970’te bir cuma gününe denk gelen 13 Şubat’ta, Birmingham’dan küçük bir küme kendi isimlerini taşıyan birinci albümlerini yayımladı: Black Sabbath. Albüm, çok kısa bir müddet sonra Amerika Birleşik Devletleri’ni salladı. Lester Bangs isminde yıldızı parlayan bir müzik eleştirmeni de Rolling Stone dergisinde yayımlanacak beş paragrafını tamamlamak üzere gecenin geç saatlerinde daktilosunun başında oturdu. Bangs’in kaleme aldığı 575 sözün biri bile olumlu değildi, baştan aşağı hit bir iş çıkarmıştı. Kümenin vokalisti Ozzy Osbourne incelemeyi okumadı. Müzisyenlerin hepsi incelemeleri okumadıklarını söyler, lakin disleksik olan Osbourne tahminen de dürüst olan tek kişiydi. Lakin küme arkadaşları “zırva”, “hayal kırıklığı” ve “edebi kıymeti olmayan arka arda laflar” üzere sözleri alıntılayarak kesinlikle ona anlatmıştır.
“Bangs 12 yıl sonra sırf 33 yaşındayken öldü ve birçoklarının ondan dahi olarak bahsettiğine şahit oldum,” diyor Osbourne çok uzun vakit sonra yazacağı 2010 tarihli otobiyografisi I Am Ozzy’de. “Yine de düşününce, onun da diğer bir kendini beğenmiş s.k başlı olduğuna eminiz.”
Bangs, Black Sabbath nefretinde yalnız değildi. Albüm geniş kitlelerce yerin tabanına sokulmuştu. The Village Choice için yazan Robert Christgau albüm için “nekromansi saçmalığı” dedi. Bir eleştirmenin yazdıkları gitarist Tony Iommi’yi o kadar sinirlendirmişti ki Glasgow’da bir otelde karşılaştıklarında, Osbourne’un anlattığına nazaran “yumruğunu o denli bir salladı ki herif kendini hastanede buldu”.
Tabii vakit Bangs ve emsallerini haksız çıkardı. Albüm, eleştirilerdeki fikir birliğine meydan okudu ve milyonlarca kopya satmaya devam etti, üstelik birçok vakit heavy metal’in doğuşu olarak nitelendirildi. Üstelik Rolling Stone bile yıllar sonra yanılgısını telafi ederek “Tüm Vakitlerin En Âlâ 500 Albümü” listesinde albümü 238. sıraya yerleştirdi.
Öyleyse neden olumsuz yorumlar Black Sabbath’ı Iommi’nin bir eleştirmeni hızından yumruklayacağı kadar ve kırk yıl boyunca bu sözleri Osbourne’un üzerine yapıştıracak kadar rahatsız etmişti? Kolay. 1970’te – yani internetten, MTV’den ve uydu radyosundan çok evvel bir periyotta – albüm incelemeleri müzik takipçileri için kıymetli bir bilgi kaynağıydı. İncelemeler fikir oluşturabilirdi. İncelemeler albüm satabilirdi.
Yine de Bangs son röportajında bir eleştirmen olarak sahip olduğu gücü hafife almıştı. “Şunu kabullenelim, şayet bir şarkıyı radyoda duyarsanız bu sizi, okuyacağınız rastgele bir şeyden çok daha fazla o albümü almaya teşvik edecektir. Bilhassa de insanların artık okumadığını düşünürsek.” Biraz da haklıydı – bir müzik eleştirmeninin en büyük rakibi her vakit dinleyicinin kendi lanet kulakları olmuştur. Beyniniz size bir müziğin âlâ olup olmadığını söyleyebilirken neden gazetedeki künyesine saklanan kaypak ve züppe birinin dediklerini ciddiye alasınız ki? Bangs’in bilmediği bir şey vardı ki o da o öldükten onlarca yıl sonra dinleyicilerin her müzik, her albüm, hatta kaydedilmiş her notaya yalnızca bir butona dokunarak ulaşabileceğiydi.
Biz Bangs’in hiçbir vakit göremediği o çağda yaşıyoruz. Bize müzik sunmak için rekabet eden gereğince fazla servis mevcut, birkaç adedini söyleyecek olursak Spotify, Pandora, YouTube, Apple Music, Tidal, Google Play, Amazon Prime, Rhapsody, 8tracks, Soundcloud ve Bandcamp’i sayabiliriz (ki burada yasadışı download pazarından bahsetmiyoruz bile) – ve bunların hepsini dinlemek yüzlerce bin yıl alacaktır. Bu durumda, yayımlanır yayımlanmaz fiyatsız olarak parmaklarımızın ucunda kendi ferdî yargımız için hazır ve nazır bulunan bu kadar çok yeni albüm varken, merak etmekten kendimizi alıkoyamayız: Sahiden hâlâ albüm incelemesine gereksinimimiz var mı?
Girlie Action’da bir gazeteci olan Pam Nashel Leto şöyle diyor; “Basılı medya alemin kralıyken albüm incelemeleri puzzle’ın çok kritik bir kesimiydi, ağızdan ağıza yayılma, radyo ve görüntü kanallarıyla birlikte.” Leto 1998’den beri bir müzik gazetecisi olarak çalışıyor ve Elliott Smith, Spiritualized ve The White Stripes’ın tanıtımlarını yaptı. “Bu vakitlerde albüm incelemeleri oldukça bir tartı taşıyordu, SPIN, Rolling Stone, The Source, Magnet veya The New York Times üzere mecmua ve gazetelerdeki müspet incelemeler okuyucuları meraklandırmak için, onları gerçek bir plak dükkanına gidip o albümü satın almaya teşvik etmek için hatta bazen albümden şimdi hiçbir şarkıyı dinlemeden o kümesi gidip canlı izlemeye ikna etmek için kafiydi.”
Basılı medyanın kıymeti azalmaya başladığından beri, Leto üzere gazeteciler müzik bölümünde diğer bir yerde ilgi görmeye başladılar, yani internet. İnternetin yükselişi basılı incelemeleri öldürürken ya da en azından birkaç ayakta kalan fiziki yayının art sayfalarına mahkum etmişken, tıpkı vakitte yeni model bir eleştirmeni de dünyaya getirmişti: Blogger.
2000’lerin başında, gazeteler ve mecmualar gönülsüzce de olsa online formatlarına geçiş yaparken, müzik incelemeleri ve yayını hala çok eski bir Web 1.0 modeli üzerinde işlev gösteriyordu. Websiteleri statik nesneler olarak varlık gösteriliyordu, güç hâlâ belirli bir merkezdeydi ve hala tapu sahipleri vardı – albümlere ve basın bültenlerine halkın geri kalanından evvel erişimi olanlar. Çoklukla, yorumlar kısmında çöpleri karıştırmak istemedikleri sürece, okuyuculardan gelen pek bir şey yoktu.
Blogların popülaritesi gittikçe artarken, sıradan beşerler, bir ortalar yalnızca evvelce beri süregelen yayınların elinde tuttuğu tenkidin gücünü çalıp kendi ellerine alma fırsatını yakaladılar. Pitchfork ve Buddyhead üzere, ikisi de 90’ların sonuna gerçek sıradan bireylerin meskenlerinden yürüttüğü projeler olarak yola çıkan webzinler, sansürsüz, deneyimsiz ve öznel müzik tahlilleriyle, ticari olarak desteklenen Rolling Stone ve SPIN’i tehdit edecek biçimde takipçi çekmeye ve değer kazanmaya başladılar. Bunlar editör, redaktör ve tuğla ile harçtan oluşan ofis gerektiren eski müzik gazeteciliği dünyası için bir muadil niteliğindeydi. Küçük ölçekli ve basılı fanzinlerin tersine, bu sitelerin dünyaya erişme potansiyeli vardı. Oyun alanları yerle bir olmuştu ve artık ansızın, müzik eleştirisi internet kontağı olan rastgele bir yatak odasındaki rastgele bir blogger tarafından yapılabilir bir hale gelmişti.
Takip eden on yılda bu blogların kimileri yasallaştırıldı, örneğin Pitchfork yakınlarda Condé Nast tarafından satın alındı. Ama on yılı aşkın bir müddettir albüm incelemeleri için altın standardını elinde tutan Pitchfork bile, avantajını insanların gerçek vakitli olarak fikirlerini paylaşabildikleri Twitter üzere toplumsal medya servislerine kaptırmaya başladı.
Pitchfork için 2007’den beri albümleri inceleyen Ian Cohen, “Pitchfork’tan Best New Music etiketini alıyorsun ve ansızın mesleğin çöküşe geçmeye başlıyor, bence bu vefat demek,” diyor. Cohen, 2000’lerin ortalarında patlayan indie rock furyasına ilişkin ve periyodun parıltılı Pitchfork incelemesinin Midas dokunuşundan nasibini alan kümelerden kelam ediyor. 2004 ve 2005 ortasında sitenin gıpta edilen Best New Music etiketini alan Broken Social Scene, Arcade Fire ve Clap Your Hands Say Yeah üzere kümeler, çabucak akabinde albüm satışları ve izleyicilerinde bir artış gözlemlediler. Bu muvaffakiyet muhtemelen direkt Pitchfork yorumlarına verilebilir. Site ve sanatkarlar ortasında karşılıklı yarar sağlayan bir bağlantı vardı. Pitchfork, sürdürülebilir bir meslek sahibi olacak kümeleri seçip parlatıyordu ve karşılığında da Pitchfork, cool müziğin bilge ve kültürlü trend öncüsü, kanaat başkanına dönüşüyordu. Ama artık ise tehlikeli düzeyde süratli biçimde çevrimiçi olarak gerçekleşen kültürel sohbetlerle, bu dinamik de değişmeye başlıyor.
“Geçenlerde yeni Pitchfork’un Twitter’da konuşan çocuklar olduğunun bahsine kulak konuğu oldum” diyor Cohen. “Eğer yeni bir Arcade Fire, şayet yeni bir Broken Social Scene, şayet yeni bir Clap Your Hands Say Yeah varsa, bu, Pitchfork bunun hakkında bir şey yapmadan evvel fark edilecek.” Artık Pitchfork yahut rastgele bir sitenin incelemesi, bir sanatkarın başarısı için kural değil.
Daha evvel tekrar Pitchfork için albüm inceleyen Meaghan Garvey de buna katılıyor ve “Trend öncüsü denen terim ne kadar klişe olursa olsun, bence artık trend öncüleri eleştirmenler yahut muharrirler değil,” diyor. “Albümün bir incelemesini okuyup bitirebileceğin müddette albümü üçüncü kere dinlemiş olabilirsin. Muharrirlerin büyük içgörüleri yahut ileri görüşlülükleri, sonları zorlayan yetenekleri olduğu söylenemez. Onlar şu an muhtemelen Twitter’da milyonlarca takipçisi olan ve onlardan çok daha cool olan rastgele bir 18 yaşındaki ergenle kovalamaca oynuyorlar.”
Trend öncüsü olarak öne çıkmak isteyenlerin, seslerinin duyulduğundan emin olmak için yeni stratejiler benimsemesi gerekiyor. Örneğin Anthony Fantano, bir müzik blogu ve NPR’a bağlı bir podcast yürüttüğü iki yol boyunca çok az yol kat edebilmişti. Eleştirmen özentilerinin sonsuz yığınında fark edilebilmekte zahmet çekiyordu. Müzik gazeteciliği mesleği sayfasını kapatmadan çabucak evvel son bir şey denedi. Oturma odasına bir dijital kamera yerleştirdi, yüzüne en yakın olacak biçimde yöneltti ve fikirleri başından fışkırtarak, albümleri görüntü formatında incelemeye başladı. Şu an YouTube kanalı The Needle Drop’ta 1 milyona yakın abonesi var, çağdaş müzik tenkidinde en ilham verici seslerden biri haline geldi.
“İnternet neyin tanınan olacağı konusunda müzik sanayisini demokratikleştirdi, tıpkı vakitte müzik gazeteciliği sanayisini de demokratikleştirdi” diyor Fantano. “Herhangi bir yerden rastgele biri bir albüm hakkındaki fikirlerini belirtebilir. Bana nazaran şu an incelemeler ve fikirler dünyası daha çok bir meritokrasi”.
Müzik eleştirisi şahsileştirilmiş bir operasyona dönüşmüş olsa da, bunun makûs tarafı ise şu ki çok fazla ses dikkat çekmek için vahşice bağırıyor, bu da amatör fikirler ve zehirli telaffuzlarla dolu gerçek bir çöplük çukuruna dönüştü. Ücretsizden düşük maaşlıya uzanan bir skaladaki “clickjockey”ler, öfke ve isyan yaratanlar ve online dediğim dedikçilerin iç içe geçtiği bu yeni kuşağın başı çekmek için daima birbiriyle itiş kakış içerisinde olmasının, profesyonel eleştirmenin vefatında büyük rol oynadığı ve sanatın kolektif geri bildirimini geçti / sınıfta kaldı yahut klasik / çöp düzeyine düşürdüğü söyleniyor.
“İncelemelerin şu an hizmet ettiği hedef bu içerik döngüsünde sonuçlanmış üzere görünüyor” diyor Garvey. “Müzik incelemelerine en çok yanıt verenler tekrar öbür eleştirmenler, ya müellife yalakalık yapmak, ya işverenlik taslamak, ya da Twitter’da sıkıldıklarında çene çalmak için. Bu da bir albüm incelemesinin olduğu, bu albüm incelemesi hakkında fikirlerin olduğu ve bütün bunların hakkında Twitter’da 48 saatlik konuşmanın olduğu mega döngüsel bir şeye dönüşüyor. Artık güya yanlışsız beşere erişmiyor üzere.”
Müzik gazeteciliği kara deliğinin çıldırtıcı derece dar bir hâl aldığının bir örneği olarak, Brooklynli küme Wet’i ele alalım. Pitchfork kümenin birinci albümü Don’t You hakkında bir inceleme yayımladı. İnceleme çok kabaydı ve albüme tokat niteliğinde bir 4.0 puanı veriyor ve kümenin bir sanayi oyunu olduğunu, canlı showcase’ler, BBC1 çalma listeleri ve Khloe Kardashian’ın Instagram hesabındaki imgelerle desteklendiğini söylüyordu. Çabucak ardından Genius websitesinden iki editor Pitchfork’un bu incelemesiyle ilgili dipnotlardan oluşan bir inceleme yayımladı ve birinci incelemenin fikirlerini azarlayıp Wet lehine tartıştı, ancak Wet’in bir sanayi eseri olduğuna dair komplo teorisini gidermek ismine pek bir şey içermiyordu. Durun, daha bitmedi. Bu incelemenin de yayımlanmasından ve müzik muharrirlerinin Twitter’da bu onların rızkıymışçasına tartışmasından sonra, Jezebel de durumun aldığı hali tekrar özetleyen bir blog postu yayımladı. Tek istediği yeni bir küme hakkında bir şeyler öğrenmek olan sıradan bir müzik dinleyicisinin bu içerik çukurundaki tartışmayı takip edeceğine inanmak güç, hele ki tartışma albümün nasıl tınladığına dair bir şeyler söylemeyi çoktan bıraktığından beri. Lakin durun! Bu online gazetecilik inception’ının bütün katmanlarına geri dönmeden evvel, bütün hikâyenin, müzik eleştirisiyle ilgili bu makalede yine özetlendiğini belirtmekte yarar var. Tahminen de birisi bu makaleye de bir yanıt makalesi yazacak. İçerik bölümünün fıtratında var bu.
Wet’in olumsuz incelemesinin internet sarmalını bok atma moduna sokması şaşırtan değil. Açıkça olumsuz albüm incelemeleri git gide artan bir durum. Albümlerin, sinemaların ve bilgisayar oyunlarının aldığı yorumları kümeleyen bir site olan Metacritic, basından gelen geri bildirimleri renklere ayrıştırıyor. Yeşil renk, yüzde 61 ve daha fazlasını alan ekseriyetle olumlu incelemelere işaret ediyor. Sarı, yüzde 41 ve fazlasını alan vasat notları tanımlıyor. Kırmızı ise, yüzde 40’tan daha düşük makûs notları. 2013 ve 2015 yılları ortasında, bir albüm bile kırmızı kümesine düşmemişti. Bu üç yıllık periyod boyunca yayımlanan bütün albümler eleştirmenlerden âlâ yahut karışık yorumlar almıştı. Kırmızı bölgeye giren bir albüm bulmak için 2012’ye kadar gitmeniz gerekiyordu, bu da Chris Brown’un Fortune’uydu. Ki bu yorumlar bile albümün müzikal kalitesinden ötürü değil, Brown’un suça karışmış geçmişi ve eski kız arkadaşı Rihanna’ya olan saldırısı yüzündendi. Özetlemek gerekirse, bir müzisyen, diğer bir müzisyeni darp etmediği sürece, gönülsüzce yazılan en azından ortalama notlar alacağından emindi.
Karşılaştırmak gerekirse; yayın tarihleri, satışlarına bağlı, yani insanların meskenlerinden çıkıp cüzdanlarını açmalarına bağlı bir mecra olan sinema dünyasında, eleştirel inceleme doğrusu hala çok geniş. Metacritic’te hiçbir albümün kırmızı bölgeye düşmediği tıpkı 2012 ve 2015 yılları ortasında, yayımlanan sinemaların %17.75’i yani 436 sinema kırmızı bölgedeydi (bunlardan biri de Chris Brown’un başrolde olduğu bir breakdance sineması olan Battle of the Year’dı).
Peki, albüm incelemeleri neden daima bu kadar yumuşak ve ılımlıydı? Buna dair karşılıklardan biri, tık-dostu ve reklamlara bağımlı mevcut müzik gazeteciliği ve online yayınların sanatkarlara borçlu ve minnettar olmasıydı. Five Seconds of Summer’ın 10 milyon takipçisi olan resmi Facebook sayfasında bir makale paylaşması örneğin, web sitesine muazzam trafik veriyordu. Makalenin yazım lisanının ne kadar vasat yahut boş olduğu hiç kıymetli değil. Bir kümenin bir paylaşımı yahut retweet’i onların fanatik hayranlarının binler halinde siteye akın etmesi demek. Bu da sitenin aylık trafik sayılarını yükseltip, siteye reklam verenlerin iştahlarını kabartıyor. Yani sitelerin incelemelerinde müspet sularda yüzmesi, bilhassa meşhur sanatkarlar kelam konusu olduğunda, sitenin çıkarına en uygun hareket oluyor.
Bu da, tanınan kültüre olan önyargının yıkılıp umutların artmasında en büyük hisseye sahip durum. Eleştirmenler, ezilenlerin ve ismini duyuramayanların hakkını teslim etmek yerine, müzikte kazananların yanında durmayı tercih ediyor. Bu türlü olunca da Katy Perry ve Taylor Swift üzere isimler günlük müzik içeriği döngüsünü domine ediyor; onların kültürel tesiri hakkındaki yorumlardan, Instagram’da paylaştıkları kedilere uzanan dehşetli listeler yahut Justin Bieber üzere heyecanlı ergenlerin değerli müzik sitelerinde yılın en uygun müzikleri listelerinde birinci sıraya yerleşmesine kadar. Bu dokunulmaz isimlere dair muhalif ses çıkaran herkes ise ya tık avcılığıyla, ya troll’lükle ya da düz bir biçimde dangalaklıkla suçlanıyor. Saul Austerlitz, the New York Times’ta yazdığı yazıyla “poptimizm”in* tesirini efsanevi bir biçimde alaşağı ediyor: “poptimizm, müzik eleştirisini yeni ve alakalı tutarak tanıdık olunanı kucaklıyor. Tık kültürü, tanınan isimlerin basında daha çok yer kapladığı, böylece daha tanınan olduğu, böylece daha da çok basında yer edindiği ve daha da tanınan olduğu kapalı bir sistem yaratıyor. Ama tenkidin yalnızca onay mührü olmaması, okuyuculara meydan okuması ve onlara yürek vermesi gerekirdi.”
Websiteleri için, ziyaretçi trafiğinin getirdiği mükafatların yanında, sanatkarlarla bağlantılarını yeterli tutmak için öbür motivasyonları da var. Websiteleri ve onların marka derebeyleri her vakit jestlere muhtaçlık duyacak – SXSW showcase’lerinde çalacak yahut ödül şovlarını sunacak sanatkarlar, pop-up reklamlar verecek plak şirketleri, yahut bir fast food zincirinin otomobile servisinde paparazziler tarafından sarhoş yakalanan sanatkarının imajını düzeltmek için büyük röportajlar ayarlayan halkla ilişkilerciler. Kiliseyle devlet ortasındaki o ince çizgi, bütün bu kamera gerisi pazarlıklar kelam konusu olunca uygunca belirsizleşiyor.
Birçok site incelemelerden uzaklaşmış bulunuyor. Ben Westhoff 2011’de LA Weekly’nin müzik editörü olduğunda verdiği birinci buyruklardan biri albüm incelemelerinin neredeyse tamamına son vermekti. “Hemen çabucak hiç kimse onları okumuyordu” diyor Westhoff. “Diğer bir sorun ise müziği sözlerle tanımlamanın neredeyse imkansız olması. Bir sesi tanımlamak için paragraflarca yazabilirim ancak bu hala müziğin kendisinin bir iki saniyesini dinlemekle karşılaştırılamaz.”
Yeni yayımlanan işlerin büyük bir çoğunluğunu prömiyerler kaplamaya başladı. Bir albümün yayımlanmasına haftalar kala, sanatkarlar albümünün tanıtımını bölük pörçük yapmaya başlar. Birinci müziğin prömiyeri, ikinci müziğin prömiyeri, klipler, üçüncü müziğin prömiyeri, albüm kapağı tanıtımları, dördüncü müziğin prömiyeri ve çok daha fazlası. (Bir seferinde bir müzik klibinin özel GIF’lerinin prömiyeri teklifi bile almıştım, ki hepsi bile değildi. Diğer bir web sitesine ise hepsinin prömiyerinin kelamı verilmişti.) Yeniden de prömiyerler, albüm incelemelerinin eleştirel derinliğine sahip değiller. Bunlar çoğunlukla sanatkarın biyografisinden ibaret, yahut en fazla bulabileceğiniz şey websitesine bağlı olarak, sanatkarın söylediklerinden alıntılar yapan ve ön satış linklerine yönlendiren iki-üç cümlelik paragraflar daha oluyor.
Prömiyerlerle bir arada gelen bir de takas ticareti var. Sanatkarın basın bağlarına bakan kişi onun bütün hayran kitlesini o web sitesine yönlendirmeyi kabul ediyor, karşılığında da websitesi yazdığı her şeyde müspet sularda kalıyor. Büyük web sitelerine günde kaç tane prömiyer teklifi geldiğine dair bir fikriniz olması için şunu diyebilirim: Gelen kutumda “prömiyer” sözünü arattım ve bilgisayarım birdenbire alev aldı. Çabucak akabinde bu alev almanın bir GIF’ini yayımlamak isteyip istemeyeceğime dair yeni bir e-posta daha aldım.
Kemik hayran kitlelerine sahip büyük sanatkarlar prömiyer takasında gücün onların ellerinde olduğunu düşünüyorlar, ama bu fazla uzun bir müddet daha geçerliliğini koruyamayacak. Beyoncé üzere mega ünlü isimler Noel sabahı 03.00’te sürpriz bir albüm yayımlayıp, bunun haberini birinci evvel yapmak isteyen müzik bloggerlarını hala kedilerine takılıp düşecek kadar heyecanlandırabilir. Ama orta düzey kümeler kendi inançlı alanlarında kalmayı tercih etmeye başladılar bile. Örneğin Say Anything kümesi geçen gece sürpriz bir albüm yayımlayıp albümü yalnızca kendi web sitelerinde dinlemeye açtılar. Böylelikle dinleyicilerin müzikten müziğe atlamasının yahut tamamı bitmeden başkasına geçmesinin önüne geçtiler. Kümenin solisti Max Bemis albüm hakkında şöyle diyor; “Seslerin garip bir biçimde bir ortaya geldiği ve bu yüzden de en âlâ bir bütün halinde işlev gösteren bir albüm oldu. Albümü kesimler halinde duymak insanların kayıt hakkındaki beklentilerini allak bullak ediyor. Kimi beşerler birinci şarkıyı beğenmediğinde bütün bir albümü gözden çıkarabiliyorlar.”
Müzik tenkitleri sırf sanatçıyı tatmin etmek için değil, birebir vakitte onların büyük gazabından imtina etmek için de müspet kalmayı tercih ediyor. Sanatkarlar toplumsal medyada daha faal epey, makus tenkitler yayımlayan basına savaş açmak üzere bir eğilim ediniyorlar. Eleştirel tahlillerinde hâlâ dürüst kalmayı tercih eden Cohen, Garvey, Fantano üzere muharrirler da sorarsanız söyleyecektir. Hakkında yazılan berbat bir incelemeden rahatsız olan bir sanatkarın Facebook ve Twitter’da eleştirmenin ismini maksat göstermesi hiç de az rastlanan bir durum değil. Evet, sanatkarlar mutlaka o incelemeleri okuyorlar.
The Gaslight Anthem’in solisti Brian Fallon, “Sanatçılar bu incelemeleri okuyan tek bireyler olabilir diye düşünüyorum,” diyip bir kahkaha atıyor. “Sanatçılar, plak şirketindeki sorumluları, halkla ilişkilerciler ve menajerler, evet onlar incelemeleri okuyor. Lakin gerisi hayır. Evvelden turnedeyken mecmuaları getirip imzalatmak isteyen çocuklara denk gelirdim. Artık yıllardır bu türlü bir şey başıma gelmiyor.”
Fallon’un son albümü Get Hurt, Pitchfork’ta Ian Cohen tarafından sertçe eleştirildi ve Fallon hüznünü kendine saklamaya tercih ederken, olumsuz yorumdan da öteki bütün sanatkarlar üzere rahatsız oldu. İncelemeyi büsbütün hafızasından sözü sözüne alıntılayabilirdi. Fallon şöyle diyor; “İyi incelemeleri neredeyse hiç hatırlamıyorum. Sanırım bu da sanatçı insanların çoklukla ziyadesiyle kendilerinin farkında olma eğilimlerinden kaynaklanıyor. Bir oda dolusu memnun beşerle bir ortada olabilirsiniz ve tek hatırladığınız “çok berbatsın adamım!” diyen tek bir kişi olur.”
Bütün sanatkarlar Fallon üzere çenesini kapalı tutmuyor gerçi. Future of The Left’in solisti Andrew Falkous da örneğin 2012 tarihli albümüyle yeniden Cohen tarafından Pitchfork’ta yayımlanan bir incelemede topa tutulmuştu ve buna kendi blogunda satır satır karşılık veren bir yazı yazdı, biz yalnızca “stupid cunt” kısmını alıntılayalım. Bir röportajında ise Falkous bana şöyle açıklamıştı: “Bunun tek sebebi o incelemenin öbür bütün incelemelerden yedi yahut sekiz gün evvel yayımlanmasıydı. Entelektüel olarak açık fikirli beşerler bile tenkitten yahut ‘hype’tan rahatlıkla etkilenebiliyorlar. Orada anlattığınız bir hikâye var ve bu erken kurulan cümleler insanların bakışını etkileyebiliyor. Bu yüzden olaya süratlice müdahale edip küfretmenin gerekli olduğunu düşündüm.”
Bu yalnızca rock müziğin başına gelmiyor. Rapçiler de çok sefer eleştirmenlere savaş açmıştı. Wale, Complex’i “Yılın En Âlâ 50 Albümü” listelesinde ona yer vermedikleri için tehdit etmişti, ve 2015’te de Talib Kweli, albümü Indie 500’ı inceleyen Pitchfork’un incelemesini incelemiş ve 3.6 vermişti.
Ian Cohen şöyle diyor; “Bazı sanatkarlar sanıyor ki Pitchfork, SPIN yahut rastgele bir yayını şakşaklayarak kazanmış, muhaverenin seyrini denetim etmiş oluyorlar”. Lakin sanatkarlar, eleştirmenlerle birlikte son kelamı paylaşarak kazandıklarını düşünüyor olsalar bile, kendi sanatlarını hafiflettikleri düşünülebilir. Albümlerinin etrafında şekillenen ve viral olabilecek güce sahip, tıklanabilir skandallar yaratarak, albüm hakkındaki tartışmaların tarafını albümün kalitesinden uzaklaştırıyorlar. Bundan beş yıl sonra rap dinleyicileri Wale’in albümüne dönüp tekrar baktıklarında sizce müziği mi hatırlayacaklar yoksa tehdit telefonları hakkında yapılan espriler ve “meme”leri mi?
Etkili bir karşılık vermek için 1600 sözlük bir blog paylaşımı da kâfi olmuyor. Bir müzisyen rastgele bir tweet’teki kolay bir “@” kullanımıyla harekete geçen binlerce hayranıyla, bir eleştirmenin bütün haftasının içine tükürebilir. Bazen bu saf ve zararsız olup ortak bir diyaloğa bile yol açabilecekken, bazen de sivil telaffuzun ötesine geçip inanılmaz boyutlarda kişiselleşebilir. Bayan eleştirmenlere yöneltiğinde ise özellikle berbatlaşabilir. 2010’da Lynn Hirschberg The New York Times Magazine’e M.I.A. hakkında yazdığında, herkesin bildiği üzere M.I.A.’nin karşılığı, Hirschberg’ün telefon numarasını tweet atıp hayranlarını onu aramak ve bildiri bırakmak için kışkırtması oldu. Hirschberg bunu “fazlasıyla zahmetten çıkarıcı lakin hiç de şaşırtan değil” halinde tanımlıyor.
Müzik dünyasında incelemelerin daha az olumsuz bir hal almasının sebebi tahminen de çok kolay bir biçimde eleştirmenlerin çok hoş geçen bir gününü binlerce yumurta avatar tarafından linç edilerek geçirmek istememesidir. Garvey, Future Brown’un albümünü vasat olarak tanımladığı yazısından sonra kümenin hayranlarının Twitter ve Facebook’ta ona yaşattıklarını örnek veriyor. “Özel hayatım hakkında ayrıntıları kazıyıp çıkarıyorlardı ve bu güzelce saçma sapan ve çocukça bir hal almıştı. Tekrar de tahminen de eleştirmenlerin bu türlü orta sıra sarsılıp güç istikrarını hatırlamaları düzgündür.”
Sanatçılar ve eleştirmenler dijital dünyada bu bir ileri bir geri oyununu oynayarak ve küçük tehdit stratejileriyle dürüst müzik tenkidinin bütünlüğünü ve güvenilirliğine çamur atarak, müzik dinleyicilerini boşanmış ebeveynler ortasında kalmış çocuk durumuna sokuyorlar. Albüm incelemeleri hâlâ sanatkarlar, muharrirler ve basın ilgileri yürütenler için kıymetli zira her gün bunlarla uğraşanlar onlar, ama ortalama bir dinleyici hala önemsiyor mu? Rough Trade’in New York şubesinin Pazarlama müdürü Andy Larsen’e göre, hem evet hem de hayır.
“Dükkanın durduğu noktadan bakacak olursak, Pitchfork’ta yahut öteki bir yerde “Best New Music” etiketi yahut yüksek puan verilen albümlerin daha çok sattığını görebiliyoruz. Müşteriler açık bir biçimde düzgün tenkitler alan albümleri araştırıyor ve dükkandakilere buna yönelik sorular soruyor. Ama bir yandan da kimi satışlar “inceleme-geçirmez”.** Birtakım sanatkarlar tenkitlerin ötesinde bir noktada, bir blogda yahut mecmuada düzgün yahut makûs yorumlar almaları hiçbir şeyi değiştirmiyor. Şayet sadık ve yerleşik bir hayran kitleleri varsa, en makûs yorum bile onların canını yakmıyor.”
Özetlemek gerekirse, yazının hâlâ bir satış gücü kalmış durumda ve albüm incelemesinin öldüğünü söylem etmek için şimdi biraz erken. Ancak tekrar de bir sürü AOL floppy disklerin, Blockbuster üyelik kartlarının ve Hot Hot Heat CD’lerinin gömülü olduğu bir mezarda can çekişiyor. İnceleme, tıpkı müziğin kendisi üzere, internetin arsız pezevenkliğiyle en düşük standartlarına çekilmiş bir sanat formuna dönüşme riskini taşıyor.
Fakat tahminen de bu insanların başından beri tenkitten beklediği şeydir – zati bildikleri şeylerin hatırlatılması, aslında uzun vakittir sahip oldukları fikirlerin güçlendirilmesi ve hiç meydan okunmadan memnun bir biçimde başlarıyla onaylayarak sevdikleri şeyler hakkında olumlu sözler okumak. Orada bir yerlerde her vakit güzel müzik olacak. Lakin klasik müzik tenkidinin bu demokratikleşip sulanması ve onun eski emektar savaş atı olan albüm incelemesi sağ olsun, siz, dinleyiciler, büsbütün kendi başınıza, kendi fikirlerinizin insafına bırakılmış durumdasınız. Hepsi bir yana, şayet Lester Bangs bunu yapabildiyse, siz de yapabilirsiniz.
Bu yazı Dan Ozzi’nin Noisey’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Ç.N. Poptimizm: “pop” ve “optimizim” sözlerinden oluşturulmuş bir tabir. Bir tanınan kültür eserinin de aslında elle tutulur ve mana derinliği olan bir şeyler söyleyebileceği manasına geliyor.
Ç.N. Review-proof, birebir çevirisi bu oluyor fakat tabirin yaratıcılığına şapka çıkarmak istiyorum.
