Geçtiğimiz günlerde vefat eden Jürgen Habermas’ın akabinde çeşitli anma yazıları kaleme alındı. Bu yazıların çabucak hepsinde toplumsal bilimlere sunduğu değer biçilmez teorik katkılardan kelam edilerek düşünürün hakkı teslim ediliyordu. Fakat kelam konusu yazılar ortasında Habermas’ın özellikle 7 Ekim’in akabinde İsrail’e verdiği açık ve şartsız dayanağa, bu takviyenin altyapısı olarak fikirlerinin Avrupa-merkezciliğine işaret edenler dikkat çekiyordu.[i]
Belirli bir toplumsal durumu farklı bir bağlamın eseri olan kavramlarla kıymetlendirme konusunda dikkatli olmak gerekiyor. Walter Benjamin’in metnini kurduğu bağlamla benzeştiği ve ayrıştığı boyutları tartışmadan, dünyanın rastgele bir kentinde aylakça dolaşan her insanı flanör ilan edemezsiniz. Çünkü Avrupa kentlerinin içinden geçtiği kapitalist çağdaşlaşma sürecinin makul bir anında ortaya çıkan özgül bir tiptir flanör. Tıpkı şey “uygarlık” ya da “demokrasi” üzere siyasal olarak araçsallaştırılmaya müsait kavramlar için de kelam hususudur.[ii] Öteki bir coğrafyanın uygarlık seviyesini Avrupai ömür usulü göstergeleriyle ya da demokratik gelişmişliğini Batı’daki kurumsal yapıya benzerlikle ölçme gafletine düşerseniz metodolojik bir yanılgı yapmakla kalmaz, emperyalizm için epeyce yararlı ideolojik telaffuzların üretimine de katkıda bulunursunuz.
İlker Çatak’ın Sarı Zarflar filminin üstteki tartışma için verimli bir kaynak olduğu tez edilebilir. Sinemadaki manzaraları üst üste bindirme tekniğini yaratıcı biçimde yere uygulayan Sarı Zarflar’da Türkiye rolünde Almanya oynuyor. Bu tercihiyle sinema, Türkiye’de yaşananların bir istisna olmadığını, pekâlâ Habermas üzere yiğitler doğurmuş Almanya’da bile vuku bulabileceğini söylüyor, bir bakıma Batılı izleyiciye “anlatılan senin hikayendir” iletisi veriyor. Öte yandan sinema ilerledikçe sinemanın “Alman’ı Alman’a Almanca anlatma sanatı” olarak ele alındığına dair emareler birikmeye, öykünün kime ilişkin olduğu netleşmeye başlıyor.
Sözgelimi kahramanlarımızın işlerini kaybetmelerine neden olan savaş zıtlığı sinemada “kategorik” bir tavır olarak ele alınıyor ve savaşı ete kemiğe büründürecek “ayrıntılar” kimi sahnelerin art planında televizyon ekranlarından gelen seslere indirgenirken, “yedi düvel” telaffuzuna karşı “gökkuşağının yedi rengi” itirazında beden bulan çatışma daha net bir görünüm kazanıyor. LGBT hak gayretinin değerinden bağımsız olarak, özgün öykünün kesimi olmayan bu seçimin Alman seyircinin sinemayla daha dolaysız ilişkilenmesini, daha rahat bir özdeşlik kurmasını sağlama fonksiyonu gördüğü anlaşılıyor. Aslında sinema çatışmanın temel yerinin savaş yahut LGBT hakları üzere hususlar değil, “otoriter hatta totaliter” devlet biçimi olduğu konusunda tartışmaya yer bırakmıyor.
Demokratik alanı neredeyse hedefsiz, sadistik saiklerle daraltan ceberut devlet ve onun karşısında “ifade özgürlüğüne sahip çıkma sıkıntısındaki atomize bireylerden” öbür özne görmeyen Sarı Zarflar “Avrupa liberalizmine giriş” niteliğinde bir ders kitabı üzere. Birey haricinde bir kutsallık tanınmadığı için sinemada en organik insan ilgileri bile çıkar çatışmalarının gölgesinde kuruluyor: İhraç edilen akademisyenler ortasındaki aksiyon birlikteliğinden doğan dayanışma, bu şahısların gündelik hayatlarındaki en ufak bir uyumsuzluk nedeniyle bir anda patlayan bir arbedeyle sonlanabiliyor örneğin. Çünkü kolektif bir bilince sahip akademisyenlerden fazla ferdî çıkarları kesiştiği için bir ortaya gelen ve mümkün bir çıkar uyumsuzluğu durumunda birbirlerini manipüle etmeye çalışan “müzakereci bireyler” olarak inşa edilmişler. Devletten atıldıktan sonra sığınılan “Kürt siyasal alanı” da ha keza birebir tıp tansiyonları üretmeye müsait olarak resmediliyor. Elbette birebir şey aile için de kelam konusu: Aziz (Tansu Biçer), Derya (Özgü Namal) ve kızları ortasındaki kurumsal ahenk her an ferdî isteklerin istikametindeki farklılıklar nedeniyle parçalanma eğilimi taşıyor.
Allahtan “Avusturyalı” feminist bir müelliften referans vererek konuşabilecek kadar Avrupa tedrisatından geçmiş bir anne (Güngör Hanım) var ki çıkan her sorunun tahlil noktası rolü oynayabiliyor (kadın adeta insan vücuduna bürünmüş bir Avrupa Birliği fonuna benziyor). Güngör Hanım’ın kontrastı olarak da Salih’i izliyoruz. Derya’nın kardeşi olan Salih Batı tedrisatından geçmediği için tüm İslami doğallığı içerisinde, ceberut devletin kitle tabanını oluşturan homojen ögelerden biri, tam bir birey öncesi toplumsal varlık. Devlete tapan, devlete emanet ettiği robotlaşmış çocuklarında kendini tekrar üreten, aslında bu cemiyet öncesi zihin yapısıyla ailevi kıymetlere (belki haddinden fazla) bağlı olması gerekirken onu da yapmayan bir kötülük timsali, bir Şam şeytanı.[iii]
Dolayısıyla sinemanın söylemi takip edildiğinde, dersteki öğrenciye, birebir mukadderatı paylaşan iş arkadaşlarına, öteki ezilenlere, hatta aileye bile tam olarak güvenilemeyecek bu toplumda –karakterlerin tuttuğu yollar izleyiciye yüz kişilik salonlarda Don Kişotluk oynamak ya da kendini devletin ideolojik aparatlarından birine satmak dışında pratik çıkış yolu da göstermediğine göre– yapılabilecek tek davet Avrupa Kurulu Genel Sekreteri Jagland ile olan görüşmesinden sonra Kemal Kılıçdaroğlu’nun da dediği üzere “Dünyanın bütün demokratları birleşin” sloganından ibaret kalıyor. Yüzünü Avrupa’ya dönerek, Avrupa’dan uzanacak eli tutarak Avrupalılaşmak.
“Anlatılan senin hikayendir” diyordu sinema, burada “sen” diye kastedilen bilinmeyen öznenin “Alman” olduğu; sinemanın mülkiyeti kadar kıssanın de, kahramanın da, teorinin de, seyir zevkinin de, politik çıktının da sahibinin “o” olduğu netlik kazanıyor. Değişiktir, sinemanın oynadığı “evrensellik” tiyatrosu yeniden tiyatroda geçen bir sahneyle yıkılıyor. Sinemadaki kurgusal “Sarı Zarflar” oyununda ceberut devletin üst araması yaparken kıyafetlerinin bir kısmını çıkarmak zorunda kalan bir karaktere hayat veren Derya bu sahneyi yetersiz bularak aslında büsbütün soyunması gerektiğini söylediğinde tiyatronun ortaklarından Baran (Aziz Çapkurt) o kilit cümleyi söylüyor: “Burayı Avrupa mı sandın?”
Ve sinemanın sonuna geldiğimizde Derya’yı öbür bir meslek yolunu seçmiş, oynadığı rolü Aziz’e devretmiş olarak görüyoruz. Aziz ise Derya’nın sahne hakkındaki geribildirimini ciddiye almış, çırılçıplak soyunuyor. Şimdi Batılılaşmayan barbar gözlerimiz Has Namal’ın çıplak vücudunu dikizleme zevkinden yoksun edilerek cezalandırılmış. Erkek direktörümüz yüzünü Batı’ya dönerken biz Ortadoğululara kıçını gösteriyor.
[i] Nancy Fraser’ın ve Hamid Dabashi’nin yazıları kıymetli iki örnek olarak sunulabilir.
[i] Öte yandan bir kavramı çok tarihselleştirerek fonksiyonsuz kılmaktan da kaçınılmalıdır. Aksi takdirde, yalnızca kültürel alışkanlıklara bakarak yapılan “bizde burjuva yok” üzere dahiyane tespitlere kapı aralanmış olur.
[iii] Değişik bir biçimde Salih bu kadar olumsuz özelliğin yanında bir de antisemitik olarak tasvir edilmemiş. Senaryoya uyumsuzluğundan çok Salih’in şahsen kendisi fazla “semitik” kurgulandığı için olabilir mi sanki, diye düşünmeden edemiyor insan.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
