“Bazı şeyleri açıklığa kavuşturalım. Seni işe almıyoruz, şirkete katılıyorsun. Buna katılmak demeyi tercih ediyoruz. Bizim için çalışmıyorsun, bizimle çalışıyorsun. Yani bizim için araç kullanmıyorsun, lakin bize hizmet ediyorsun. İş kontratı yok, performans maksatları yok, sırf teslimat standartlarından sorumlusun. Maaş yok lakin ücret var. Anlaşıldı mı? Mesai saati yok, hep müsait olacaksın. Bize katılınca markamız sayesinde kendi dağıtım işini kurmuş olacaksın. Kendi bahtını kendin belirleyeceksin.”
Ken Loach’un Üzgünüz, Size Ulaşamadık (Sorry We Missed You, 2019) sinemasının açılışında, depo şefinin iş başvurusu yapan Ricky’ye söylediği bu kelamlar, son yıllarda harika bir ivmeyle büyüyen “gig ekonomisi” olgusunu kolay anlaşılır biçimde özetliyor. Türkiye’de de örneklerini çoktandır gördüğümüz bu “yeni nesil” iş modeli, büyük dijital platformların dayattığı kısa periyotlu kontratlar, esnek saatler ve sistemsiz gelirle malul bir emek rejimini tanımlıyor.
Yirminci yüzyılın büyük kısmında liberal iktisat siyasetlerinin temel muvaffakiyetleri olarak sunulan tüketim patlamalarının ve kitlesel mülk sahipliğinin kaynağı olan çalışma hayatı gittikçe teminatsız hale geliyor. Esnek çalışma (gig) iktisadı de elbette dijitalleşmenin yanı sıra global iktisadi etkenlerin çalışanlar aleyhine gelişmesi sayesinde süratle büyümeyi sürdürüyor. Bilhassa 2008’deki global finansal krizin akabinde garantili işlerin azalması ve işsizliğin yükselmesi insanları “yarı zamanlı” yahut “parça başı” işler yapmaya sürüklüyor.
Bir asır evvel müzik sanayisinde filizlenen (1920’lerde caz müzisyenlerinin tek seferlik performanslarını tanımlıyordu) “gig” terimi, artık birçok sanayi için geçerli olacak biçimde genişliyor. Yolcu nakliyatından kuryeliğe (Uber), tesisatçılıktan muhasebeciliğe (Armut), çevirmenlikten tasarımcılığa (Fiverr) kadar birçok işkolu esnek çalışma iktisadında yerini alıyor. Hizmete dayalı işlerle büyüyen esnek çalışma iktisadı şu anda dünyadaki çalışan nüfusun üçte birini kapsıyor, önümüzdeki beş yıl içinde brüt hacminin 500 milyar dolara ulaşması bekleniyor.
Esnek çalışma iktisadına yaslanan dijital platformların işleyişi kolay, emeğini arz edenleri ve hizmeti talep eden müşterileri birbirleriyle eşleştiriyorlar. Elbette arz ve talep fakat iki tarafın da ödeyeceği bedeller aracılığıyla eşleşebiliyor. Platformlar emekçilerden en yüksek performansı, müşterilerden de en yüksek kurulu bekliyorlar. Emekçiler onları daha fazla çalıştırmak üzere tasarlanan algoritmalarla baştan uca denetleniyor, müşteriler de şirketlere sundukları şahsî bilgileri sayesinde daha fazla hizmet almaya teşvik ediliyor.
Platformların ekonomik gücünü platforma dahil olan üreticilerin sayısı ve yazılım altyapıları belirliyor. Bir platformda ne kadar üretici yahut gig personeli varsa tüketiciler için hizmet o kadar süratli ve ucuz veriliyor. Bu nedenle şirketlerin öncelikli gayesi üretim ve gig personellerini kendi platformlarına çekmek oluyor. Platformdaki üretici ve kullanıcı sayısı arttıkça, platformun arzı ve talebi eşleştirme gücü daha da yükseliyor.
“Kendi işinin işvereni ol” yahut “istediğin vakit, istediğin kadar çalış” üzere sloganlar gig iktisadının çalışanlara yönelik en tanınan telaffuzları ortasında yer alıyor. Bu model patron açısından ziyadesiyle cazibeli: tam vakitli çalışanların çalıştırılmaması için aylık sabit masrafların birçoklarını ortadan kaldırıyor. Çalışan ise özlük ve hukuksal haklarının birçoğundan feragat etmek zorunda kalıyor. Bir öteki deyişle, sigortasız, garantisiz, sendikal haklarını ve emeklilik haklarını elde edemeyeceği bir çalışma hayatına teslim oluyor. Dahası, esnek çalışma belgisiz saat aralıklarında çalışmayı da gerektirdiğinden yorucu ve yıpratıcı bir hal alıyor. İnsanları, Ricky üzere başlarına bir kaza geldiğinde yahut atağa uğradıklarında bile borçlarını ödeyebilmek için işe gitmeye mecbur bırakıyor.
Esnek çalışma iktisadı eski şarabı yeni şişede sunuyor, borç ve emek süreçleri ortasındaki ilgiyi derinleştirerek sürdürüyor. Örneğin, Ricky üzere kuryelik yapanlar teslimat standartlarına uygun araçlar satın alabilmek için kredi çekip yüklü ölçülerde borcun altına giriyorlar. Yüksek enflasyonun yanı sıra araçların yakıt ve bakım masrafları borç yükünü ağırlaştırıyor. Emekçiler de istediği vakit değil, haftanın her gününü borçlarını kapatmak üzere kaza ve yaralanma riski altında çalışarak geçiriyorlar. Dahası, şahsen ödemek zorunda oldukları sigorta primlerini ödeyemediklerinden sıhhat hizmetlerinden de yararlanamıyorlar.
Velhasıl, uzun tarihî çabalar sonucunda kazanılmış personel haklarını mevcut iktisadi ve toplumsal şartların takviyesiyle hiçe sayan gig iktisadı, emekçi sınıfını tarihî olarak en zayıf anında yakalayarak borçlandırma ve alternatifsizlik sayesinde finans kapitale daha fazla bağımlı hale getiriyor. Teknolojinin imkanlarıyla çalışanları esir alan yeni bir tahakküm aracı olma özelliğini gittikçe pekiştiriyor.
Buraya kadar ana sınırlarıyla özetlediğim “gig ekonomisi” olgusu hakkında daha kapsamlı bilgiye ulaşmak için Kompleks’in birinci fasikülünü inceleyebilirsiniz. Odaklandığı mevzuyu oluşturan her bir kesime derinlemesine bakarak, analog ve dijital öyküler hazırlayan bir yayıncılık teşebbüsü olan Kompleks, gig iktisadının bireylere, topluma, kültüre ve geleceğe yansımalarını beş ana kısım altında bir ortaya getiriyor.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
