Her futbolseverin içinde gizli bir turnuva vardır. Takvimde hangi yıla denk geldiği, kupayı kimin kaldırdığı, gol krallığının kimde kaldığı, finalin kaç kaç bittiği değerlidir elbette. Lakin o turnuvayı asıl büyük yapan şey istatistikler değildir. Meskende televizyonun durduğu yer, maç saatine nazaran ayarlanan sofralar, okuldan konuta koşarak gelmek, duvara asılan fikstür, bir türlü tamamlanamayan çıkartma albümü, mahalle maçında birebir golü tekraren denemek, spikerin sesini yıllar sonra bile kulaklarında duymaktır. Dünya Kupası’nın büyüsü biraz da buradadır: Futbol izlediğimizi sanırız, halbuki birden fazla vakit kendi çocukluğumuzu izleriz.
İnsanın “en âlâ Dünya Kupası” dediği turnuva, çoğunlukla futbol tarihinin objektif ölçülerine nazaran seçilmez. Bu seçimde taktiksel kalite, takım derinliği, tertip başarısı ya da maçların genel düzeyi ikinci planda kalır. Hafıza daha kaprisli, daha duygusal, daha şahsî çalışır. Bir kupayı unutulmaz kılan şey, o sırada kaç yaşında olduğumuzla, hayatın bize ne kadar büyük göründüğüyle, dünyanın şimdi bütünüyle açıklanabilir bir yer haline gelmemesiyle ilgilidir. Çocukken futbol sonuçları olan bir oyun olmaktan öteye geçer. Renkler daha parlaktır, formalar daha hoştur, uzak ülkeler daha gizemlidir, güzel oyuncular neredeyse masal kahramanı üzere görünür.
On bir yaşın büyüsü
On bir yaş, futbolu sevmek için tuhaf biçimde kusursuz bir yaştır. Artık oyunu takip edecek kadar büyümüşsünüzdür. Ofsaytı tam olarak kavramasanız bile bir atağın neden heyecan verici olduğunu hissedersiniz. Bir oyuncunun topu alışındaki zarafeti, kalecinin kurtarışındaki harikalığı, tribündeki uğultunun öteki bir dünyaya açılan kapı üzere olduğunu fark edersiniz. Lakin şimdi futbolun ardındaki para alakalarını, federasyon hesaplarını, yayın mutabakatlarını, siyasi gölgeleri, turnuvaların pazarlanma biçimini, yıldızların markaya dönüştürülmesini bütün tartısıyla bilmezsiniz. Bu yüzden bir futbol maçı, yalnızca futbol maçı olarak gelir size.
O yaşlarda dört yıl da bugünkü üzere akıp giden kısa bir aralık değildir. İki Dünya Kupası ortasında insan neredeyse apayrı birine dönüşür. Birinde ilkokul çocuğusunuzdur, başkasında ergenliğin kapısındasınızdır. Birinde oyuncuların isimlerini yanlış söylem edersiniz, başkasında takımları ezbere saymaya başlarsınız. Birinde babanızın ya da ağabeyinizin anlattıklarına inanırsınız, başkasında onlarla tartışırsınız. Dünya Kupası bu yüzden çocuklukla büyüme ortasındaki geçiş noktalarını işaretleyen büyük bir saat üzeredir.
Her neslin kendi kupasına bu türlü bağlanması bundan kaynaklanır. 1970 Meksika’yı izleyenler Pelé’nin sarı formasını, 1982 İspanya’yı izleyenler Brezilya’nın yarım kalmış hoşluğunu, 1986 Meksika’yı izleyenler Maradona’nın tek başına bir turnuvanın ruhunu değiştirmesini, 1990 İtalya’yı izleyenler turnuvaya eşlik eden müziklerin ve gece maçlarının yarattığı o hüzünlü atmosferi, 1998 Fransa’yı izleyenler Zidane’ın iki baş vuruşunu, 2002’yi çocuk gözüyle yaşayanlar Türkiye’nin yarattığı heyecanı, uzak saatlerde oynanan maçları, okul sabahlarına karışan uykusuzluğu ve Ronaldo’nun saç tıraşını unutamaz. Herkesin kupası biraz kendine aittir. Diğerine anlatırken abartılı görünür, ancak insan kendi çocukluğunu abartmadan hatırlayamaz.
Futbolun birinci eşyaları
Dünya Kupası hafızası yalnız maçlardan oluşmaz. Hatta maçlardan evvel gelen eşyalar birçok vakit daha kalıcıdır. Panini albümleri, gazete ekleri, karton fikstürler, kadro posterleri, plastik toplar, taklit formalar, kupaya özel çıkan mecmualar, marketlerin verdiği promosyonlar, defterlere çizilen bayraklar… Bunların hepsi turnuvanın etrafında oluşan küçük bir cihan kurar. Bir çocuk için Dünya Kupası, turnuvadan çok evvel başlar. Albümdeki boş karelere bakarken bile hayal gücü çalışır. Tanımadığı bir ülkenin yedek kalecisi, parlak bir çıkartma üzerinde dünyanın en değerli insanlarından biri üzere durabilir.
Bugünün futbol ortamında bilgiye ulaşmak çok kolay. Bir oyuncunun mesleğini, piyasa bedelini, sakatlık geçmişini, attığı golleri ve toplumsal medya paylaşımlarını birkaç saniyede öğrenebiliyoruz. Bu kolaylık büyük bir avantaj, ama merakın eski yavaşlığını da ortadan kaldırıyor. Evvelce bilinmezlik, turnuvanın kesimiydi. İsmini birinci kere duyduğunuz bir orta saha oyuncusu, iki maç içinde zihninizde efsaneye dönüşebilirdi. Bir Afrika ekibinin formasını birinci defa görmek, Latin Amerika’dan gelen bir sol ayağın topa vuruşunu keşfetmek, Doğu Avrupa’dan çıkan sert bir savunmacıyı izlemek, haritada yerini aradığınız ülkeleri bir anda konutun salonuna taşırdı. Dünya Kupası, futbol atlası kadar çocukluğun coğrafyasıydı da.
Evlerin içindeki ritüeller de turnuvayı büyütürdü. Olağanda televizyon karşısında yenmesine müsaade verilmeyen yemekler, kıymetli bir maç için salona taşınırdı. Yaz akşamı pencereden gelen ses, mutfaktan yükselen koku, maçın devre ortasında yapılan kısa yorumlar, gol olunca apartmanda duyulan bağırışlar hafızaya yerleşirdi. İnsan yıllar sonra o maçın dakika dakika akışını unutabilir, ancak o gün konuttaki havayı unutmaz.
Kaybedilen saflık
Büyüdükçe futbol değişmez, bizim ona baktığımız yer değişir. Çocukken hakem yanlışı büyük bir haksızlık üzere gelir, ancak tekrar de oyunun masumiyetini büsbütün yıkmaz. Yetişkin olduğumuzda her şeyin ardında bir yapı, çıkar, baskı ve hesap aramaya başlarız. Bu makus bir şey değildir, hayatı anlamak biraz da büyünün gerisindeki düzenekleri görmekten geçer. Ancak o düzenekleri gördükten sonra topun gelişine kendini bütünüyle bırakmak zorlaşır.
Dünya Kupası da bu değişimden hissesini alır. Çocukken uzak ülkelerin müsabakası olarak gördüğümüz turnuva, yetişkinlikte dev bir sanayi, diplomatik bir vitrin, yayıncılar için büyük bir pazar, mesken sahibi ülkeler için itibar alanı, sponsorlar için global sahne haline gelir. Stadyumların ışığı birebir kalır, fakat gözümüz artık ışığın düştüğü yerin yanı sıra gölgede kalanlara da kayar. Stadyum inşaatlarında teminatsız koşullarda çalıştırılan personelleri, bilet fiyatlarını, güvenlik siyasetlerini, kentlerin nasıl düzenlendiğini, taraftarların nasıl yönlendirildiğini, futbolun kimin için sahnelendiğini düşünürüz. Bunları düşünmek gerekir. Lakin düşünmeye başladığımız anda çocukluğumuzdaki kupadan biraz uzaklaşırız.
Yine de bu uzaklaşma futbol sevgisinin bittiği manasına gelmez. Bilakis, sevginin biçimi değişir. Artık bir gole çocuk üzere zıplamasak da düzgün kurulmuş bir kadronun alanda yarattığı aklı görürüz. Bir oyuncunun baskı altında verdiği kararı, antrenörün maç içi atağını, bir ülkenin futbol kültürünün alandaki yansımasını daha yeterli okuruz. Çocuklukta büyü, yetişkinlikte katmanlar vardır. Lakin insanın içindeki küçük taraftar, tüm bu katmanların ortasından ara sıra başını çıkarır. Bir son dakika golünde, beklenmedik bir geri dönüşte, küçük görülen bir ülkenin büyük bir ülkeyi yenmesinde, bir yıldızın turnuvaya damga vurduğu anda yeniden eski yerine döneriz. Kısa sürer, lakin kâfi.
Herkes kendi kupasını taşır
Dünya Kupası nesiller ortasında bitmeyen bir tartışma yaratır. Herkes kendi periyodunun daha gerçek, daha hoş, daha unutulmaz olduğuna inanır. Bu tartışmanın kazananı yoktur, zira herkes aslında tıpkı şeyi savunur: Kendi çocukluğunu. Birinin Maradona dediği yerde oburu Ronaldo der, birinin Zico dediği yerde diğeri Zidane der, birinin Baggio hüznüyle anlattığı şeyi oburu Messi’nin en son zaferiyle anlatır. Bu isimler değişir, lakin his tıpkı kalır. Dünya Kupası, her jenerasyona “ben bunu gördüm” deme hakkı verir.
Bugünün çocukları da ileride kendi kupalarını savunacak. Bizim fazla parlak, fazla pazarlanmış, fazla kalabalık bulduğumuz turnuvalar onların hafızasında değişik bir yer tutacak. Onlar da yıllar sonra bir maç saatini, bir formayı, bir gol sevincini, bir arkadaş kümesini, bir yaz akşamını unutamayacak. Bizim kaybettiğimiz saflık, onların gözlerinde yine kurulacak. Futbolun tuhaf sürekliliği burada yatıyor. Her kuşak, oyunun büyüsünün azaldığını düşünür; her yeni çocuk, o büyüyü en baştan keşfeder.
Bu yüzden Dünya Kupası hâlâ büyük bir sahne. Bütün çelişkilerine, ağırlaşan sanayisine, politik yüküne, şov tarafının giderek büyümesine karşın insanları birebir anda birebir oyuna bakmaya çağırıyor. Bir ay boyunca dünya haritası skor tabelasına dönüşüyor. Olağanda karşılaşmayacak öyküler yan yana geliyor. Küçük ülkeler büyük düşler kuruyor, yıldızlar çocukların duvarlarına taşınıyor, mağlubiyetler yıllarca sürecek bir sızı bırakıyor, goller aile tarihine karışıyor.
İlk Dünya Kupamızın peşinden koşmamız boşuna değil. O turnuva bize futbolu öğrettiği için değil, dünyayı birinci sefer büyük ve renkli bir yer olarak gösterdiği için unutulmazdır. Sonraki kupaları daha şuurlu izleriz, daha güzel tahlil ederiz, daha yanlışsız cümleler kurarız. Ancak hiçbirinde o birinci şaşkınlığı bütünüyle bulamayız. Yeniden de her turnuva başladığında içimizde eski bir kapı aralanır. Çocukluğumuzdan kalan o ses, kalabalığın uğultusuna karışır. Biz de yaşımız kaç olursa olsun, ekranın karşısında birebir imkansız umuda tutunuruz: Bu kere tahminen o his yeniden gelir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
