[Intro]
“Evet buralıyız ve buranın müziğini yapıyoruz kardeşim.” Replikas’ın vokalisti ve gitaristi Gökçe Akçelik’in akabinde, Fatih Akın’ın Crossing the Bridge: The Sound of Istanbul (2005) belgeselinde bu cümleyi kurduğu kesit toplumsal medyada çokça paylaşıldı. Bu vurucu cümle Replikas’ın müziğini özetlemekle kalmayıp, buralı olmanın ve buranın müziğinin ne olduğunu da düşünmeye sevk ediyor. Tıpkı vakitte bu cümlenin kurulduğu vakitten şimdiye nelerin nasıl değiştiğini görme imkanı veriyor.
[Verse]
Buralı olmaktan ne anladığımızı düşünerek başlayabiliriz. Politik olarak nerede durduğunuza bağlı olarak değişen bir pozisyon bu. Hasebiyle “buralı olma” halini milliyetçi ya da şovenist bir söyleme hapsetmemek gerek. Buralı olmayı hakim telaffuzdan daha farklı, geniş ve kapsayıcı bir tabanda, farklı seslere yer açarak ele almak mümkün. Replikas’ın müziğinde olduğu üzere. Replikas’ı dinlediğimiz vakit hem çok tanıdık sesleri hem de kozmik bir müziği duyuyoruz. Pekala, nedir bu tanıdık sesler? Halk müziği, hatta arabesk. Bilhassa arabesk çizgiyi çekmek için yeterli bir nokta. Zira mevcut kalıpları yavan bir halde kullanarak arabesk sosuna bulanmış müzikler yapmak diğer, farklı müzik cinslerinde neler yapıldığını anlayıp onu yaptığınız müziğe yedirmek diğer. Crossing the Bridge’de yer alan Replikas ve Duman üzere kümelerin sırrı biraz da burada. Vokallerdeki nağmeler ya da enstrümental melodiler, doğduğunuz konutta, sokakta, dolmuşta duyduğunuz sesleri hatırlatırken, dışarının müziğini de gümrükten geçirip kulağınıza damlatıyor. Bu kümeler yaptıkları müzikle bir köprü kuruyor. Bir ayağı oralara, bir ayağı buralara uzanan bir köprü.
Bu etkiyi Replikas’ın yalnızca müziğinde değil müzik kelamlarında de görüyoruz. Bir halk şiirinin çağdaş bir rock kesimine uyarlandığı hissini uyandıran lakin kimi vakit da mananın sonlarını zorlayan kelamlara sahip Replikas müzikleri. Bu istikametten aslında bir geleneği sürdürdüklerini söyleyebiliriz. Gerçekten kümenin Biz Burada Yok İken (2012) albümü zati daha ismiyle yazının girişindeki cümleyi tamamlıyor. Biz Burada Yok İken, kümenin diskografisinde buranın geleneğini ve birikimini sürdürme savının açık örneği olurken hem halk müziğine hem de 60’lar ve 70’lerin Anadolu Pop/Rock mirasına sahip çıkıyor. Birinci albümleri Köledoyuran (2000) Türkçe saykedelik rock dalgasının bir devamıydı. Gölge oyunundaki Beberuhi karakterinin ismini, deneyselliklerinin kerterizini buralardan aldıklarını gösterecek halde kullandıkları Dadaruhi (2002) albümünde de klasik ve yöresel tınıları rock müzikle harmanlayıp kendi kelamlarını üretiyorlar. Özcesi, geleneğe sahip çıkıp benimsiyorlar lakin bir yandan da geleneği bozmayı ve gelenekle oynamayı seviyorlar. Bu albümde yer alan “Deli Halayı” ve “Ömür Sayacı” müziklerini daha farklı formda kaydettikleri Avaz (2005) albümlerinde de bozmayı ve oynamayı sürdürüyorlar.
[Chorus]
Replikas oralarda duyup işittiklerini buradakilere aktarırken, buranın müziğini de oralarda duyuruyordu. Bunu bu kadar özgün bir biçimde yapmak güç. Harun Tekin’in 2014’teki bir yazısında tartıştığı ağlaklık ve “ağlak rock”, buranın müziğinin ne olduğu sorusunu düşünürken aklımızda bulundurmamız gereken bir kavram. Zira buranın müziğini yapma argümanıyla ağlaklık kuyusuna düşme tehlikesi var ki ağlaklık da buralı olmaya çok yabancı durum değil esasında[i]. Ağlaklıkla buralı olma eforuna girmek, sahiden burada olup biteni anlamak ve hissetmekten uzak kalıyor. Buralı olmayı muhakkak sembollere ve kalıplara indirgemek yalnızca kültürel alanın değil siyasetin de bir sorunu. Kör göze parmak referanslarla buralı olmaya çalışmaktan uzak bir iklim vardı 2000’lerde. Ya da en azından alternatif alanlar hâlâ canlıydı ve farklı şeyler yapabilmek, çizginin dışına taşan sesler çıkarabilmek mümkündü. Replikas’ın müzik yaptığı yıllardaki Türkiye, İstanbul, Beyoğlu, İstiklal ya da Taksim; farklı kültürlerin ve seslerin, köprünün altından akan sularda birbirine karıştığı bir atmosfer sunuyordu. O sulardan beslenenlerin bestelediği müzikler da yenilikçi ve özgün üretimleri sahneye koyuyordu. Derken siyaset ağlaklaştı, piyasa arabeskleşti, Replikas dağıldı. Buralı olmak dar ve tekdüze kalıplara sıkıştırıldı, bir tıp “yerli ve milli” olma yarışına dönüştü. Buralara yabancı hisseder hale geldik.
[Bridge]
Replikas üzere kümelerin ortaya çıktığı ya da Crossing the Bridge’in resmettiği ortam artık yok. Türkiye her manada bir “köprü” olma tezinden uzak. Bu da belirli siyasetlerin ve tercihlerin sonucunda oldu. “Old laik days” temalı editler üzere geçmişe nostalji gözlüğüyle bakmadığımız vakit son 20-25 yıldaki siyasetin burayı nasıl değiştirdiğini görebilmek mümkün. Nelerin kaybedildiğini hatırlatan şeylerin ise ekseriyetle bir öbür kayıp olması üzücü. Replikas üzere bir kümenin dağılması ve Gökçe Akçelik’in kaybı, bir periyodun de bittiğini gösteriyor.
Bu durumun gerisinde mevcut iktidarın ülkedeki her şeye karşı topyekûn müdahalesi var. Medyanın iktidar eliyle dönüştürülmesinden kültür-sanat alanı da nasibini aldı. Müzik mecmuaları ve kanalları kalmadı[ii]. Alternatif sesleri duyabildiğimiz programlar kaldırıldı. Muhafazakar siyasetin uzantısı olarak hayat stiline yapılan müdahaleler sonucu yerler, barlar, sahneler kapandı. Şenlikler bir bir yok edildi, yasaklandı. Uygulanan iktisat siyasetlerine bağlı olarak artan döviz kurları ve enflasyon nedeniyle kalan ya da devam eden etkinlikler de artık erişilebilir olmaktan uzak. İstanbul’un global tesirini ve köprü imajını güçlendiren gece hayatına konut sahipliği yapan semtler kentsel dönüşümle farklı bir çehreye büründü. Yabancı kümelerin turne takvimlerinde Türkiye’yi görmek artık bir hayale dönüştü. Gökçe Akçelik’in akabinde, Roll arşivindeki Replikas röportajlarını okurken daha da yüzümüze çarpıyor bu durum. Mecmuanın dijital sayfalarını çevirdikçe çıkan albüm reklamları, şenlik ilanları ya da yerlerin aylık programları devrin ortamını ve nelerin değiştiğini gösteriyor. Dahası, Roll üzere kültürel hafıza fonksiyonu gören mecmualar kalmadığını fark ediyorsunuz ya da kalan yayınların ne üzere zorluklarla baş etmek zorunda kaldığını.
[Outro]
Şimdi dönüp buralara bakınca köprünün yıkıldığı, suların çekildiği bir görüntüyle karşı karşıyayız üzere gözüküyor. Lakin ağlaklığın gereği yok. Replikas’ın müziği ve Gökçe Akçelik’in sesi hâlâ muhakkak belgisiz bir titreşimle -20 bin defa-[iii] havada salınıyor:
“Nasıl anlatsam size, aklıma hiç gelmedi
Suyumu içemezken, şerbet bizden olmadı…”
[i] Can Kozanoğlu’nun söyleşi kitabı Bıçkın ve Ağlak: Yeni Türkiye’nin Hikayesi (2018), ağlaklığın buralardaki serüvenini şimdiki siyaset üzerinden tartışıyor.
[ii] Türkiye’deki konjonktürel değişimlerin tesiri dışında, global manada klasik medyanın yerini dijital platformlara bırakmasını da bir dipnot olarak eklemek gerekiyor elbette.
[iii] Köledoyuran albüm kartoneti ve Dadaruhi CD kutusundaki haliyle: 20 bin kere ihtizaz.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
