Zenginliğin yeni sembolü: “Gösterişçi Üretim”

Yaklaşık 120 sene evvel, Yaldızlı Çağ* sırasında, sosyolog Thorstein Veblen “gösterişçi tüketim” terimini ortaya attı. Bu tabirle servetlerini gösteriş için müsrifçe harcayan insanları kastediyordu. Tıpkı işe yaramasına karşın 100 dolar yerine neden 1000 dolarlık kadro elbise alınır? Veblen’e nazaran sorunun cevabı iktidar sorunuydu. Zenginler, gereksinim duymadıkları şeylere ne kadar para harcayabildiklerini göstererek egemenliklerini kanıtlıyorlardı.

O vakitler radikal bulunmasına karşın, Veblen’in müşahedesi artık inkar edilemez. Ortadan geçen yıllarda, gösterişçi tüketim Amerikan kapitalizminin karakteriyle uygunca bütünleşti. Yeni Yaldızlı Çağ’ımız, Veblen’i eskisinden daha fazla haklı çıkarıyor. Bugünün sanayi başkanları toplumsal pozisyonlarını özel adalar ve süperyatlarla ilan ediyorlar, yeni ABD başkanı ise neredeyse sahip olduğu her şeyi altınla kaplıyor.

Ancak delicesine dudak uçuklatacak kadar değerli şeyler satın almak, çağdaş seçkinlerin iktidarlarını ilan etmelerinin yegâne yolu değil. Yakın geçmişte, statüyü göstermenin öbür bir biçimi peyda oldu. Yeni Yaldızlı Çağ’da hükümran sınıfın üyesi olmak sadece gösterişçi tüketimi gerektirmiyor. Gösterişçi üretime de muhtaçlık duyuluyor.

Gösterişçi tüketim şatafata tapınmayı gerektiriyorsa, gösterişçi üretim de çalışmaya tapınmayı gerektiriyor. Ne kadar çok harcadığınız değil, ne kadar çok çalıştığınız kıymetli.

Gösterişçi üretim modası hiçbir yerde ABD’deki CEO’lar ortasında olduğu kadar görünür olamaz. Günümüzün üst seviye yöneticileri, neredeyse sapkınlık derecesinde çalışmaya düşkün işkolikler. Apple CEO’su Tim Cook, Time mecmuasına güne 03.45’te başladığını söylüyor. General Electric CEO’su Jeff Immelt Fortune mecmuasına 24 yıldır haftada 100 saat çalıştığını anlatıyor. Altta kalmasın, Yahoo CEO’su Marissa Mayer Bloomberg’e haftada 130 saat çalıştığını aktarıyor. Falan filan.

Söylemeye gerek yok, bu bireyler gereksinimden çalışmıyor. Amerikalıların büyük çoğunluğu çalışıyor, zira hayatta kalmaları maaşlarına bağlı. Bunun tersine Mayer, Immelt ve Cook yarın emekli olabilirler, sefa içinde bir hayat sürmeye devam edebilir ve çocuklarına hatırı sayılır miraslar bırakabilirler. Üçünün toplam net serveti yaklaşık bir buçuk milyar dolar.

Ancak gösterişçi üretim kişinin maddi muhtaçlıklarını karşılamasıyla ilgili değil. Sınıfsal egemenliğin bir sembolü olarak üretimin alenen teşhiriyle ilgili. Çok eşitsizlik çağında, “seçkinler” hem kendilerine hem de başkalarına herkesten katbekat daha fazla servet edinmeyi hak ettiklerini ispatlamak zorundalar. Tim Cook ortalama bir Amerikalıdan yaklaşık yüzde beş yüz bin daha güçlü, lakin sabahları 03.45’te kalkıyor. Gösterişçi üretimin alametifarikası da bu: Hükümran sınıf, varlığını insanüstü çabalarını teşhir ederek legalleştiriyor.

İroni ise yorucu mesailerin yalnızca seçkinlere ilişkin bir olgu olmamasında. Ne münasebet. Bahtsız birçok Amerikalı, yaptıklarını ilan etmek için daha az teşviğe ve fırsata sahip olmasına karşın, emsal bir üretimi icra ediyor. Economic Policy Institute (İktisadi Siyaset Enstitüsü) tarafından yakınlarda yapılan bir çalışmaya nazaran, Amerikalı çalışanlar geçtiğimiz birkaç on yıla kıyasla çok daha uzun müddet çalışıyorlar. Özellikle da bayanlar, siyahiler ve fakirler. Fakir bir siyahi bayan 1979’a kıyasla 2015 yılında 349 saat daha fazla çalışıyor. Nedeni kolay. 1970’lerden bu yana fiyatlar neredeyse hiç artırılmadı, bu da çalışanların artık muhtaçlıklarını karşılamak için daha fazla çalışması gerektiği manasına geliyor.

Asgari fiyatla uzun saatler çalışan bir bayanı çalışmaya tıpkı süreyi ayırıp yılda 30 milyon dolar kazanan bayanla karşılaştırın. Biri karnını doyurmaya çabalıyor, oburu gücünü ve saygınlığını duyuruyor. İkincinin çalışması kaide değil, ancak on bin dolarlık bir çanta da gereksinim değil. Gösterişçi tüketim durduk yere para harcamayı göklere çıkarıyorsa, gösterişçi üretim de gereksiz çalışmayı kutsuyor. Gösterişçi üretim de tüketim de aşırılıkla gülünç duruma düşerek egemenliği bildiri ediyor.

Hatta gösterişçi üretim farklı biçimler alabiliyor. Yarın emekli olabilecek kadar parası olmayan beşerler, bu üretimin farklı biçimlerine tutunabiliyor ve bahşettiği seçkin statüden hoşlanabiliyor. Zenginlerin savurganlığının öfke yerine hayranlık uyandırması Veblen’in en etkileyici savıydı. Öteki sınıflara mensup beşerler zenginleri ellerinden geldiğince taklit ediyordu: Orta sınıftakiler bir demiryolu baronu üzere yaşayamazdı, lakin toplumsal pozisyonlarını yükseltmek için birazcık şatafatın keyfini sürebilirlerdi. Tıpkı kural gösterişçi üretim için de geçerli. Birçok Amerikalı CEO-tarzı çok çalışmanın çürümüş mertebelerine asla erişemeyecek, fakat çalışmayı bir fetiş haline getirebiliyorlar.

Boş vaktinizi işe dönüştürmenin bir yolu da “kendinizi geliştirmek”. Bunun en açık örneği ise kentli çalışanlar ortasında bir mecburiyete dönüşen spor. Spor salonları, ferdî gelişim ve arınma mesaisinin artık faturaları ödemeyecek haline gelene kadar sürmesini sağlayan mekânlar. Bu salonlar, sağlıklı içecekler ve organik yiyecekler satan dükkanlardan oluşan bütünleyici bir ekosistemin yanı başındalar, böylelikle beşerler kendilerini gerçekleştirmeye güç bulabilmek için yanlışsız yakıta erişebiliyorlar.

Tüm bunları yapmanın münasebeti de “sağlık”. Fakat hali vakti yerinde Amerikalıların büyük çoğunluğunun spora harcadığı vakit, sağlıklı olmanın gerektirdiklerini ziyadesiyle aşıyor. Zira günümüzde fitness ve beslenme diyetlerinin karmaşık savları nihayetinde beden sıhhatiyle ilgili değil. Bu savlar sınıfsal egemenliği söz etmek üzere tasarlanıyorlar. İkinci Yaldızlı Çağ’da bir insanın ilişkin olduğu vergi dilimini fizikî özelliklerine bakarak hesaplayabilirsiniz, sınıfsal pozisyon bedenlere yazılmış durumda. Daha güçlü bedenler yalnızca daha zayıf değil, her bakımdan kaslı da. Hepsi de muazzam, doğrusunu söylemek gerekirse gereksiz yere harcanmış çabayı yansıtıyorlar.

Ama gösterişçi üretime katılmak için bir CEO olmanıza gerek yok. Teknoloji, herkesin her şeyi üretkenlik için bir fırsat olarak görmesini sağladı. Uyku sürenizi hesaplayabilirsiniz, seks hayatınızı ve adımlarınızı FitBit ile, çekiciliğinizi Tinder ile, ne kadar hazırcevap olduğunuzu Twitter ile, popülerliğinizi ise Facebook ile ölçümleyebilirsiniz. Kişiliğinizi, denetlenebilir, tahlil ve optimize edilebilir bir data akışı panosuna dönüştürebilirsiniz. Hayatınızı bir fabrikaya çevirebilirsiniz, üstelik mecazen değil. Kendinizi üreterek öbürleri için ekonomik kıymet yaratabilirsiniz. Bu platformlarda harcadığınız vakit karşılığında fiyat almıyor olabilirsiniz, lakin geçirdiğiniz vakit bu platformların sahibi şirketlere büyük cirolar sağlıyor.

Gösterişli üretimin özelliği bu. Yalnızca çok çalışma kültürünü yaratmakla kalmıyor, giderek azalan boş vaktimizi de ekonomik açıdan üretken hale getiriyor. Kaçış yok. İster bir şirket için yahut ister kendimiz için çalışalım, fark etmez. Daima çalışıyoruz. “Sekiz saat iş, sekiz saat istirahat, sekiz saat ne istersek o”, bundan 100 yıl evvel sekiz saatlik işgünü talep eden birinci emekçilerin marşıydı. Bu ayrım artık mana söz etmiyor. Uykumuz bile üretkenlik puanlamasında hesaba katılıyor. Teşebbüsçü asla işini bırakmıyor.

İşçi hareketinin eski sloganı ütopik bir bilimkurgu romanı üzere duyuluyor. Çok daha az çalışmanızı talep eden bir toplum hayal edin. Fakirlerin var olmak için zenginlerin de servetlerinin bedelini göstermek için ölesiye çalışmak zorunda kalmadığı, zenginin ve fakirin hiç var olmadığı bir dünya hayal edin.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Ben Tarnoff’un The Guardian’da yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.

* Başlangıç ve bitiş tarihleri üzerinde bir muahedeye varılmamış olsa da, 1865–1901 ortasında kalan devir Amerikan tarihinde Yaldızlı Çağ (Gilded Age) olarak isimlendiriliyor. İsmini ise Mark Twain’in Amerikan İç Savaşı’nın akabinde oluşan çarpık endüstrileşmeyi ve kapitalist yozlaşmayı çözümlediği, 1873 tarihli The Gilded Age (Yaldızlı Çağ) isimli yapıtından alıyor.