Pera Müzesi’nin sinema gösterimleri aracılığıyla haberdar olduğum Kim Mihri belgeselini, sinemanın senaryosunu yazıp direktörlüğünü yapan Berna Gençalp’in iştirakiyle izleme bahtım oldu. Osmanlı devrinden bayan bir ressamın hayatına yanlışsız seyahate çıkma fikri beni heyecanlandırmıştı, belgeseli izledikten sonra da daha fazla konuşulması gereken birçok noktaya değindiğini düşündüm. Hafıza, gayret ve tarihi baştan yazmak: Belgeselin kalbinde bunlar vardı.
2022’de 59. Antalya Sinema Festivali’nden “En Uygun Belgesel” ödülüyle dönen Kim Mihri belgeseli, 1885 doğumlu ressam Mihri’nin hayatına odaklanıyor. Varlıklı bir aileye doğan Mihri, fotoğraf sanatını o devirde saray ressamı Fausto Zonaro’dan öğrendi. Yeteneğini genç yaşta aldığı eğitimle geliştirdikten sonra tıpkı hevesi taşıyan daha birçok bayan ressam olabilsin diye Sanayi-i Nefise Mektebi’nin kuruluşunda yer aldı. Ayrıyeten ismini kendi üzere birinci Türk bayan ressamları listesine yazdıracak yeğeni Hale Asaf’a da fotoğraf dersleri verdi. İlerleyen yıllarda milletlerarası sanat merkezlerine (Roma, Paris, New York) gitti; orada sanat hayatını sürdürürken periyodun kıymetli figürlerinin de portrelerini resmetti.
Bu periyotta Osmanlı’da bayanların sanatsal ve entelektüel üretimi gittikçe kamusal görünürlük kazanmaya başlamıştı. II. Meşrutiyet’le birlikte siyasal tartışmalara daha faal katılan bayanlar, Hanımlara Mahsus Gazete (1895-1908) ve Kadınlar Dünyası (1913-1921) üzere mecmualardaki entelektüel üretimleriyle birinci kere kamusal özneler haline geliyorlardı. Bunların yaşandığı 1900’lü yılların başında, Mihri sanatıyla dünyayı katediyordu.
Berna Gençalp, belgesele katkı veren büyük bir grupla birlikte, izleyici de araştırma sürecine dahil ediyor. Sanat tarihçilerine, Mihri’yi araştırmaya gönül veren insanlara sorularını yönelten Berna Gençalp’in sinemada görünür oluşu özdüşünümsel bir belgesel lisanı de sunuyor. Kentler ortasında mekik dokurken, araştırmanın peşine düşen direktöre seyirciler de eşlik ediyor. Hakkında pek az şey bilinen ressam Mihri’yi mektuplarının köşesindeki adreslerde aramak, haber kupürlerinden ressamın ömrünün köşetaşlarını saptayabilmek ve bakışlarındaki manası çözebilmek hevesiyle belgeselin içinde buldum kendimi.
Belgeselin kurgusu da bilhassa dikkat alımlı. Resmi tarihyazımını sorgulayan belgesel, ne bir kahramanlık öyküsü anlatıyor ne de acı dolu bir hayat hikayesi. Ortalardaki soyut animasyon sekanslar ise izleyiciye hisleriyle baş başa kalabileceği duraklar sunuyor. Eleni Lomvardou tarafından bestelenen müzikler de sahnelerin hislerini pekiştirmede rol oynuyor.
Filmde sanatçı, araştırmacı, üreten bayanların Mihri sayesinde bir ortaya geldiklerini ve birbirlerine sorular yönelttiklerini görmek, seyircide kolektif bir meraktan doğan dayanışma hissini uyandırıyor. Verdikleri röportajlar esnasında da feminist tarihyazımına sıklıkla değiniyorlardı. Anaakım tarihin ortasına iki sayfalık bayan temsili sıkıştırıp var olan anlayışı yinelemektense feminist tarihyazımı yazanı, nasıl yazıldığını ve kimlerin o fotoğrafta olmasına müsaade verildiğini sorguluyor. Varlığını bilmediğimiz için yokluğunu sorgulayamadığımız özneleri, güç bağlarını ve hafızayı da işin içine katarak yine yazmayı amaçlıyor. İsmi bile az insan tarafından bilinen Mihri’nin peşine düşülmesi, bayanların kolektif hafızasına kazandırılmaya çalışılması bu uğraşın eseri.
Arşivler, gazete kupürleri, birçok kayıp tabloların izini süren Kim Mihri belgeseli, feminist tarihyazımının yeni bir örneğini sunuyor. Bu tarafıyla sinema unutulmuş bir geçmişi tekrar canlandırıyor. Sinema, geçmişte görünmez kılınmış bayan öznelerin kıssalarını gün yüzüne çıkararak kolektif bir bayan hafızasının tekrar inşasına katkı sunuyor. Belgeseldeki bir sahnede bayanlardan birinin şu sorusu, sinema boyunca işlenen hafıza temasını kusursuz özetliyordu: “Anneannelerimiz, annelerimiz Mihri üzere bayanlar olduğunu bilseydi neler değişirdi?” Bu soru, bayanların tarihi tecrübelerinin jenerasyonlar ortasında gereğince aktarılmadığını düşündürüyor.
Sorunların esaslı ve ezelden beri süregeliyor oluşuna o kadar alışmışız ki uğraşın de en az onun kadar esaslı olduğunu unutuyoruz. Osmanlı’da bayan hakları üzerine yazılar yazan bayanların torunları, bir noktada kendilerini yeni filizlenen bir hengamenin aktörü sanmış olabilir. Lakin Fatma Aliye, Emine Semiye, Makbule Leman ve Ulviye Mevlan üzere müellifler, 19. yüzyılın sonunda Osmanlı entelektüel ortamında bayan çabasının temellerini çoktan atmıştı. Kim Mihri üzere belgeseller ve birçok akademik çalışma, bahsettiğim bayanların mirasına daha nicelerini ekliyor.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
