Kapitalizmin tenkidine psikanalitik katkı

Okurlar Freud’un metinlerine kapitalizm eleştirisi bulmak hedefiyle baktıklarında çoğunlukla tatminsiz kalırlar. Kapitalizmden ismiyle nadiren bahsedilir ve ziyan verici özelliklerine sadece birkaç açık pasajda değinilir. Freud makul tarihi şartların ötesinde, öznel yahut toplumsal fark etmeksizin yalnızca genel sembolik sistemleri maksat aldığı izlenimini yaratan, daha nötr bir tınısı olan kültür terimini tercih eder. Bu manada Freud, bilinçdışının vakit tanımadığı teziyle uyumlu hareket etmektedir. Tarihi anlayışın bu bariz yokluğu bizi eninde sonunda bilinçdışının kapitalist kültürlerin tesisi ve işleyişine has şartlara karşı bağışık olduğuna inandırabilir. Bu türlü bir bilinçdışı, tarihötesi içeriklerin bir taşıyıcısı olacaktır ve Jungcu kolektif bilinçaltıyla örtüşecektir. Fakat daha yakından bakılırsa nevrotik karmaşaların önyüzünde her vakit kapitalizmin ilerleyişine mahsus somut toplumsal olgu ve süreçlerin, özellikle baba fonksiyonunun aşınmasının (sözümona otorite krizi), savaş, ekonomik kriz üzere olaylar vasıtasıyla travmatizmin artışının yer aldığı görülür.

Bilinçdışı ve ekonomi

Freud’un çalışmalarında bilhassa ilgi alımlı olan bir özellik, bilinçdışı düzeneklerin mantığını anlatmak için daima olarak ekonomik metaforlar kullanmasıdır. Freud soyut bir iktisattan bahsetmez ama onun spesifik kapitalist karakterinden kelam eder. Libido, zihinsel para ünitesi olarak tanımlanır, ayrıyeten libidinal yatırım kavramı mevcuttur, zihinsel aygıt haz artışı (Lustgewinn, haz kazanımı) üretimini talep eden bir baskı içerir[i], Freud ayrıyeten bağlı olan duygulanım ölçüsünün (Affektbeträge), zihinsel gücünü (libido) harcamak (Aufwand) ve biriktirmekten (Ersparnis) de bahseder (libidinal bağlar ve yatırımlar düşüncesi). Tüm bunlar ve daha fazlası, libidonun ölçülebilir olduğu ve fikir süreçlerinin ölçülebileceği, hesaplanabileceği ve tedavinin dönüştürücü hedefleri için söylemsel (sözlü) olarak harekete geçirilebileceği epistemik bir obje haline gelebileceği formundaki (epistemolojik) bir kanaate dayanmaktadır.

Böylelikle libido, sembolik aygıt (dil, kıymet, söylem) yoluyla manipüle edilir. Libidinal iktisat ya da dürtü iktisadı (Triebökonomie) konuşan vücutta hazza ve hazsızlığa sebebiyet veren gücü elinde bulunduran sembolik kurgular, gösterenler ve fantezilerden oluşmaktadır. Yahut bu kurgular tarihi olarak şartlanmıştır ve bu doğrultuda Freud’un belirli bir yer ve vakitte tahlil ettiği libidinal iktisat pek olağan kapitalist iktisada benzetilebilir. İkincisi de kurgular olmadan düşünülemez, bilhassa Marx’ın hayali sermaye (finans, kredi, faiz) olarak isimlendirdiği, nedensellik gücüyle donatılmış diğer bir kurgu olmadan düşünülemez. Son olarak Freud’un bilinçdışı kuramının, bilinçdışı emek (Arbeit) kuramından bahsedilebilecek kadar, onsuz düşünülemeyecek emek kavramı mevcuttur.

Tüm bunlar bizi bilinçdışının problematik durumuna geri götürür: Ne zamandışı ne de zamansal, ne bir çeşit değiştirilemez insanlık hali üzere tüm tarihi şartları aşkın ne de kapitalist üretim biçimiyle icat edilmiş ve dayatılmış bir cins yabancılaştırıcı örnek olarak datalı tarihi şartlara tamamıyla içkindir. Lacan bilinçdışının bu içkin aşkınlığını tanım etmek için eksiksiz bir terim türetti: extimity. Bilinçdışı, konuşan vücuttaki sembolik sistemin (dil, telaffuz, değer) gerçek bir sonucudur lakin büsbütün bilfiil var olan toplumsal bağlar ve üretim şekillerine dayalıdır. Bu, her şeyden evvel bilinçdışının maddeleri ve mantığının, bu cins toplumsal bağlar ve üretim biçimlerinin kanunları ve mantığına nazaran değiştiği manasına gelir.

Kapitalizmin tenkidine psikanalitik katkı aşağıda iki açıdan irdelenmektedir. Birinci kısımlar Freud’un kapitalizmin zihinsel aygıttaki ziyan verici sonuçlarıyla yüzleşmesinin süregiden gerçekliğine daha kapsamlı halde odaklanıyor. İkinci kısım Lacan’ın yapısalcı yaklaşımına dönüyor, yapısal nedensellik kuramını irdeliyor ve keyif ve sömürü ortasındaki ilişkiyi vurguluyor. Tartışma Lacan’ın, Freudcu buluşun Marx’ın iktisat politik eleştirisiyle güçlerini birleştirdiği eleştirel gelenekte psikanalizin yer edinmesine yaptığı vurgunun yine doğrulanmasıyla sona ermektedir. Her iki çerçevenin de özünde bir taraftan emeğin ve üretimin örgütlenmesi, öbür taraftan fikrin örgütlenmesi ortasındaki temasla müsabakamız şaşırtan değil.

Kapitalist bilinçdışı

Freud kapitalist ekonomik sistemler ile Rüyaların Yorumu’ndaki hayal çalışması kuramında bilinçdışı niyetin mantıksal sistemleri ortasındaki irtibata ve travmatik nevrozların süratli yayılımının kapitalizmin iki ana özelliğiyle ilişkilendirildiği Uygarlığın Huzursuzluğu’ndaki nevrozların kültürel etiyolojisine değinir: savaş ve kriz. İkili bir etiyolojik perspektif mevzubahistir: Kültürel etiyoloji, sosyoekonomik olaylar ve teknolojik yeniliklerin travmatik tesirine odaklanır ve böylece bir travmatik niteliğin, kültürün temellerine ilişkin olduğunu sav ederken bilinçdışı emek sorunsalı, nevrozun Almanca’da Verausgabung denen şeyden kaynaklanan bir hastalık olduğunu öne süren bir tezi içerir. Hem ekonomik manada harcanma hem de ruhsal manada tükenme manasına gelen terim, ekonomik sömürü ve prekarizasyonla direkt ilişkilendirilebilir. Bu bakış açısından, Freudcu bilinçdışı kuramı değerli bir eleştirel görüş içerir: Bu görüş Adorno, Horkheimer, Marcuse üzere eleştirel düşünürler ve diğer erken dönem Frankfurt Okulu temsilcileri tarafından hemencecik benimsenen psikopatolojik karmaşaların sosyogenezini önerir.[ii]

Freud’un bilinçdışı kuramında emeğin merkeziliğinin farkında olmak için sadece psikanalizin kurucu yapıtı Rüyaların Yorumu’na başvurmak kafidir, bu kitapta açık orta en uzun kısım düş çalışmasına ayrılmıştır. Freud’un sonraki yayınları öteki bilinçdışı emek tiplerini sundu; espri çalışması, yas çalışması, hatta bastırma çalışması. Bu düşünsel emek hem şahsî olmayan hem de soyut bir emektir, “hiçbir halde düşünmediği, hesaplamadığı yahut muhakeme etmediği” (Freud 2001 [1900]: 507) göz önünde bulundurulduğunda niteliksiz bir emektir; bu özellik onu daima düşünen, hesaplayan ve muhakeme eden, hasebiyle nitelikli emek veren şuurdan tamamen ayırır. İroni olmaksızın bilinçdışı “ideal işçi” olarak isimlendirilebilir (Lacan 1990: 14) zira şuurlu personelden farklı olarak hiçbir vakit greve gitmez, protesto etmez yahut üretimi rastgele bir formda sabote etmez. İlaveten Freud’un çalışmayı, merkezi bir emek verme örneğinden ayırması, bu süreci Marx’ın soyut emek ve emek gücü kavramına en yakın hale getiriyor.

Bilinçdışı emek kavramı niyet ve emeği kesin bir formda eşitler (ki bu düşünme üzerine emsalsiz bir tezdir). Freud hayaller, espriler, edim kusurları, perde anılar vb. olgulardaki çeşitli düşünsel edinimleri tahlil ederken bunları iki temel sürece (yoğunlaştırma ve yer değiştirme) ayırır ve bunları zihinsel omurdaki nitelikli emekçiler (Werkmeister, usta işçiler) olarak tanımlar. Münasebetiyle fikir; içeriğini işlemenin, biçimini ve tabir edilişini değiştirmenin iki biçimsel yoluna indirgenebilir. Lacan, Roman Jakobson’ı takip ederek ağırlaştırmayı ve yer değiştirmeyi iki temel dilsel sürece dönüştürdü: metafor (yoğunlaştırma için) ve metonimi (yer değiştirme için). Bunu yaparak Freud’un bilinçdışı emek kuramını lisanın emek kuramı olarak isimlendirilebilecek şeyle destekledi. Lisan esasen bir üretim biçimidir, münasebetiyle muhakkak bir ekonomik sistemdir. Lacan’ın “üstdil yoktur” tabiri, lisanda tarafsızlığın olmadığının, hakim toplumsal üretim biçimine dair söylemsel bir üst-konum varsayma imkanının olmadığının altını çizer. Şayet lisan bir araçsa o vakit Freudo-Lacancı bakış açısı bu aracın asla tarafsız olmadığı konusunda ısrarcı olur. Üretimin toplumsal üslubunun damgasını taşımayan bir lisan ve sonuç olarak toplumsal etraf tarafından dayatılan tabir biçimleri içinde iş görmeyen bir niyet yoktur.[iii]

Bilinçdışı emeğin ana özelliği zamandışılık karakterinde yattığından dolayı -gece yahut gündüz bilmez ve şuurun gerisinde çalışmaya devam eder- zihinsel aygıtta zihinsel gücün daima harcanma-tükenmesi vardır. Özne doyumsuz bir emek talebiyle karşı karşıyadır ve Freud bu talebe iki isim verir: istek ve dürtü.[iv] Bu bağlamda, şaşırtan yahut değil, Freud’un yapıtlarında kapitalizme yapılan tek gerçek göndermeyi buluyoruz. Freud bilinçdışı isteğin durumunu açıklamak için aşağıdaki ekonomik analojiye başvurur:

Gündüz niyeti, bir düş için girişimci rolünü pek doğal oynayabilir; ancak söylendiği üzere, fikri ve bunu gerçekleştirecek inisiyatifi olan girişimci sermaye olmadan hiçbir şey yapamaz; masrafları karşılayabilecek bir kapitaliste gereksinim duyar ve düş için ruhsal masrafları karşılayan kapitalist evvelki günün kanıları ne olursa olsun her durumda ve su götürmez halde bilinçdışından gelen bir dilektir. (Freud 2001 [1900]: 560-561)

Bilinçdışı emek ekonomik karşılaştırmada mevcut değildir ancak Freud’un metninin geri kalanında enine uzunluğuna tartışılmıştır. Bu çalışma, her şeyin ötesinde düşünsel içeriğe bilinçdışı isteğin tatminini sürdürecek olan bir biçim vermekten ibarettir. Freud bilinçdışı emeğin muvaffakiyetinin içerik manipülasyonundan çok biçim vermekten ibaret olduğu konusunda kuşkuya yer bırakmıyor. İçerik değişmemiş olarak kalır lakin biçim, söz edildiği haliyle malzemenin ağırlaşmasını ve yer değiştirmesini ve daha yüksek bir seviyede eseri ambalajlayan görselleştirmeyi ve ikincil gözden geçirmeyi içerir. Bu sürecin sonucu, yani somut bir düş, meta ile kıyaslanabilir; Marx, metanın onun ikili karakteriyle birlikte tahlil edilmesi gerektiğini bize hatırlatır: Kullanım pahası olarak, bu sonlu bir gereksinimi doyurur; değişim kıymeti olarak, bu ise sermayenin sonsuz ve doyumsuz artı-değer talebini karşılar. Bilinçdışı istek, birebir vakitte içerik ve nitelik aracılığıyla değil biçim ve nicelik aracılığıyla da doyurulur ve birebiri Freud’un, alıntılanan satırların yazılmasından beş sene sonra sunduğu bilinçdışı eğilim, yani hayatının geri kalanında çalışmalarını meşgul eden dürtü için de geçerlidir.

Freud’un tezi, düşünsel süreçlerin metaların üretimini işaret eden metamorfoz gibisi bir şey içerdiğidir. İki ölçülebilir obje ortasındaki münasebetle başlar: Bilinçdışı üretim ve bilinçdışı emeğe yatırılan libidinal masraf. Ayrıyeten, emek ve niyet bu seviyede mutlaka muadildir: Niyet emektir ama asla bitmeyen bir emektir. Hiç bitmeyen, neredeyse sonsuz karakteri, sadece analitik bakışın fikir süreçlerini niteliksiz fikir olarak -veya Marx’ın sözcükleriyle anlatırsak soyut niyet olarak- niceliksel karakterleri açısından incelemesi kuralıyla ortaya çıkar. Doyumsuz talep kesintisiz bir düşünsel emekle karşılaşır. Bu süreç kesintisiz olarak haz uğruna haz ürettiği için Freud’un bilinçdışı emek süreci eskizi bir öteki denklem içerir: “düşünce keyiftir.”[v] Emeğin zamandışılığı ve keyfin bitmezliği bir ve birebirdir ve nevrotik kişi niyet, emek ve keyiften oluşan bu kimlik bağı tarafından radikal olarak tüketilen ve tükenen biri olacaktır.

Ekonomik mantıktan ekonomik nedenselliğe

Böylece Freud tarafından tahlil edilen süreç üç adımdan oluşmaktadır: Masraf yatırımı, bilinçdışı emek ve tüketim. Bu süreç sonlu değil sonsuzdur; bu, mevzubahis üç adımın bilinçdışı eğilimin talep etmeyi ve tüketmeyi asla bırakmadığı ve bilinçdışı emeğin üretmeyi asla sonlandırmadığı bir kısır döngüyü biçimlendirdiği manasına gelir. Yeri gelmişken neredeyse sonsuz bir sürecin en güzel örneği Marx’ın iki sirkülasyona dair tartışmasında bulunabilir: Meta mübadelesi, M-P-M (meta-para-meta) ve kapitalist sirkülasyona uygun olacak biçimde P-M-P’ (para-meta-paranın artışı).[vi] İkinci formülde para, bedelli objelerin (metaların) üretimini devam ettirmek için yatırılır, hakikaten Marx kapitalist üretimi “üretim uğruna üretim” ve “aşırı üretim” tabirleriyle nitelendirir. Metalar, tüketicilerin taleplerini karşılamak hedefiyle değil tüketicide talebe (ya da daha açık olarak Marx’ın Grundrisse’de belirttiği üzere muhtaçlıklar üretmek için: Meta üretimi muhtaçlık üretimidir; bkz. Marx 1993: 92) sebebiyet vermek ve tatminden fazla daha fazla tatminsizliğe sebebiyet vermek için piyasaya sürülür zira sadece bu tatminsizlik kesintisiz bir kâr elde edilmesini mümkün kılar.

Eğer kapitalist üretimin özü üretim uğruna üretim (neredeyse sonsuz yahut bitmek bilmez üretim) ise o vakit libidinal iktisadın haz uğruna haz (ya da Lacan’ın jouissance olarak isimlendirdiği şey yahut keyif) üretimine sabitlenmesine dair psikanalitik kavrayış, üretimin kapitalist toplumsal örgütlenmesinin öznel yüzüne değinir. Daha evvel belirtildiği üzere Freud için haz, kârın muadilidir. Bilinçdışı deveran H-E-H’ (haz-emek-haz kazanımı) formunda yazılabilir, burada bilinçdışı eğilim tarafından emek sürecine yatırılan masraf olumsuz hazdan, “keyiften feragat etmekten” öbür bir şey değildir (Lacan 2006b: 17). Dilek ve dürtü, daha çok haz elde etmek için durmaksızın bu feragat edişi -ki bu emeğin zorunluluğunun bilinmeyen hakikatidir- talep eder. Tam da bu tarafıyla istek ve dürtü, toplumsal üretim şeklindeki kapitalist rolüyle örtüşür. Kapitalist, birebir vakitte artı-değerin sistemli talebini, yani sistemin keyfini doyurmak için her öznenin keyiften vazgeçmesini talep eder.

Öznel ve toplumsal alan, metamorfoz vasıtası ile benzeşen bir yabancılaşma süreci içerir. Marx’ta para, daha doğrusu sermaye, bir sonraki adımda artık esere dönüşen ya da daha doğrusu tüketim (sağ taraf: M-P’) vasıtasıyla artık eserin elde edildiği metanın (sol taraf: P-M) nesneleşmiş ve somutlaşmış biçimine bürünür. Zihinsel aygıtta bilinçdışı eğilim bilinçdışının para ünitesinin (libido yahut haz) bilinçdışı emeğe (sol taraf: H-E) dönüştürülmesi yoluyla eşit seviyede dışsallaştırılır ve bu sonrasında artı-haz (sağ taraf: E-H’) elde etmek için tüketilir. Yeniden Freud ekonomik faktörden söz ederken sözleri metaforik olarak ele alınmamalıdır. Toplumsal iktisat, libidinal ekonomiyi anlamanın anahtarını elinde tutuyor üzere görünmektedir.

Freud’un bilinçdışı emek kuramı, toplumsal sömürü sorunsalına yaklaşan bir şeyin altını aslında çizmişti: Sonsuz bir emek süreci/keyif süreci içindeki öznenin harcanması/tükenmesi. Nevrozların sosyoekonomik etiyolojisine gittikçe daha fazla odaklanmasıyla Freud, öznedeki hasarı ağırlaştıran iki başka faktörü de açıkça kabul etti: Savaş ve kriz. Haz Prensibinin Ötesinde’de şunu okuruz:

Şiddetli mekanik sarsıntılar, demiryolu felaketleri ve hayat için tehlikeli olan öteki kazalardan sonra ortaya çıkan bir durum uzun vakittir biliniyor ve tanım ediliyor; buna “travmatik nevroz” ismi verildi. Şimdi son bulan dehşetli savaş, bu cins çok sayıda hastalığa sebep oldu ancak en azından bu bozukluğun nedenini hudut sistemindeki mekanik gücün yol açtığı organik lezyonlara atfetme eğilimini sonlandırdı. (Freud 2001 [1920]:12)

Freud bu satırları, gerçek bir travmatik nevroz salgınını tetikleyen I. Dünya Savaşı’nın ardından yazmıştı. Nevrozların çağdaş yayılımına katkı sağlayan olumsal ve yapısal bir faktörü çok açık halde kabul etti: Her şeyin ötesinde savaş, ekonomik kriz ve bugün prekarizasyon olarak isimlendirilen yıkıcı süreçler vasıtasıyla hayatın sömürüsünden oluşan, olumsal ve yapısal gerçeklik olan üretim ve teknoloji ile alakalı kazalar.

Freud Uygarlığın Huzursuzluğu’nda, nevroz ve kapitalist kültür ortasındaki ilişkiyi çok daha açık halde resmeder; o denli ki soyut kültür [culture in abstracto] ve somut kapitalizm [capitalism in concreto] ortasındaki farkın “hasarlı yaşam” üretiminin ölçüsünden ve travmatizmin yoğunluğundan oluştuğu izlenimi edinilir. Kapitalizm elbet nevrozu icat etmedi ancak ekonomik ve toplumsal alakaların çok üretim zaruriliği ile daima savaş ve kriz ortasındaki ilişkisi üzerine kurulmasıyla travmatik nevroz, gittikçe bir kitlesel olgu ve kapitalist ekonomik zorunlulukların saldırgan bir formda uygulanmasının kaçınılmaz, gerekli bir yan tesiri haline geldi. Hasebiyle kapitalizmin temel, gerekli ve kaçınılmaz bir ögesi hasarlı öznelliğin seri üretimidir (aşırı-üretim); bu, nevrozun kapitalizmin düşünme seviyesinde kesintisiz olarak sebebiyet verdiği tali hasarın ayrıcalıklı bir kişileşmesi olarak kıymetlendirilebileceği manasına gelir.

Freud, mutluluğun kapitalist ideolojisinin bilakis kültürün mevcut durumunda örgütlenmiş travmatizmi ve öznelliğin ağırlaşmış nevrotikleşmesini görür. Öznelliğin ideolojik kurgusunun (homo ekonomikus, bu muhtemelen kendi kendine yeten, egoist ve narsist birey) karşısına psikanaliz, gerçekte var olan öznelliği, kapitalist “ilerlemenin” gerçek sonucu ve çelişkili hakikati olarak travmatize olmuş nevrotiği çıkarır. Freud’un kendi sözüyle:

Bizi memnun edecek bir ömür planına ait taleplerimizi bu kadar yetersiz formda yerine getirdiği ve muhtemelen kaçınılabilecek bu derece çok eziyetin var olmasına müsaade verdiği için kültürümüzün mevcut durumundan haklı olarak yakındığımızda -amansız bir tenkit ile kusurluluğunun köklerini ortaya çıkarmaya çalışıyoruz, kuşkusuz uygun bir hakkı kullanıyoruz ve kendimizi kültürün düşmanları olarak göstermiyoruz … tahminen de kültürün tabiatına ait, hiçbir ıslahat teşebbüsüne teslim olmayacak zorlukların bulunduğu fikrine de alışabiliriz. … Amerika’nın mevcut kültürel durumu bize, kültüre verilen ve münasebetiyle korkulması gereken ziyanı incelemek için düzgün bir fırsat verecektir. Lakin Amerikan kültürünün tenkidine girmenin cazibesinden kaçınacağım. (Freud 2001 [1930]: 115-116, değiştirilmiş çeviri)

Freud ülkü bir kültürel durumun olmadığı konusunda kuşkuya yer bırakmaz: kültürel huzursuzluk üniversal ve kaçınılmazdır. Kültürel sistemlere yönelik bu önemli bakış açısı sebebiyle psikanaliz, kültürel “kusurlulukların” kökenlerini ortaya çıkarmaya karşı örgütlü kültürel direnç üzerinden çalışma zaruriliği ile siyasi alana girer ve toplumsal yapılar üzerinde dönüştürücü bir çalışmaya katkıda bulunur. Freud’un Amerikan kültürünü, iki dünya savaşı ortasındaki krize dayalı Amerikan kapitalizmini, kültürel sistemler ve “hasarlı” öznellik üretimi ortasındaki münasebetin eleştirel incelemesine en uygun giriş olarak ele alıyor olduğu ortadadır. Freud güya kapitalizmin kültürde yanlış olan her şeyi ağırlaştırdığını söylüyor ve bunu yaparken de sosyoekonomik düzenekler ve travmatize olmuş öznellik ortasındaki temasın eleştirel açıklamasında ayrıcalıklı bir giriş noktası sağlıyor. Das Unbehagen in der Kultur, Das Unbehagen im Kapitalismus başlığını da taşıyabilir; özellikle metnin Eros ve Thanatos ortasındaki çatışma ile sonuçlandığını ve Freud’un mevt dürtüsü üzerine fikirlerini devam ettirdiğini düşünürsek. Öznenin varoluşuna ve refahına yönelik harikulâde kapitalist kayıtsızlık, özgürlük ve eşitliğin görünürdeki global yayılımının ardında toplumsal alakaların, daima yeni sömürü biçimleri ve stratejilerinin icat edilmesine dayanması ve bunun daima savaş ve krize sabitlenmesi, Freud’un mevt dürtüsü kavramıyla hedeflediği şeye dair hayati içgörüler sağlar: Öznenin varoluşunun korunmasına ve geliştirilmesine kayıtsız kalan neredeyse sonsuz ve doyumsuz haz-kârı talebi. Mevt dürtüsü öznenin ötesindeki hayattır, yani bu açıdan kapitalizm Freud için harika bir mevt dürtüsü üzere görünmektedir.[vii]

Lacan’ın Freud’a dönüşü… Marx aracılığıyla

Freud kapitalizmle eleştirel yüzleşmelerinde bir oldukça ihtiyatlı iken Lacan tam zıddıydı. Birinci olarak, Post-Freudcu psikanalizin birçok kolunun normalleştirici eğilimlerine eleştirel bir reaksiyon içeren Freud’a dönüşünün bariz bir biçimde politik bir pahası vardır; bunun yanı sıra Freud’un spekülatif haz kavramsallaştırmasını sistematize eden ve birçok açıdan sadeleştiren keyif teorisi, libidinal ekonomiler ve toplumsal yapılar ortasındaki irtibata dair incelemesini Marx’ın iktisat politik eleştirisiyle ilişkilendirmesi; ve son olarak Mayıs 1968’deki siyasi olaylara reaksiyon olarak ama ayrıyeten psikanaliz ile kapitalizmin Marksist eleştirisi ortasındaki epistemolojik ve kavramsal benzeşikliğin biçimlendirilmesi, kapitalizmin tarihi ve yapısal metamorfozları, krizleri ve çelişkileri hakkında düşünmek için biçimsel bir araç sağlayan telaffuzlar kuramı var.[viii]

1960’ların ortalarında Lacan’ın Freud’a dönüşünde Marx’ın giderek artan değerde bir rol oynamaya başladığını, iktisat politiğin tenkidine yapılan göndermenin daha evvel yapısal dilbilimin oynadığı rolü devraldığını tez etmek abartılı olmaz. Lacan’ın öğretisindeki bu tekrar yönelime onun kapitalizm, travmatize özne ve keyif ortasındaki temaslara olan büyüyen ilgisi eşlik eder. Orta sıra yapılan tenkitlere karşın Lacan, psikanalizin siyasi tartısını tam manasıyla anlayabilmek için Marx tarafından açılan alanı katetmenin gerekli olduğu konusunda kuşkuya yer bırakmaz. Post-Freudcu tahlil, özellikle Anglo-Amerikan etrafta lakin tıpkı vakitte kıta Avrupa’sında, eleştirel gelenekle bütün bağlarını kopardı ve bunun yerine kliniklerini ekonomik liberalizmin toplumsal taleplerine nazaran ayarladı. Lacan’ın ayna evresinin kavramsallaştırılmasıyla ve ardından lisanın yapısal tahliline dayanan bir özne kuramıyla başlayan Freud’a dönüşü, öznelliğin kapitalist kurgularının büsbütün reddedilmesi olarak okunabilir:

Akademik onarımı, sonrasında başarılı bir adaptasyona -savaşa bağlı olarak Diaspora’daki psikanalitik kümenin yaşlanmasına ve eksiksiz bir uygulamanın, “Amerikan ömür tarzına” uygunluğunu ispatlayan Good Housekeeping onay mührüne indirgenmesine bağlı bir zihinsel kaçınma olgusuna- saptırılan bir tıp tedaviyle egoyu güçlendirmeye yönelik yanlış bir öneriyi haklı çıkaran psikanalitik kuram lehine olan kelamda “otonom ego”ya itiraz olarak geliştirdiğim birinci stratejik nokta olan “ayna evre”min fonksiyonunu burada tekrar incelemeyeceğim. (Lacan 2006a: 684–685)

Öznelliğin ideolojik kurguları (güçlü ego, egoist homo ekonomikus) ve psikanalizin bilinçdışı tecrübeden çıkarsadığı gerçek öznellik ortasında hiçbir uzlaşma yoktur. Lacan’ın ayna evresi ve gösterenin öznesi kavramları, bu ideolojik kurguların karşısına, konuşma ve emek yoluyla yabancılaşmanın önceliği tabanına karşı geliştirilen bir öznellik fikriyle çıkar. Böylelikle psikanaliz, Marx’ın kapitalizm eleştirisi ve Freud’un kültür tenkidinden ilham alan politik örgütlenme vazifesinin, kapitalist toplum ve ruhsal şartlar vasıtasıyla yabancılaşmış olan insan öznelerinin tekrar yabancılaşmadan arınacakları ve “nesneler ortasındaki kapitalist toplumsal ilişkilerin” (Marx 1990: 165) yerini gerçek insanlar-arası ilgilerin alacağı şartları yaratmak olduğunu savunan, Freudo-Marksizm yahut Freudcu Sol denen küme da dahil olmak üzere birçok Marksist akımdan daha radikal bir pozisyon üstlenir. Lacan’ın özne kuramı, hem Freudo-Marksist hümanist yabancılaşmadan arınma eforunu hem de yabancılaşmadan arınmış öznelliğin kapitalist fantezisini reddetti.

Post-Freudcular kuramlarını ve pratiklerini, toplumda dolaşan hükümran ideolojinin çıktısı olan kurgular yığınıyla yüzleşmektense bunları devam ettirecek halde düzenlediler. Kuramsal ve klinik çalışmaları psikanalize karşı, gittikçe bir diğer büyük dirence dönüştü. Bu stil bir gelişimin riskleri, kuramsal ve klinik kısayollara[ix] kuşkucu yaklaştığına ve psikanalizin, direncin yapısal sabitlenmesinde çok kıymetli epistemolojik, siyasi ve klinik manilerden biriyle karşılaştığına dair kanısını lisana getiren Freud için bilinmedik değildi. İkincisi içsel ve dışşaldır, öznel ve toplumsaldır; bu, ruhsal bir taşıyıcıdan fazla datalı yapısal nizam ve dürtünün libidinal saplantısıyla ilişkilendirilmelidir. Bu noktada psikanaliz, analizana kendi çalışma zorunluluğuyla seslenir ve egonun (Freud) değişimi yahut yapısal değişimin öteki yüzü olan öznenin (Lacan) dönüşümüne sebebiyet vermeyi amaçlayan yönelimi sağlar. Kelam konusu iki değişim (öznel ve toplumsal), bir ve birebir yapısal sürecin birbirinden ayrılamaz iki yüzüdür.

Lacan’ın Marx’a yönelmesi, 1960’ların son yıllarında Fransa’da öğrenci ve emekçilerin ayaklanmasıyla elbette kısmen açıklanabilir fakat birebir vakitte psikanalizin yaygın epistemo-politik çerçevesinin ve iktisat politiğin tenkidinin tanınması da bunu mecbur kılıyordu. Lacan, Marx’ın artı-değer tahlili ile Freud’un bilinçdışı emek ve haz üretiminin (artı-keyif) ortasındaki ilişkiye ait kuramsallaştırmasının müşterek benzeşiklik içinde olduğu savında bu çerçevelemeye değindi. Marx’ın kapitalizmi ele alışı, kapitalist gerçekliğin başka alanlarına bulaşan ve son kertede toplumsal çerçeve içerisindeki sınıf antagonizmasının sürekliliğini vurgulayan meta biçimindeki çelişkiden yola çıkar. Lacan’ın benzeşiklik fikrini genişleterek Freud’un ruhsal çatışma -dürtünün talebi ile eninde sonunda tedavi talebiyle sonuçlanan öznenin Verausgabung’u– kavramının sınıf çatışmasıyla yapısal bir paralellik içerisinde bulunduğu söylenebilir. Doğrusunu söylemek gerekirse Freud için hiçbir özel hastalığın olmadığını anımsarsak bu paralellik daha da haklı çıkar: Toplumsal yapılar ve kültürel talepler, zihinsel aygıtın işlev(siz)liğine her vakit katkıda bulunurlar.

Lacan’ın erken tezi, “bilinçdışı bir lisan üzere yapılanmıştır”, bilinçdışı ile toplumsal yapılar (dilin yapısı en temel toplumsal yapıdır, öbür toplumsal yapıların koşuludur) ortasındaki ilişki konusunda hala müphem kalmıştır; bu tez Freudcu biyolojizme ve onun filogeneze odaklanmasına karşı çıkar ama kişinin lisanı in abstracto olarak anlamasına müsaade verdiği ve sonuç olarak tarihdışılığa kayma riskleri taşıdığı sürece bilinçdışının tüm tarihi dinamiğini kavrayamaz. Lacan bu bakış açısından bihaber değildi; bu sebeple telaffuz kuramı, bilinçdışının toplumsal bağlara olan bağımlılığını daha sıkı bir formda ele alır. Lisan in abstracto yapısından toplumsal bağ in concreto ile eş manalı olan telaffuz kavramına geçiş, Lacan’ın niye nihayetinde psikanalizin kıymetli bir maksadının “kapitalist telaffuzdan bir çıkış” aramak olduğunu belirttiğini ve buna, böylesine bir çıkışı bulmanın “eğer herkes için olmazsa bir ilerleme teşkil etmeyeceğini” eklemesini açıklıyor. Bu noktada, psikanaliz ile iktisat politiğin eleştirisi ortasındaki benzeşikliğin bariz bir hududuyla karşılaşabiliriz. İkincisi tam olarak herkes için kapitalizmden çıkışı hedeflerken psikanaliz öznenin tekilliği ile sonlu kalır. Kapitalist telaffuzdan çıkış öznelerin tahminen de kapitalizmden tamamı ile olmasa da “tedavi edildikleri” yahut kaçınılmaz olarak ürettiği zihinsel hasara karşı bağışıklık kazandıkları manasına gelebilir lakin onlara hiç değilse, hayatlarındaki kapitalist keyif usulünün yapısal direncine karşı tahlil çerçevesinin ötesinde çalışmalarına müsaade veren minimum bir yönelim sağlanır.

Genel olarak psikanalizin ve özel olarak Lacan’ın kuramının kapitalizm tenkidine kıymetli bir katkısı, telaffuz ve keyfin ortasındaki ilginin sistematik incelemesinden oluşmaktadır: “Siyasi olana müdahale fakat, var olan tek telaffuzun -sadece analitik telaffuz değil- jouissance söylemi olduğunun farkına varılarak yapılabilir. Bu en azından, kişi onun aracılığıyla hakikate erişmeyi umuyorsa geçerlidir.” (Lacan 2007: 78). Lacan’ın telaffuz üzerine olan tezi ikilidir: Telaffuz altında kişi, toplumsal bağı libidinal bağ olarak anlamalıdır, ki bu şimdilerde banal görünen, güç ilgilerinin libidinal bağlar yahut üstbelirlenmiş keyif usulleri olarak somutlaştığı ifadeyi verir. Böylece psikanalizin “siyasi olana müdahalesi” güç-keyif olarak isimlendirilebilecek bir ilişki noktası etrafında gelişir: Keyfin tüm üretiminin emek içerdiği halihazırda Freudcu bir anlayıştı: Lakin bu hakikat, Marx’ın artı-değer üretiminin, sosyoekonomik çerçeve içerisindeki artı-keyfin bu kapitalist versiyonunun hep sömürüyle bir ortaya geldiği istikametindeki eleştirel anlayışı ile birlikte düşünülmelidir. Bundan dolayı, Freudcu psikanaliz ve Marksist siyasetin sömürülen, acı çeken öznenin faydasına çözmek için müdahale etmesi gereken ana düğüm emeğin, keyfin ve sömürünün ilişki noktasıdır (ya da Almanca terimi yine tekrar edecek olursak Verausgabung, harcanma/tükenme).

Kapitalizm eleştirisi olarak telaffuz kuramı

Lacan nihayetinde, bir yanda efendinin söylemi ve üniversite söylemi öbür yanda histerik telaffuz ve analitik telaffuz ortasında özgün bir bağdaşırlık olduğunu gösteren dört telaffuz formülünü önerdi.[x] Telaffuz kuramının güzelden uyguna geliştirildiği XVII. Seminer’de Lacan, kapitalizmin tarihine dair dört formülünün sofistike ve çok katmanlı bir okumasını sunar. Dört söylemi tüm karmaşıklığı içerisinde incelemek çok fazla vakit gerektirir ama burada hatırlanacak olan şey feodalizmden kapitalizme tarihi gelişim bakımından, Lacan’ın efendinin telaffuzundan üniversite telaffuzuna geçişe özel bir dikkat yöneltmesidir. Kapitalizmin toplumsal uygulaması ve globalleşmesi net biçimde, tahakküm ve itaat ilgilerini devam ettiren telaffuz olarak anlaşılan efendinin telaffuzunu ortadan kaldırmadı yahut üstesinden gelmedi. Söylemi oluşturan dört ögenin (S₁, efendi-gösteren; S₂, bilgi; $, bölünmüş özne; a, nesne) yerleşimi, üniversite telaffuzunda efendi gösterenin hakikat pozisyonunu üstlendiğini gösterirken Lacan kapitalizmin, efendiyi özüne indirgemeyi başardığına, yani insanların neyi istediklerini bilmediklerine dikkat çekiyor.

Kapitalist efendi neyi istediğini bilmeyebilir ama nasıl elde edeceğini mutlaka bilir: “Servet sahiplerinin mülkü vardır. Satın alırlar, her şeyi satın alırlar, hasılı çok şey satın alırlar. Lakin sizleri, bunun bedelini ödemedikleri gerçeğine yöneltmek istiyorum.” (Lacan 2007: 82). Kişi nasıl olur da bedelini ödemeksizin daima satın alabilir? Elbette borç yoluyla, bu da bize Freud’un libidinal gücün bilinçdışı yatırım düzeneklerine dair anlayışını hatırlatır: Bilinçdışı, keyiften feragat etmeye dayanması bakımından borçludur ve bu sebeple bastırılmış bilinçdışı eğilimden gelen daima emek talebi vardır zira burada, tıpkı toplumsal bağlamda olduğu üzere, eksik dışsallaştırılmıştır ve özneye dayatılmıştır. Borç ve eksik ortasındaki benzeşiklik, toplumsal çerçeveye de yansır; borç da, kendilerini sisteme sözün tam manasıyla sömürülebilir emek gücü biçiminde borçlu olan politik öznelerde dışsallaştırıldığı ölçüde yansır. Üniversite söylemi (Lacan’ın kapitalizmle tekrar tekrar ilişkilendirdiği) formülünde öznenin eser pozisyonunda yer alması tesadüf değildir. Lazzarato’nun finansal kapitalizm okumasına atıfta bulunacak olursak (Lazzarato, 2012), üniversite söylemi (ulusal) borç ve kredi sistemi tarafından belirlenen özel şartlar altında satın alma/borç biriktirme hareketinin tekrarı vasıtasyla var edilen borçlu öznelliğin imalatını simgeler.[xi]

Daha evvel işaret edildiği üzere, üniversite telaffuzunun hakikati bu çerçevede artık premodern (feodal) tahakküm ve itaat alakasını değil, ekonomik mübadelenin soyut hareketinde kodlanan özellikle çağdaş, kapitalist efendiliği temsil eden efendinin telaffuzunda yatar. Şayet üniversite söylemi ödeme yapmadan satın alma hareketinin tekrarı vasıtasıyla alacaklı-borçlu bağının anahtarını veriyorsa efendinin söylemi ekonomik mübadele (satım ve satın alım) ile artı-değer üretimi (efendinin telaffuzunda eserin pozisyonunu üstlenen) ortasındaki ilişkinin bâtın hakikatinin anahtarını sağlar. Marx’ın gösterdiği üzere kapitalist gerçeklik, “özgürlük, eşitlik, mülkiyet ve Bentham”ın görünürdeki saltanatının ardında (özel menfaat) sömürü, eşitsizlik, mülksüzleştirme ve doyumsuz kâr dürtüsü (bkz. Marx’ın Bereicherungstrieb’i) tarafından yönetilmektedir.

Tahakküm ve sömürünün kapitalist biçimlerini devam ettiren bu iki telaffuzun tersine, histeriğin ve analistin söylemi, kapitalizmin çelişkilerini dönüştürücü emeller için görünür kılan ve harekete geçiren söylemsel yapılar olarak okunabilir. Örneğin Lacan, Marx ve Lenin’i histerikle özdeşleştirmekten çekinmez, devrimci telaffuzda bölünmüş öznenin üretim alanını işaretleyen çatışmaların bilgisini almak için efendiyi “çağıran” faillik pozisyonunu üstlendiğini ileri sürer. Marx için proleter, üç merkezi kapitalist soyutlamanın -meta, para ve sermaye- fetişleştirilmesine demirlenmiş hayali iktisat politik bilginin tersine, yapısal pozisyonundan yola çıkarak iktisat politiğin tenkidinin kapitalizmin çelişkili hakikatini ortaya çıkarabilecek devrimci bir öznelliktir. İktisat politiğin bilakis onun eleştirisi, farklı bir soyutlamayı, soyut emeği yahut daha spesifik olunursa emek gücünü fetişleştirir: Metalar cihanında semptomatik bir pozisyon üstlenen bir meta (Meta-üreten tek meta olmak ve bu yüzden “muazzam bir meta birikimi” içinde ve dışında tüm öteki metalarla hem özdeş olmak hem de özdeş olmamak [Marx 1990: 125]). Bu nedenle Marx, yalnızca proleter pozisyonundan değil, tıpkı vakitte proleter olarak da muharrir.

Toplumsal semptom ile başa çıkmanın bir öteki yolu da Freud tarafından örneklendirilmiştir. Ona nazaran nevrotik, libidinal ve toplumsal iktisatla hem bütünleşen hem de bunlardan dışlanmış bir öznelliği karakterize eder ve bedensel ve zihinsel ıstırabıyla konuşan vücuttaki duygulanımların yapısal nedenselliğini ve ekonomik örgütlenmesini örneklendirir. Travmatik nevroz, kapitalizmdeki huzursuzluğu somutlaştırır ve kapitalist durumun ürettiği öznelliğin asıl biçimini simgeler. Ayrıyeten, tıpkı Marx’ın, sistemik sömürünün artık toplumsal alakaların son ufku olmayacağı, adil bir siyasi tertibe yönelik öznel bir talep etrafına yöneltilmiş, kapitalist üretim üslubunu yorumlamanın eleştirel bir usulünü icat etmesi üzere Freud, sömürü alakalarının libidinal sabitlenmesine müdahale eden bir tedavi tekniği ve kültürü oluşturan yapısal ve gerçek çatışmaların çokluğuyla yüzleşen bir öteki “çatışmalı bilim” (Althusser 1993: 226) icat etti. Kapitalizm ile eleştirel yüzleşmeye gelindiğinde libidinal iktisadın Freudo-Lacancı eleştirisi, Marksist tenkide gerekli ilaveyi temin eder. Devam eden ekonomik, siyasi ve çevresel kriz sırasında her iki uğraşın da başarılı bir geri dönüş yapması muhakkak tesadüf değildir zira kritik vakitlerde travmatize olmuş öznelliğin çok üretimi apaçık ağırlaşıyor yahut sistemin direnci üzerinden çalışma yahut onun aleyhine çalışma mecburiliği insan gerçekliğinin tüm alanlarında daha fazla gerekli hale geliyor.

Sonuç

Freud, ömrünün son yıllarında psikanalizin imkansız bir meslek olduğunu söyledi. Bu imkansızlık, onu hayatı boyunca meşgul eden şeyle yakından irtibatlıdır: Hem ferdi olarak analizanlarda hem de kültürel çerçevelerde karşılaşılan, psikanalize yönelik direnç sorunu. Bu direnci sadece onun ruhsal görünümüyle kısıtlamak yanlış olur. Tersine bu direnç kültürün en temel özelliğini simgeler. Dışsal, yabancı yahut tehditkar bir şeye karşı bir direnç değildir, daha çok kültürü oluşturan bir şeye, kültür ve tabiat ortasındaki farklılığa ve kültüre içkin olan tüm antagonizmalara karşı bir dirençtir. Mevzubahis direnç kurucu dirençtir, Freud’un psikanalitik çalışmada niye imkansız bir misyon gördüğünü açıklayan sembolik yapının bu temel aksiyonudur; bu, analistlerin bu imkansızlıkta dirence karşı çalışma zorunluluğunun (Freud’un Durcharbeiten diye isimlendirdiği derinlemesine çalışma) peşinden gitmemek için bir mazeret görmeleri gerektiği manasına gelmez.

Psikanaliz, analizanların hayatına ve daha genel olarak kültürel çerçeveye, öznel libidinal iktisatların yahut mevcut sosyoekonomik çerçevedeki keyif usullerinin bütünleşmesine kısa devre yaptıran yeni bir antagonizma sunar. Bu yeni antagonizma açık olarak analizanın zihinsel aktivitelerinin -konuşma, düşünme ve keyif- toplumsal yapılar üzerindeki dönüştürücü çalışma için harekete geçirilmesini içerir. Psikanalitik teknik her vakit emeği örgütleme uğraşıyla ve hatta emeğin siyasetiyle birleşir. Bu, Freudcu tekniğin Marx’ın eleştirisiyle kesiştiği yerdir.[xii] Marx’ta sistemik direnç sorunsalı, örneğin fetişizm kılıfı altında ele alınır ve tenkit emeği Freud’daki üzere, birebir direnç üzerinden çalışma mecburiliği ile desteklenir. Özgürleştirici siyaset, kapitalist sistemin örgütlü direncine karşı koyan ve gittikçe -iddiaya göre- toplumsal üretim biçiminin topyekûn dönüşümüne, kapitalizmden çıkışın içkin bir inşasını beraberinde getirecek yapı üzerine içkin bir çalışmayı simgeler. Lacan için psikanaliz, bu misyonu görmezden gelemez.

---

*Bu yazı, Samo Tomšič’in Routledge Handbook of Psychoanalytic Political Theory isimli kitapta yer alan “Kapitalizm” başlıklı makalesinin çevirisidir. Ali Eren Ataş tarafından çeviri edilmiştir.

---

[i] Marx’ın kapitalist üretim tarifini “üretim uğruna üretim” olarak söz edersek (Marx 1990: 742) bu gücün haz uğruna haz üretimini talep ettiği söylenebilir. Freud bu eğilime Trieb (dürtü) ismini verir ve böylelikle Marx ile tıpkı kavramı kullanır. Marx ve Freud’da dürtüye dair aktüel bir tartışma için bkz. Johnston 2017 ve Tomšič 2015: 117-130.
[ii] Freudcu sola dair kapsamlı bir açıklama için bilhassa Dahmer 1982’ye bakınız. Anglofon dünyasında bu bahis Robinson 1990 tarafından ele alınmıştır.
[iii] Dilsel tarafsızlığın yokluğu Volosinov 1986’nın ana fikri olmuştur.
[iv] Freud vakit zaman dürtüyü “temsil ettiği güç toplamına yahut emek talebi ölçüsüne (Arbeitsanforderung)” indirgedi (Freud 2000: 220).
[v] Lacan 1999: 70, değiştirilmiş çeviri.
[vi] Bkz. Marx 1990: 247-257.
[vii] “Ölüm dürtüsü toplumu” sorunu üzerine, bkz. McGowan 2013: 283-286.
[viii] Lacan’ın solcu olduğunu sav etmek yanlış olmasına karşın kuramı özgürleştirici emeller için benimsenebilir ve benimsenmelidir. Öğretisinin eleştirel bakış açısının tümüyle Lacancı Sol denilen kümesi doğurması tesadüf değildir (Stavrakakis 2007).
[ix] Bilhassa eski öğrencisi Otto Rank ile olan tartışmasında: “Rank’ın argümanı … Avrupa’nın savaş sonrası sefaleti ile Amerika’nın ‘refahı’ ortasındaki tezatın baskısı altında yaratılan ve analitik terapinin temposunu Amerikan hayatının telaşına uyarlamak için tasarlanan, periyodunun bir çocuğudur … Rank’ın deneyinin kuram ve pratiği artık geçmişte kaldı – tıpkı Amerikan ‘refahının’ kendisi üzere.” (Freud 2001 1937]: 216-217). Bu satırlar finansal krizden çabucak sonra yazıldı ve tahlilin muhtemelen bitmez tükenmez karakterinin, kapitalizm altındaki toplumsal ve öznel şartlara işaret eden daima krizle hiçbir alakasının olmadığı yasal olarak tez edilebilir.
[x] Dört telaffuzun şemaları ve yapısal nizamları için, bkz. -özellikle- Lacan 2007: 31 ve ikinci kısmın tamamı. Lacan’da telaffuz kavramı görünüşe nazaran iki farklı alanı ayakta tutan sembolik yapıyı temsil eder: kişisel konuşma ve toplumsal bağ. Bu yüzden telaffuz, Lacan’ın öznel yapılar ve toplumsal yapılar ortasındaki yapısal benzeşiklik tezini yansıtır.
[xi] Bu, Marx’ın Kapital 1. Cilt’in son kısımlarında ilkel birikimi yine oluşturmasının, Lacan’ın kapitalizm hakkında kimi eleştirel görüşlerini anlamak için gerekli ilaveyi temin ettiği yerdir.
[xii] Direnç ve derinlemesine çalışmanıın ortasındaki üretken tansiyonu sürdürmenin Freud’un imkansız olarak tanımladığı öbür iki mesleği işaret ettiğini hatırlayabiliriz: Yönetmek ve eğitmek. Sonuçta Marx ve Freud ikilisi yahut iktisat politiğin eleştirisi ve psikanaliz belli bir imkansızlıklar ittifakını simgeler.

---

Kaynakça

Althusser, L. (1993) Écrits sur la psychoanalyse, Paris: STOCK/IMEC.
Dahmer, H. (1982) Libido und Gesellschaft: Studien über Freud und die Freudsche Linke, Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.
Freud, S. (2000) Studienausgabe, Vol. 3, Frankfurt am Main: Fischer Verlag.
Freud, S. (2001 [1900]) ‘The Interpretation of Dreams’, in The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. 5, London: Vintage Press.
Freud, S. (2001 [1920]) ‘Beyond the Pleasure Principle’, in The Standard Edition, Vol. 18.
Freud, S. (2001 [1930]) ‘Civilization and Its Discontents’, in The Standard Edition, Vol. 21.
Freud, S. (2001 [1937]) ‘Analysis Terminable and Interminable’, in The Standard Edition, Vol. 23.
Johnston, A. (2017) ‘From Closed Need to Infinite Greed: Marx’s Drive Theory’, Continental Thought & Theory, 1(4), 270–346.
Lacan, J. (1990) Television: A Challenge for the Psychoanalytic Establishment, New York: W.W. Norton & Co.
Lacan, J. (1999) Seminar, Book XX, Encore, New York: W.W. Norton & Co.
Lacan, J. (2006a) Écrits, New York: W.W. Norton & Co.
Lacan, J. (2006b) Le Séminaire, livre XVI, D’un Autre à l’autre, Paris: Seuil.
Lacan, J. (2007) Seminar, Book XVII, The Other Side of Psychoanalysis, New York: W.W. Norton & Co.
Lazzarato, M. (2012) The Making of the Indebted Man, Cambridge and Los Angeles: Semiotext(e).
Marx, K. (1990) Capital, Vol. 1, London: Penguin Books.
Marx, K. (1993) Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy, London: Penguin Books.
McGowan, T. (2013) Enjoying What We Don’t Have: The Political Project of Psychoanalysis, Lincoln and London: University of Nebraska Press.
Robinson, P. (1990) The Freudian Left, Ithaca, NY: Cornell University Press.
Stavrakakis, Y. (2007) The Lacanian Left: Essays on Psychoanalysis and Politics, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Tomšič, S. (2015) The Capitalist Unconscious: Marx and Lacan, London: Verso.
Volosinov, V.N. (1986) Marxism and the Philosophy of Language, Harvard: Harvard University Press.