Belki de fazla kolaya indirgiyorum, ancak Fransız Marksist Louis Althusser’in “ideolojik çağırma” [i] kuramı öznelliğimizin, pop müzik üzere “basit” ve “günlük şeyler” tarafından nasıl şekillendirildiğini anlamak için inanılmaz derecede yararlı.
Pop müziğin ideolojik çağırma kavramı ile ilişkisine dair tahminen de en akılda kalıcı örnek, Nick Hornby’nin tıpkı isimli kitabından (1995) sinemalaştırılan High Fidelity’nin (Stephen Frears, 2000) açılışında John Cusack tarafından canlandırılan ana karakterin sorduğu soru olabilir:
“Sefil bir hâlde olduğum için mi pop müzik dinledim, yoksa pop müzik dinlediğim için mi sefil bir hâldeyim?”
Bu sorunun ideolojik çağırma kavramına dair sağladığı içgörü, alıntının rasyonel aktörlüğün klasik kavramlarını nasıl karıştırdığında görülebilir. Cusack’in canlandırdığı Rob, bir ayrılık akabinde sefil bir durumda olduğu için aşk acısı ve kayıpla ilgili müzikleri dinlediğinden mi, yoksa aşk acısı mevzuna bir yakınlık duyduğu için mi ayrılık sonrası sefil bir durumda olduğundan emin değil. Öteki bir deyişle, Rob’un sorusu şöyle bir ihtimali doğuruyor: Şayet tanınan müzikler ayrılıkları insanın hayatını mahveden iç parçalayıcı devirler yerine öbür bir biçimde ele alsaydı, Rob kendi ayrılığıyla ilgili hayli farklı düşünebilirdi.
Bu durumun Althusser’in ideolojik çağırma kuramının bir örneği olması, Rob’un sorusunun benlik anlayışımızın içimizden “doğal” bir formda fışkıran bir şey olmaktan fazla aslında ideolojik olduğunu önermesinden kaynaklanıyor. Yani kültürümüz tarafından öylesine şekillendirilmiş ki, bu şekillendirmenin şahsen kendisi bile unutulmuş, reddedilmiş. Bir ayrılığa tam da kültürün önerdiği biçimiyle reaksiyon verdiğim vakit, buna “bu çok insani bi’ şey” demek, bu türlü bir reaksiyonun sadece etrafta olduğu, tanınan metinlerde daima karşıma çıktığı için olağan göründüğünü düşünmekten daha yaygın.
Ancak burada varılması gereken nokta, tanınan medyanın bize sunduğu ideolojik öznel pozisyonların sırtımızda yük olduğu ve bu yüzden de tüketmek için “daha az ideolojik” sanat biçimleri bulmamız gerektiği noktası değil. Varılması gereken nokta, soru, örneğin aşk acısı ile ilgili müzikler üzere tanınan metinleri nasıl okursak görünürde baskın bakış açısından farklı öznel pozisyonları saptayabiliriz?
Örneğin aşk acısı ve yalnızlıkla ilgili tanınan bir şarkıyı, The Smiths’ten “How Soon is Now?”ı ele alırsak, birinci bakışta tam da bu tanımladığımız ideolojik çağırma fonksiyonunu sunduğunu görürüz. Arkadaşı tarafından makul bir gece kulübüne gitmesi ve artık nihayet biriyle tanışması gerektiği söylenen yalnız bir genç adamı dikizler üzere izlediğimiz bir durum ortaya konuluyor. Yalnız genç adam arkadaşının romantizmle ilgili “yanlış bir yol” izlediği yorumundan alınıyor ve arkadaşına kendisinin, yalnız genç adamın bir “insan olduğu ve tıpkı herkes üzere sevilmeye gereksinim duyduğunu” hatırlatıyor. Müziğin devamında yalnız genç ana karakterin bu gece kulübüne gittiğini, kendi başına kenarda durduğunu, yeniden kendi başına gece kulübünü terk ettiğini, konuta gidip “ağlayıp, ölmek istediğini” öğreniyoruz. Bu üzere hassasiyetler dinleyicide çok kasvetli hatta neredeyse gülünç ve klişeleşmiş bir aşk acısı hissiyatı uyandırabilir. Dahası, bu metni üstte kısaca bahsettiğimiz ideolojik davranış biçimi dahilinde fonksiyon gören bir şey olarak gören biri anlayışla karşılanabilir, çünkü bir partner bulamama durumunu, güya aşkı bulma kabiliyetimizin “doğal” ve “evrensel” olarak örneğin politik faaliyet yahut estetik muvaffakiyetten daha önemliymişçesine doğal ve tartışmasız bir biçimde kahredici olarak gösteriyor.
Bu metni okumanın öteki bir yolu daha var ve okurun tek yapması gereken metnin harici bir hikâye yahut gidişatı anlattığı varsayımını bir kenara bırakmak ve metnin aslında okura hitap ettiği ihtimalini ele almak. Morrissey “kapa çeneni/bunu nasıl söylersin/yanlış yoldan gittiğimi?/insanım ve sevilmeye gereksinimim var/tıpkı herkes gibi” dediği vakit, romantizmin “doğru yolu” ile ilgili tavsiye vermeye çalışma gafletine düşen bir arkadaşına yahut tanıdığına hitap ettiğini varsaymak epey kolay. Bu okumada müzik basitçe romantizmle, aşkı bulma zahmetiyle ilgili görünüyor ve baştan sona romantik aşkın günümüz öznelliğindeki merkezi pozisyonunu sabitleştiriyor.
Diğer yandan müzik daha varoluşsal bir yoruma da müsaade veriyor. Örneğin müziğin bir “karaktere”, yalnız genç adama yahut arkadaşına değil de direkt dinleyiciye hitap ettiğini, ve dinleyicinin özdeşleşmesi amaçlandığını düşünürsek ne olur? Bu üzere bir yaklaşım tecridin yahut yabancılaşmanın ontolojik statüsü diyebileceğimiz bir bahis hakkında sorular ortaya atan, yani bu fenomenlerin ne demek olduğunu sorgulayan bir müzik ortaya çıkarıyor. Yalnız olabilir misiniz? Bir gece kulübünde yalnız, meskene yürürken, konutta yalnız; tecrit ve yabancılaşma hisleriyle ağlamak ve ölmek isterken, etrafınız beşerlerle çevrili olduğu hâlde yahut önemli bir bağlantı içerisindeyken? Evet, pop müziği aşık olmak = güzel, olmamak = makus ikiliğini destekleyen bir şey olarak algılarken, biriyle bir arada olup, stabil bir bağa ve sistemli bir seks hayatına sahip olmak üzere klasik bir romantizm yaşayıp yeniden de kendimize dair anlayışımıza sızan daha temel bir yalnızlık ve yabancılaşma hissiyatıyla ilgili bir soruyla alakadar olmak için hiçbir şey yapmamayı kesiştirmek âlâ makûs mümkün değil mi?
Bu biçimde yaklaşırsak, Morrissey’in “kapa çeneni/bunu nasıl söylersin/yanlış yoldan gittiğimi?/insanım ve sevilmeye gereksinimim var/tıpkı herkes gibi” dizelerinin ana karakterin arkadaşına, müziğin “içinde” bulunduğunu düşündüğümüz karaktere verilen bir bildiri olmadığını, bunun yerine bir ideolojik çağırma olduğunu, günümüz kültürünün geleneklerinden farklı bir aşk ve yalnızlık ontolojisi ele alma fırsatını bize sunan bir yakarış, bir hitap olduğunu söylemek mümkün. Şayet kasvetine ve hassasiyetine dudak bükerken yahut aşk acısı çekerken “doğal olarak hissettiklerimizi” dışavurduğu için onu övüyorsak bunun nedeni aşk acısının derin ve karmaşık bir tasvirinin neye benzediğini “bildiğimizi” hissetmemiz ve hasebiyle böylesi “doğal” bir hissin inşa edilmiş karakterini reddetmemiz.
Aşka gereksinim duymanın insan varoluşu için temel olduğu konusunda Morrissey’e katılabiliriz, fakat aşkın tam olarak ne manaya geldiği yahut hangi biçimleri alabileceğinin önemli sorular hâline gelmesi sırf bu üzere soruların klasik soruluş biçimlerinden süreksiz de olsa uzak durursak mümkün. Yahut Morrissey’in de diyebileceği üzere, bu üzere soruları yeni bir biçimde sorabiliriz, şayet “çenemizi kapamayı” öğrenebilirsek.
*Bu yazı, Onur Sesigür tarafından Alfie Brown’un Critical Theory’de yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
[i] Ç.N. İng: interpellation. Çoğunlukla sadece “çağırma” olarak geçer lakin “ideolojik çağırma” biçiminde kullanmanın mecra ve anlaşılabilirlik göz önünde bulundurulduğunda daha uygun olduğunu düşündüm.
