Apatiye kapılma hakkımız var mı?

Pandeminin bir türlü bitmeyen o upuzun ayları sonunda insanları bezme noktasına getirdi: Bulaşmaların, ölümlerin sayısının artmasına karşın, güya o sayıların arkasında beşerler yokmuş üzere omuz silken çok insan oldu. Medyadan COVID- 19’dan kimler öldü, nasıl bir hayatları vardı, neden aşı olmamışlardı, aşı oldularsa o vakit nasıl ölmüşlerdi, ölüm nedenleri tam olarak neydi üzere sorulara karşılık sunabilecek hiçbir bilgilendirmenin gelmediğini görmek insanlardaki apatiyi artırmaktan diğer işe yaramıyordu. Stalin’in vaktinde şöyle dediği rivayet edilir: Bir insanın ölümü trajedi, milyonlarcasınınkiyse istatistiktir. Pandeminin tepe yaptığı periyotta medyada gün gün açıklanan sayılara pek çok kişi benzeri bir reaksiyon verdi.

Fransız tarihçi Jean Delumeau veba ve kolera salgını hadiselerine bakarak insanların pandemiyle bağlantısını pek yeterli çözümler; toplumun çoklukla evvel inkâr periyodu yaşadığını, sonra tedbir alma basamağına geçtiğini, akabinde bir hatalı aradığını, sonunda da durumu görmezden gelmeye başladığını belirtir. Bu son evre ister inkâr ister apati, isterse de ölçüsüz cümbüş formunda ortaya çıkabiliyordur.

Ama apatinin artması sadece pandemiyle kontaklı değil. Çoktan beri dünyanın farklı yerlerinde siyasete karşı apati dikkat çekiyordu; sandığa gidenlerin sayısı gittikçe azalıyordu, insanların toplumda daha faal bir rol almaya hiç niyeti yoktu.

1950’lerde Britanyalı siyasetbilimci Wyndraeth Morris-Jones siyasete karşı apatiyi negatif bir şey olarak görmemek gerektiği kanısına varmıştı. Demokrasinin otokrasiden farkı, insanların siyasal sürece dilediğince katılmasının kabulüydü. Bu yüzden liberal demokraside beşerler hal takınmaya zorlanmaz, siyasal faaliyetlerin vakit ve yetenek kaybı olduğunu düşünen insanların bulunması sıkıntı edilmezdi. Morris-Jones liberal demokrasinin gücünün apatiyi güzel görüp çoğulculuğu benimseyebilmesinde, “insanların farklılıkları karşısında anlayış ve hoşgörü” göstermesinde yattığına dikkat çekiyordu.

Morris-Jones’u eleştirenler apatiyi idealist bir yaklaşımla ele almakla, apatinin toplumun her kesitinde çabucak hemen eşit oranda görüldüğü üzere yanlış bir zanna kapılmakla itham ediyordu onu, öbür bir deyişle apatiye kapılanların sayısı toplumsal sınıfların hepsinde birebirdi ona nazaran. Sorun şu ki, aslında pek çok toplumda apatiye kapılanlar alt sınıflardandı; üst sınıflardakiler ekonomik çıkarlarını muhafazalarını sağlayan siyasetin işleyişinde pek aktif rol üstlenmeye devam ediyordu.

İnsanların apatiyi bıraktıkları anda toplumun değişip daha demokratik bir işleyişe kavuşacağını, yani insanların çoğulculuğu sağlamlaştırıp haksızlıklara, eşitsizliklere karşı mücadele etmek üzere siyasette rol almaya başlayacağını varsaymak da bir kusur. Tam aksisi de mümkün çünkü. Beşerler “gözlerini açıp” apatilerinden sıyrılarak makul bir otoriter rejimi de destekleyebilir. Sandığa gidenlerin artması toplumun illa demokrasi virajını alacağı manasına da gelmez. 1933’te Almanya’da Naziler iktidara geldiğinde seçime katılma oranı yüzde 88’di.

Yirminci yüzyılın ortalarında ABD’li kamuoyu araştırmacısı Bernard Berelson da apatiyi savunmaya girişmişti. Argümanına nazaran fanatizm demokratik topluma tehlike arz ediyordu, bu yüzden de toplumun bir kısmının apatiye kapılması yararlıydı. Hatta haddinden fazla insanın politik sorunlara kendini kaptırması toplum açısından tehlikeliydi, çünkü demokrasiye uymayan liderliklere kapı aralayıveriyordu.

Apatiyi savunanları eleştirenler bu insanların aslında demokrasiden korktuğunu söyler; halka pek güvenmemek gerektiğine, sıradan vatandaşın siyasetle fazla meşgul olmamasının ve eğitimli seçkinlerin liderliğinin topluma daha çok fayda sağlayacağına dair düşüncenin mahsulü olduklarına dikkat çekerler genelde.

Son yirmi otuz yılda bu senaryo gerçek oldu. Neoliberalizm insanları her şeyin kendi ellerinde olduğuna, her şeyden evvel kendilerini düşünüp sıkı çalışmaları gerektiğine, içinde yaşadıkları toplumu keder edinmelerinin çok da lazım gelmediğine inandırdı.

Her seferinde daha da, daha da çalışmamız gerektiğine dair baskı, sadece işyerinde değil, kendimize dair bahislerde da çalışmamızın gerekli görülmesi, pek çok beşerde her şeyle tüm bağını kesme isteği yarattı. Britanyalı psikanalist Josh Cohen Çalış(ma)mak isimli kitabında danışanlarından kelam ederken ya dünyanın ya kendilerinin bir formda artık durmasını arzulayan şahıslarla gitgide daha çok karşılaştığını söylüyor. Pandemiden çabucak evvel piyasaya çıkan kitabında, terapiye gelenlerin “kılını kıpırdatamayacak kadar yorulmanın, bomboş geçirilen hafta sonu sabahlarının, Budizmdeki koan’ların dört dörtlük boşluğuna erişinceye kadar gazetedeki tek bir satıra gözünü ayırmadan boş boş bakmanın verdiği mutluluk”tan bahsettiğini okuyoruz. Cohen insanların daha da, daha da fazla şey yapma baskısıyla hiçbir şey yapmama isteği ortasında sıkışıp kaldığını gözlemliyor. Bu nedenle, ofis çalışanlarının birçoklarının mesaisi, buldukları yirmi üç beyaz tişört modelinden hangisini alacaklarına baktıkları, öylesine YouTube görüntüleri izledikleri, toplumsal medyadaki paylaşımları merakla takip ettikleri internet gezintileri ile ellerindeki iş ortasında gide gele geçiyor.

Paradoksa bakın ki bir yanda pek çok insan bütün günü apatiyle, hülyalara dalarak, hatta kayıtsızlıkla, tembellikle geçirirken sözümona gereksiz, yani kâr getirmeyen mesleklere karşı bir hareket gelişmiş durumda. Dünyanın pek çok yerinde, sanat tembel mesleği olarak görülüyor, sanatkarların devletten ekonomik dayanak almak için daima yeni münasebetler bulması gerekiyor. Ülkeler her türlü krizi kullanıp kültüre ayrılan ödeneklerden kesintiye gidiyor, bu durum geçenlerde Slovenya’daki bir ödenek teklifinde de yaşandı. Bilimin verimli bir şey olmadığı konusunda da yaygın bir kanaat var, bu yüzden hükümetler bilimsel araştırmalara ayrılan ödenekleri hiç kem küm etmeden çabucak düşürüyor, bu araştırmalardan çıkan bilimsel sonuçların tesirliliğini ölçmek için farklı düzenekler geliştiriyorlar. Hepsi de bilim insanları fazla aylaklık etmesin diye.

Bugün siyasi önderlerin skandallarını, yetersizliğini ve ilkelliğini takip edemeden katatoni halinde yaşayanların sayısı giderek artıyor, lakin bir yandan da beşerler işyerlerindeki ve özel hayatlarındaki baskıların bir biçimde üstesinden gelmeyi ümit ediyor. Bunlar yetmezmiş üzere, toplumsal medya da türlü türlü kışkırtıcı bilgiyle his körüklüyor.

COVID-19 vakitlerinde, insanların çeşitli hislere kapılmasına yol açan asıl şeyin (tanıdıkları kelam konusu değilse) hastalananlar ve ölenler hakkındaki bilgilendirmeler değil de, hükümetlere duyulan öfke ve hayatını kaybetme korkusu olduğu ortaya çıktı, aşı konusuna şüpheyle yaklaşanlarda ise bu etkiyi aşı olmanın riskleri konusundaki bilgilendirmeler bırakıyordu.

Ne yapmak gerekir bu türlü bir durumda? Yönetici pozisyonundakilerin döktükleri lisanların hiç yararı olmadı. Avrupa’nın Almanca konuşan bölgelerinde aşıya oldukça direnç gösterildi; pandemi istatistiklerini görüp durmanın insanlarda aşı olma konusunda olumlu tesir yaratmadığı fark edildi. İnsanlara bulaşmalara dair salt sayıları vermekle yetinmek, halkı duygusal olarak etkileyen şahıslara kapı araladı: Öbür öteki influencer’ları ve komplo teorisi savunucularını kastediyorum. Medyanın ve hükümetlerin pandemi hakkındaki, insani tarafı eksik bilgilendirmelerinin bıraktığı boşluğu onlar doldurdu.

ABD’li araştırmacılar aşı aksiliği çözümlemesini bir adım öteye taşıdı. Aşı zıtlarına, sıhhatleri konusunda sorulan sorulara verdikleri cevaplara nazaran beş farklı profil çıkardılar. Bir yanda sıhhatine özel ilgi gösterip düzenli olarak doktora giden faal küme vardı. Başka uçta, kendilerini tabiplere bırakmayıp alternatif bilgi kaynağı arayan, kendileri için neyin uygun olduğuna tek başlarına yeniden kendileri karar veren aşı zıtları vardı. Sonra kendi sıhhatlerinden çok aile fertlerinin sıhhatiyle ilgilenen bir küme vardı, anca mecbur bırakılınca ilgileniyorlardı kendi sağlıklarıyla. Başka bir küme hekimlerin talimatlarına ellerinden geldiğince uymaya çalışanlardan oluşuyordu. Bir de çok bağımsız olduğunu düşünen lakin sıhhatine pek dikkat etmeyen bir küme vardı. İşte ABD’nin pek çok eyaletinde aşı olmayanların çoğunluğunu tam da bu kümedeki beşerler oluşturuyordu.

ABD’li psikologlar bu sınıflandırmanın akabinde, aşı olmayan, birbirlerinden bu derece farklı kümelere tesirli biçimde nasıl hitap edebilecekleri problemi üzerine düşündüler. Yetkililerin insanlara ne yapmaları gerektiğini söylemesi üzerlerinde müspet hiçbir tesir yaratmıyordu. Birden fazla, aile doktoruna daha çok güveniyordu; bilhassa de apolitikse ve toplumsal medyada uzunluk göstermiyorsa. Bununla bir arada tabibin çok farklı bakış açılarını bir ortaya getirmesi lazımdı: Kimileri doktor aşının yan etkileri olduğunu kabul etsin istiyordu; öbür bir kısım, doktor pandemiyle ilgili son gelişmeleri içtenlikle paylaşırsa ikna oluyordu, üçüncü küme ise kendilerine buyruk verilsin istemiyor, fikirlerine danışılmasını yeğliyordu. Ayrıyeten insanların birçoklarının tabipten beklentisi kendisiyle empati kurması, üstten bakarak ve kibirli değil de sabırlı davranmasıydı.

Bugün toplumun her bölümünde empati kıt. Siyasetçilerin kibri, pek çok patronun sadece kâr odaklı hareket etmesi ve neoliberalizmin başarıyı yüceltmesi genel bir kayıtsızlık getirdi. Baskı üstüne baskı ve kötü haberle dolup taşan bu dünyada beşerler bir tür apatik kış uykusuna yatma isteği duyuyordur tahminen ancak genele yayılmış toplumsal kayıtsızlığımız bizi çok daha acımasız bir dünyaya taşıyor. Bu yüzden Martin Luther King’in meşhur kelamlarını akılda tutmakta yarar var: King sadece kötü insanların şiddet aksiyonları ve nefret dolu kelamlarının değil, kılını kıpırdatmadan durup vaktin daha gelmediğini söyleyen güzellerin vahim sessizliği ve kayıtsızlığının da pişmanlığını ta içimizde duymamız gerektiğini söylüyordu.

*Bu yazı, Renata Salecl’in Kabalık Çağı isimli kitabından seçilmiş bir modüldür. Bülent Kale’nin çevirisiyle Metis Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.