Algoritmadaki hayaletler

Gallup’a nazaran, 2023’te dünya genelinde işyerinde gerilimli olduğunu bildiren çalışanların oranı rekor düzeye ulaştı. Buna katkıda bulunan faktörlerden biri de şirket yöneticilerinin klasik işgücünü kesimlere ayırdığı ve fonksiyonlarını taşeronlara yine dağıttığı “bölünmüş işyerleri”. Genelde teknoloji iktisadının bir modülü olarak fütüristik tabirlerle pazarlanan bu usul, aslında çalışanın gücünü azaltmanın düzgün bilinen bir yoludur.

1980’lerde ve 1990’larda sermaye piyasalarından gelen mali performansları düzgünleştirme baskılarına cevap olarak, büyük şirketler direkt istihdam edilen işçisi “temel yetkinliklere” odaklananlara indirgeyerek, daha sonra kayda bedel ölçüde düşük fiyatla süreksiz olarak geri getirdikleri kapıcılar üzere “gerekli olmayan” emekçileri işten çıkarmak için hür bıraktılar, bu da işgücü arbitrajının lokal bir tabiri. Neoliberaller bu kurumsal stratejinin bir kazan-kazan stratejisi olduğunu, çalışanları artık hizmetleri için rekabet etmek zorunda kalan tek bir şirkete bağlı olmaktan kurtardığını savunuyor. Fakat özünde sistemsiz çalışma saatleri, düşük karlar, önlerinin açık olmaması, idareyle bulanık münasebetler ve sonuncu olarak refahlarından sorumlu bir işletme olmaması nedeniyle sistemsiz istihdam biçimlerine itiliyorlar.

Bölünmüş işyerinin en önemli özelliklerinden biri gizlenmiş otorite yapısıdır. Mesken sahibi şirket saatleri, prosedürleri ve vazifeleri belirlediğinde, performansı değerlendirdiğinde ve işten çıkarma yaptığında, idarenin cezalandırma yetkilerini elinde fiyat. Fakat fiyatların ödenmesini taşeron bir şirkete devreder, böylelikle personele karşı iş kanununun gerektirdiği neredeyse tüm yükümlülüklerden kurtulur. Patron şirket de tıpkı halde bir patronun klâsik niteliklerinden çok azına sahiptir: Örneğin, çalışanların yetkinlikleri arttıkça onlara daha fazla tanınırlık ve yetki vererek kademelerini yükseltmek konusunda hiçbir teşvik yoktur. Bugün, taşeronlar bu ilerlemelerin hiçbirini sağlamıyor, yalnızca hisse alıyor.

Yüzeysel olarak, “paylaşım ekonomisi” denen şey teknoloji şirketlerinin tüketicileri direkt emekçilerle buluşturmasının yenilikçi bir metodu. Lakin daha temelde, Uber ve DoorDash üzere platformlar emekçilerin hak kaybından kar sağlıyor. Genel tam vakitli istihdam beklentisinin çöküşünü (ve bunun sonucu olan aile fiyatı varsayımını) “teknolojinin” cazibesiyle süslüyor, sosyoekonomik parçalanmayı fütüristik birliktelik maskesi altında gizliyorlar.

Bu, Silikon Vadisi’nin neoliberal nizama yaptığı esas katkılardan biri. Büyük teknoloji sanayisinin platformları “bağlantıyı” güçlendiriyor üzere görünse de işi giderek daha fazla parçalanmış, dijitalleştirilmiş ortamlara iterek emeğin güçsüzleştirilmesini gizler ve emekçinin insanlığını göz önünde tutmak zordur.

Yüzlerce teknoloji şirketinin kullandığı uygulama programlama arayüzleri ya da API’ler bu süreci kusursuz hale getiriyor. API’ler, tam vakitli bir mühendislik takımının ve yapay zeka algoritmalarının üstesinden gelemeyeceği (ya da firmaların tam vakitli çalışanlardan oluşan bir takımla üstesinden gelmek için para ödemeyeceği) vazifeleri çalışanlara kitle kaynaklı olarak yaptırmak için kullanılıyor. Teknoloji şirketlerinin API’leri nasıl kullandığına dair çarpıcı örneklerden biri, Aralık 2022’de Twitter Dosyaları’nın bir girdisinde ortaya çıkmıştı. Twitter, öbür tüm toplumsal medya platformları üzere, şiddet içeren ve cinsel içerikli imaj ve içeriklerin yaş sınırlamasına tabi tutulmasını ya da kaldırılmasını sağlamak hedefiyle dünya genelinde milyonlarca kişi tarafından paylaşılan sonsuz sayıdaki açıklama, imaj ve görüntü akışını denetliyor. Algoritma bütün gücüne karşın sağduyulu kararlar veremiyor, bu nedenle başarısız olduğu durumlarda moderasyon misyonları API’ler aracılığıyla, birçok Hindistan üzere işgücünün ucuz olduğu, İngilizce konuşulan yerlerde bulunan ve üç kuruş karşılığında gönderileri işaretleyen çalışanlara veriliyor. Gazeteci David Zweig’in aktardığı üzere, Twitter koronavirüsü fiyaskosu sırasında içerik kontrolünü tam kapsamlı bir sansüre dönüştürdüğünde “Filipinler üzere yerlerde miyokardit ve maske aktifliği bilgileri üzere karmaşık hususlardaki tweet’leri karara bağlamak için taşeronları” görevlendirmişti. Amerikalılar, dünyanın dört bir yanında yoksulluk fiyatlarıyla çalışan isteğe bağlı emekçiler tarafından katı bir biçimde sansürlendiler.

API’lerin günlük kullanımları çok daha sıradan olsa da emeğin tekrar canlandırılması ve “işin geleceği” kelam hususuysa, bunlar tekrar de kıymetli. Mary L. Garth ve Siddharth Suri’nin In Ghost Work: How to Stop Silicon Valley from Building a New Küresel Underclass (Hayalet İş: Silikon Vadisi’nin Yeni Bir Global Alt Sınıf Oluşturması Nasıl Engellenir, 2019) isimli kitaplarında belirttikleri üzere, en fazla sayıda misyon çalışanına sahip iki ülke ABD ve Hindistan’dan. Misyonlar Amazon’un Mechanical Turk (ya da MTurk), CrowdFlower, Lionbridge ve Microsoft’un Universal Human Relevance System üzere platformlarda dağıtılıyor ve Uber, TripAdvisor, Match.com, Google, Facebook üzere yüzlerce şirkete hizmet veriyor. “Talep sahipleri”, bir mühendisin (çeşitli nedenlerle) üstesinden gelemeyeceği ya da algoritmaların aktifliğinin ötesinde olan, örneğin bir vazife çalışanının Uber şoförünü görünmez bir biçimde bir şoföre bağladığı, çünkü algoritmanın birinin yahut başkasının kimliğini doğrulamakta zorluk çektiği ödevler gönderir. Algoritmik boşluklardaki bu çeşit bilinmeyen hareketler, Uber üzere platformların çalışmasını sağlamak için rutin olarak gerçekleşir, ancak insan yardımı olmadan, büsbütün teknolojinin büyüsüyle çalıştıkları görünümünü korumak için gizlenirler.

Atamalar birinci gelene hizmet halinde yapılır. Emekçiler, binlerce kişiyi geride bırakarak ilana hak kazanmak için tıklar ve vazife yalnızca milisaniyelerle ayrılan müddetlerde tıklamalara verilir. Tatmin edici bir halde tamamlanırsa, emekçinin hesabına küçük bir ölçü para yatırılır. Aksi takdirde, rastgele bir açıklama (ya da itiraz yolu) olmaksızın reddedilir. Bir MTurk çalışanı “Joan”, Garth ve Suri’ye, sahiden işinin başında olduğunda, bir saatte yaklaşık 22 dolar kazanacak kadar ödevi tamamlayabildiğini söyledi. Bu düzgün bir meblağ fakat bunu sürdürmek imkansız, çünkü Joan’ın bunu kazanmak için 60 dakika içinde Amazon’un “İnsan Zekası Görevleri” ismini verdiği vazifelerden yaklaşık 1.100 adedini tamamlaması gerekiyor. MTurk çalışanlarının sadece yüzde 4’ü saatte 7,25 dolardan fazla kazanıyor.

MTurk üzere platformlar bu bölünmüş işyerinden besleniyor ve onu hızlandırıyor. Garth ve Suri bu personelleri tanımlamak için “hayalet işçiler” tabirini kullandılar, çünkü kişiliklerinin her tarafı API pazarından gizleniyor. Emekçilerin kendi isimleriyle çalışmalarına müsaade vermek yerine, onlara rastgele alfanümerik kimlikler atamak standart uygulama: “İşçilerin anonimleştirilmesi… Onlara iş götürenlere birbirlerinin yerine kullanılabilir üzere gösterebilir. Mesela, A16HE9ETNPNONN ile A6GQR3WXFSITY’i işe almak ortasındaki fark nedir?”

Onlara hiçbir ilerleme fırsatı, kendilerini farklılaştırma yolu, iş arkadaşları, platformdan çıkarılmaları için hiçbir açıklama ve insan işveren verilmiyor; sırf algoritmaların üstesinden gelemeyeceği vazifelerle dolu bir bilgisayar arayüzü oluyorlar.

Garth ve Suri’ye nazaran bu, insan emeğinin yapay zekanın programlamasındaki boşluklar ortasına yerleştirildiği işin gerçek akıbeti. Makineler şirketler tarafından emek sürecinin daha büyük bir kısmını monopollerine almak üzere kullanıldıkça, yapay zekanın erişebildiği hudutlarda insan hizmetlerine muhtaçlık duyan yeni çalışma biçimleri ortaya çıkıyor. “Dolayısıyla, makinelerin çözebilecekleri ve çözemeyecekleri ortasında daima hareket eden bir hudut var… Makineler giderek daha fazla sorunu çözdükçe, insan eforunun yerini almaktan çok onu artırmaya dönük gereksinimleri belirlemeye devam ediyoruz,” diye yazıyorlar.

O halde otomasyon kitlesel işsizlik değil, yeni işler yaratacaktır lakin bu yaratılan işleri isteyeceğimiz manasına da gelmiyor.

Teknolojinin emek süreci üzerinde yönetimsel denetim sağlamak gayesiyle kullanılması, bölünmüş işyeri ve dijital çağın ortaya çıkışından çok daha öncesine dayanıyor. O denli olsa bile, bu gelişmeler yönetimsel denetimi genişletmek için yeni araçlar sağlıyor. Harry Braverman Labor and Monopoly Capital: The Degradation of Work in the Twentieth Century (Emek ve Tekelci Sermaye: 20. Yüzyılda Emeğin Aşağılanması, 1974) isimli klasik çalışmasında 19. yüzyılın sonlarından itibaren firmaların “bilimsel yönetimi”, yani emekçilerin bir misyonu yerine getirirken bedensel hareketlerinin ve ritim ve zamanlama üzere öteki boyutlarının yakından gözlemlenmesini de içeren kapsamlı bir çalışmayı nasıl uyguladıklarını tahlil ediyor. Bilimsel idare sayesinde, emek sürecinin dışarıdan sinoptik bir görünümü inşa ediliyor. İdare daha sonra süreci yine tasarlayabilir ve üstten işgücüne dayatarak işi büsbütün tanınmaz hale getirebiliyor. Emek kendi faaliyeti üzerindeki denetimini kaybediyor. Niyet hareketten koparılıyor ve aksiyon bölünerek daha da küçük modüllere ayrılıyor. Çalışanın kendisine gelince, o da işiyle birlikte alçaltılıyor, vasıfsızlaştırılıyor ve “makine tabirleriyle insan görüşüne” nazaran tekrar yaratılıyor. Braverman şöyle özetliyor:

“Burada bütün iş operasyonu, en küçük hareketine kadar idare ve mühendislik takımları tarafından kavramsallaştırılır, düzenlenir, ölçülür, eğitim ve performans standartlarıyla donatılı,; hepsi büsbütün evvelden yapılır. İnsan enstrümanları, makine kapasite spesifikasyonlarına pek benzemeyen spesifikasyonlara nazaran üretim makinelerine uyarlanır.”

Başka bir deyişle bilimsel idare altında, personeller makineye uyduruluyor ve makinelerin kendilerine çok benzeyen bir şey haline getiriliyor. Bu, bir sonraki kademenin temelini atıyor: bu makine gibisi insanın, bir vakitler onun pratik bilgisinin kesin deposu haline gelen bilgisayarlar ve robotlar tarafından emek sürecinden uzaklaştırılmasına geliniyor. Evet, bu formülün bir sonucu olarak milyonlarca işçi ofis işleri ve başka beyaz yakalı mesleklere gönderildi ancak bu işler de —Braverman’ın 1974’te, toplumsal teoride yaygın bir yer edinmeden çok evvel ileri sürdüğü üzere— bilimsel idare tarafından proleterleştirilme sürecindeydi. Bilimsel idarenin üretime kıyasla verimlilik kazanımlarının epifenomeni olan ofis meslekleri, onun bir sonraki kurbanları haline geliyordu.

Braverman’ın emek sürecini parçalamak için teknolojinin kurumsal kullanımına ait tahlili, API’lerin kullanımını çarpıcı bir formda tanımlıyor. MTurk üzere platformlarda iş o kadar çok belirlenmiş ki, şirketler burada çalışan işçileri yalnızca “müşteri” olarak görüyor. Örneğin Uber, şoförlerini “son kullanıcılar” olarak görüyor. Resmi evraklarda ve kamuya yapılan açıklamalarda Uber, bir nakliyat hizmeti olduğu tarafındaki her türlü imaya direnmek için kendisini bir “teknoloji” şirketi olarak tanımlamaya itina gösteriyor. Bu stratejik açıdan değerli, çünkü “teknolojinin” “yıkıcı” gücüne taparcasına inanan karar alıcılar ve düzenleyicileri şaşırtmanın yanı sıra, şirketin şoförlerini uygulamanın tüketicileri olarak tanımlamasına imkan tanıyor. Çalışanların, işçilerin ya da çalışanların bilakis son kullanıcılar, bilhassa kanunsuz ve yağmacı bir şirket olan Uber’in hiçbir şey borçlu olmadığı şeyler.

Uber teknoloji kisvesi altında faaliyet göstermeseydi, bunların hiçbiri hukuksal ya da toplumsal olarak mümkün olmazdı. Bu teknoloji, şoförlerin statülerini ve haklarını azaltmak için özel olarak tasarlandı ve kullanıldı; şoförlerin marifetleri o kadar yetersiz ki, emeklerini “tüketimden” ayırt edilemez hale getiriyor. Bu, çalışma bağlantılarının ve kimliğinin fıtratında çığır açan bir değişim. Uber’in ve API’ler üzere emsal platformların yükselişi, idarenin maden emeğinin doğal gücünden geriye kalan çok az şeyi de elinden alma ve personelleri haklarından yoksun bırakma istikametindeki bitmek bilmeyen gayretlerinde bir ilerlemeye işaret ediyor. Gördüğümüz üzere muvaffakiyet, personellerin makinelerden ayırt edilemez hale getirilmesine —ya da Garth ve Suri’nin tabiriyle algoritmadaki hayaletlere— bağlı.

*Bu yazı, Emre Köse tarafından Michael Toscano’nun Compact Mag’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.