Artık kimsenin bir kişiliği yok

Terapi lisanı, gündelik lisanımızı ele geçirdi. Aşk ve ilgiler hakkındaki sohbetlerimizi mahvediyor, acı ve tasa hakkındaki kanılarımızı sınırlıyor. Artık de bizi biz yapan sözcükleri kaybediyoruz. Kimsenin bir kişiliği kalmadı artık.

Terapi kültüründe, her kişilik özelliği çözümlenmesi gereken bir soruna dönüşüyor. Ziyadesiyle beşere dair olan her şeyin (tüm alışkanlıklar, farklılıklar ve ağır duygular) etiketlenmesi ve açıklanması gerekiyor. Bu mecburilik kaçınılmaz olarak yaygınlaşıyor, kimseye artık “normal” diyemeyeceğimiz duruma gelene kadar hepimizi gittikçe kuşatıyor. Kimileri genç insanların davranış bozukluklarını kişilikleri haline getirdiklerini söylüyor. Hayır, durum daha da beter. Bu gençlere artık sıradan kişilik özelliklerinin birer davranış bozukluğu olduğu telkin ediliyor. 2024’te yapılan bir araştırmaya nazaran, Z nesli bayanların yüzde 72’si ruh sıhhati problemlerinin kişiliklerinin kıymetli bir modülü olduğunu söylüyor. Boomer nesli erkeklerin sırf yüzde 27’si bunu kabul ediyor.

Bana kalırsa, bu durum biraz da çağdaş ömrün getirdiği her şeyi ruhsal, bilimsel ve evrimsel bir çerçevede açıklama eğiliminden kaynaklanıyor. Bizimle ilgili olan her şey nedenselleştiriliyor, kategorize ediliyor ve düzeltilebilir olarak sunuluyor. Kuramlar, çerçeveler, sistemler, dürtüler ve istekler aracılığıyla kendimizi söz ediyoruz. Hepsine birer açıklama üretmek uğruna gizemi, aşkı ve son vakitlerde kendimizi kaybettik.

İnsanları betimlemek için kullandığımız maneviyat yüklü sözler kayboldu. Artık buluşmalara geç kaldığınızda sebebi hoşgörülebilir unutkanlığınız, dağınıklığınız ya da ilgi cazibeli oluşunuz, saklıdan kapalıya bu tarafınızla bilinip sevilmeniz değil, tersine dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğundan (DEHB) muzdarip olmanız. Utangaç olmanız ve beşerlerle konuşurken gözlerinizi kaçırmanız annenizden aldığınız bir özellik değil, anneniz üzere anlayışlı ve tatlı olmanızdan ya da onun üzere utanınca yüzünüzün kızarmasından da değil, sebebi otizmli olmanız. Olduğunuz üzeresiniz ancak bir ruhunuz olduğundan değil, semptomlarınızın ve tanılarınızın sonucu olarak böylesiniz; atalarınızdan miras kalanların bir alaşımı ya da beşere has özelliklerin nadide bir bileşimi değilsiniz, lakin çocukluğunuzda olan bitenlerin klinik sonucu olabilirsiniz. İçten, hudut bozucu ve ilgi alımlı her tarafımız artık kategorilere ayrılmış halde. Bir vakitler evlilik yeminlerine eklenen, cenazelerde lisana getirilen, tebessümle hatırlanan taraflarımız artık doktor raporlarında veya ruh sıhhati değerlendirmelerinde kendine yer buluyor. Beşere mahsus niteliklerimizi yitirdik. Uzun vakit evvel birer ürün haline geldik, bunlar da etiketlerimiz oldu.

İnsanların mizaçları hakkında konuşamıyoruz mesela. Artık cömert insan kalmadı, sırf diğerlerini mutlu etmekle uğraşanlar var. Hislerini çekinmeden söz edebilen bayanlar ya da erkekler kalmadı, dertli bağlananlar ya da birbirine bağımlı olanlar var. Çalışkan insan diye bir şey yok, sadece travma yaşamış, beklenenin üzerinde muvaffakiyet gösteren, telaşlı, nevrotik seviyede hırslı insan var. İnsanları istekleri olmasa bile kategorize ediyoruz. Sakar annelerimizin aslında tanımlanmamış DEHB’i varmış, ağzı var lisanı yok babalarımız otizmli olduklarının farkında değilmiş; metanetli dedelerimiz de duygusal açıdan körelmişler. Ölülere bile teşhis koymaya kalkışıyoruz. Bana kalırsa beşerler bu sebeple kendilerine konan teşhisi bu kadar savunuyorlar, bu teşhislerin her şeyi açıkladığı konusunda ısrarcı davranıyorlar. Kişiliklerinin her bir kesimi bu teşhislere sığdırıldığı için teşhislere tutunmak kendilerine tutunmak manasına geliyor.

Üstelik yitirdiğimiz sadece kişilik özellikleri de değil. Artık tecrübeler yok, hayatın kademeleri ya da mevsimleri yok, mucizeleri ve gizemleri de yok, sırf sıkıntımızın ne olduğuna dair ipuçları var. Olan biten her şey açıklanabilir, hiçbir şey istisna olamaz. Hayır, birine körkütük âşık olduğumuzu kabul edemeyiz; akılcı düşünmek aslında olan biteni anlamayı ve bunun kapalı nedenlerini bulmayı gerektirir. Kime aşık olduğumuz travma yansısından diğer bir şey değildir. “Sen âşık filan değilsin, senin bağlanma sorunun var.” Tahminen de sana çocukluğunda seni yaralayan anne babanı hatırlatıyor. Aslına bakarsanız hislerin hiçbiri kalmadı artık, yalnızca hasar görmüş hudut sistemleri var. Yaşadığımız her insani tecrübe birer bulgudur, hayatımızın gayesi da tüm bulguları eksiksiz biçimde birleştirmektir. Bu, bizden evvelki kuşakların zalimce yoksun bırakıldığı sağlıklı bakış açısıdır.

Geçmişe kıyasla daha fazla bilgili ve duygusal açıdan gelişmiş olduğumuzu sanmıyorum. Anneannem hem bir anneanne, hem bir anne, hem de bir eşti fakat bizim bağlanma meselelerimiz var. Hem fedakârdı hem de her şeyi sıkıntı edinen biriydi ancak biz reddedilmekten korkuyoruz, travmalarımızın bir sonucu olarak herkese yaranmaya çabalıyoruz. Onların birer ruhu vardı, bizim semptomlarımız var. Elbette geçmişte sahiden yardıma gereksinimi olup hiç anlayış göremeyenler de vardı ama kıssa bundan ibaret değil. Birçoğu daha memnundu, kendisinin bu kadar farkında değildi, nitekim de kendilerini unutabiliyorlardı. 60 yıldır evli olan anneanneme ve dedeme neden eş olarak birbirlerini seçtiklerini sordum, düzgün bir karşılık alamadım. Meğerse bu soru üzerine hiç düşünmemişler. Tahminen de geçmişe karşı fazla nostalji besliyorumdur ancak aldığım yanıtta bağ kurmakta zorlandığım, vakit içinde kaybettiğimiz bir şey vardı: daha sade bir hayat. Biz böylesine dertli ve allak bullak haldeyken geçmişteki insanları kusurlu ve çözümlenmemiş görmek, bizim kibrimizden ibaret.

İşte bu kibirden ötürü kendi kuşağımın bağlar ve ebeveynlik üzere sorunlarda takılıp kaldığını düşünüyorum. Bocaladığımız sorumlulukları, saatlerce üzerine tartıştığımız kararları, sürdürmekte zorlandığımız gelenekleri birçok vakit kolaylıkla açıklayamıyoruz. Açıklanamayanı açıklamaya çabalıyoruz. Romantik alakaları bekar kalmaya karşı savunmak zorlaştı zira romantik münasebetler artık inançlı, denetim edilebilir ya da rasyonel değil. Tıpkı durum çocuk sahibi olmak konusunda da geçerli. Bu türlü şeyleri eğrisiyle doğrusuyla düşündüğünüzde mantıklı bir yanı kalmıyor. Hesabını tutmak da mümkün değil, kurallara bağlamak da. Sizden evvelki nesillere nasıl aile kurduklarını bir sorun, bunu enine uzunluğuna düşünmediklerini göreceksiniz. Bu durum, tahminen de inandırıldığımız kadar hastalıklı değildir, tahminen o kadar pervasızca davranmamışlardır, tahminen de bu durum beşere dair bir şeydir.

Tabii ki evvelki jenerasyonların sahip olmadığı, milyar dolarlık bir sanayimiz var. Dünya gittikçe daha da karmaşıklaşıyor; olup bitenleri denetim edebilmek istiyoruz, katılığa gereksinimimiz var. Nedenlerle avunuyoruz. Evet, gündelik hayatını sürdüremeyen ve anlaşılmakta ferahlık bulan gençlere, bu teşhisler sayesinde yardım edilebiliyor ama sayıları düşündüğümüzden çok daha az. Çok daha fazla insan, hayatın manasının her şeyi sınıflandırmak ve açıklamak olduğuna ikna edildi. Bu da onları perişan ediyor.

Her şeyi böylesine zalimce bilmenin bizi özgürleştirdiğini düşünmek bana tuhaf geliyor. Kendimizi daima kontrol altında tutmayı özgürce yaşamak sanıyoruz. Tıbbi etiketlere hapsolduğumuzda, nedense daha az baskı altında olduğumuza inanıyoruz. Gençler hayatlarının en tasasız yıllarını detaylı planlar yaparak, kendilerini şirketlere ve reklamverenlere nazaran vasıflandırmakla geçiriyorlar. Zihinleri çoğunlukla bunlarla meşgul. Artık anıları yok, sadece travmalarının delilleri, açıklamaları, çizelgeleri var. Bağları yok; bağlanacakları figürler, bakımverenleri, ortak düzenleyici düzenekleri var. Bence tüm bunlar, çektiğimiz düşüncelerin asıl nedeni. Bir jenerasyona, hayatın manasını dışarıdaki dünyada değil kendilerinin içinde aramalarını öğrettik. Halbuki biz kendini bilmek denen bu sefil uğraşı küçümsüyoruz. Şimdi içindeyken çocukluklarını otopsi yaparcasına tahlil edenleri gördükçe içim sızlıyor. Umutlarını, acılarını, ıstıraplarını kategorilere sıkıştırıyor, benliklerini travma reaksiyonlarına indirgiyorlar. Koca bir kuşağa bu yürek parçalayan farkındalığı yaşattığımızı görmek beni üzüyor; dünyayı sadece bu militanca arayışla, neden bu türlü olduklarının nedenlerini bulma gayretiyle anlayabiliyorlar. Meğer kaçırdıkları koca bir hayat var.

Çünkü her şeyi açıklayamayız. Bazen tahlil etmeyi, her şeyin arkasını görmeye çalışmayı bırakıp bilinmezi olduğu üzere kabul etmek zorundayız. Ulaşabileceğimiz yegane şey inançtır, tahminen biraz da kendimizi tiye almak. İnsan olmanın şifası yok, tam da bu sebeple ruh sıhhati sanayisine tükenmeyen bir talep var. Rastgele bir şeyi gereğince açıklarsanız patolojik bir sebep de bulursunuz, daha da derine kazarsanız kaybolursunuz.

Bize daima en cesurca şeyin “üzerine düşeni yapmak” olduğu söyleniyor. Bana kalırsa asıl yürek gerektiren, her şeyi açıklamaktan vazgeçmek, denetimi bırakmak ve içe dönme dürtüsüne direnmektir. Kendimizi fakat davranışlarımız, hayat biçimimiz ve diğerlerine karşı tavrımızla anlayabileceğimizi kabullenmek için cüretin yanında bilgelik de gerekir. Kendimiz hakkında gereğince düşünüyoruz. Daha fazla farkındalığa ya da daha fazla yanıta muhtaçlığımız yok. Benim kuşağım kendini açıklamaya, ağır hislerini çözümlemeye, kişiliğini tektipleştirmeye ve her tecrübesi anlamlandırmaya adanmış bir ömrün sonunda, sorunun başından beri insan olmaktan ibaret olduğunu fark edecek diye üzülüyorum.

Bu yüzden kendinizi açıklamalara boğmak yerine yeni tecrübelere açın. Sıradan olmaya cüret edin. Hislerinizi, kararlarınızı, anılarınızı piyasaların müdahalesine, uzmanların değerlendirmesine ve sıhhat sanayisinin neyin sağlıklı olduğuna dair kararına teslim etmeyin. Kendinizi daima çözümlemek zorunda değilsiniz. Kim bilir? Hayat gizemlidir. Tahminen başımıza gelenlerdir, bazen sebebini bilmeyiz. Kişiliğinize tutunmak, insan olduğununuzu ilan etmektir: Bir eser değil, bir insan. Diğer bir açıklamaya gerek yok.

*Bu yazı, Zeynep Saatli tarafından Freya India’nın “Girls” isimli blogunda yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.