“Sevdiğin işi yap. Yaptığın işi sev.”
Yalnızca “iyi bir küratörün eli değmiş” olarak tanımlanabilecek bir odada bu buyruklar çerçeveletilip asılmış. Bu odanın fotoğrafı birinci olarak tanınan bir tasarım bloğunda çıktıysa da süratlice Pinterest ve Tumblr üzere yerlere aktarıldı, bugüne dek binlerce defa beğenildi.
Aşkla ışıklandırılmış ve fotoğraflanmış bu oda, kabaca ütopya gibisi bir şeyi ya da yeri keyifle arzulamak olarak çevrilebilecek Almanca terim Sehnsucht’u andırmak için tasarlanmış. Dinlenme alanına çalışma methiyesi katsa da, bir dizi cicili bicili sanatsal eşyayla dolu ve çalışmanın angaryadansa aşkın ta kendisi üzere görüldüğü bu “sevdiğin işi yap” oturma odası, Pinterest ve beğeni meraklılarının tam da olmayı arzuladığı yer. İki kanatlı tablo düzenlemesi Ortaçağ konutlarındaki mihrapların seküler muadiliymiş izlenimi uyandırıyor.
“Sevdiğin işi yap” (Do What You Love) kelamının günümüz iş hayatının gayriresmi sloganı olduğuna hiç kuşku yok. Sorun ise bunun beraberinde kurtuluşu değil, gerçek emeğin değersizleşmesini getirmesi. Buna bedelini yükselttiğini tez etme taklidi yaptığı işler de dahil. Hepsinden kıymetlisi de işçilerin büyük çoğunluğunun insanlıktan çıkmasına yol açıyor.
“Sevdiğin işi yap” birinci bakışta moralleri yükselten bir tavsiye, bizi en çok neyi yapmaktan hoşlandığımızı düşünmeye ve onu karşılığında fiyat alabileceğimiz bir teşebbüse dönüştürmeye teşvik ediyor. Pekala, keyfimiz niçin kâr emeli gütmeli? Bu vecize kime hitap ediyor? Kime etmiyor?
Yalnızca kendimize ve kendi mutluluğumuza odaklanmamızı sağlayan “sevdiğin işi yap”, kişisel seçimlerimizi onaylayarak dikkatimizi oburlarının çalışma şartlarından uzağa kaydırıyor, bizi sevse de sevmese de çalışmak zorunda olanlara karşı yükümlülüklerimizden azat ediyor. Bu hem ayrıcalıklıların kapalı el sıkışma metodu hem de elitizmini asil bir kendini geliştirme hâliyle gizleyen bir dünya görüşü. Bu fikir yapısına nazaran para kazanmak için değil, kendimizi sevdiğimiz için çalışıyoruz. Şayet bir emekçi geçimini sağlayamıyorsa bunun nedeni tutkusunun ve kararlılığının yetersiz olması. Bu öğretinin temel başarısıysa personelleri, emeklerinin piyasaya değil kendilerine hizmet ettiğine inandırması.
Aforizmaların birçok kökeni ve tekrar dirilme örneği mevcutsa da “sevdiğin işi yap” deyişinin kendine has basmakalıplığı, net bir atfı yeterlice zorlaştırıyor. Oxford Reference, bu kelam öbeğini ve onun varyasyonlarını Martina Navratilova ve François Rabelais’yle bağdaştırıyor. İnternet onu sıklıkla Konfüçyüs’e atfederken Oprah Winfrey ve başka olumluluk tellallarının repertuvarlarının da uzun müddettir bir kesimi. “Sevdiğin işi yap” öğretisinin yakın devirdeki en büyük misyoneri ise Apple’ın merhum CEO’su Steve Jobs.
Stanford Üniversitesi’nin 2005 mezunlarına yaptığı konuşma, Jobs erken vefatından evvel de estetize edilmiş çalışma hayatının hami sevgilisi olmakla kutsandığı için rastgele bir köken hikâyesi kadar âlâ. Konuşmada Apple’ın yaratılma sürecini anlatan Jobs, şöyle bir fikir ortaya koyuyor: “Neyi sevdiğinizi bulmalısınız. Bu da sevgilileriniz için olduğu kadar işiniz için de geçerli. İşiniz hayatınızın büyük bir kısmını oluşturacak, sahiden tatmin olmanın tek yoluysa kusursuz olduğuna inandığınız bir iş çıkarmak. Kusursuz bir iş çıkarmanın tek yoluysa yaptığınız işi sevmek.”
Bu dört cümle boyunca “siz” ve “sizin” üzere kalıplar sıklıkla vurgulanıyor[i]. Bireye bu kadar odaklanan bir konuşmanın, kendisi için ilham almış, rahat, tutkulu üzere hâllerle bezeli, ülkü bir romantik aşkta bulunması konusunda hemfikir olunabilecek bir personel profili çizmiş Jobs’tan gelmesi pek de şaşırtan değil. Jobs kara sevdalı emekçi kimliğiyle şirketinin bir aradalığını o kadar besbelli hâle getirdi ki siyah balıkçı yaka kazağı ve mavi kotları Apple ve onu yürüten işgücüyle özdeşleşti.
Öte yandan Apple’ı ferdi sevgisinin bir sonucu olarak resmederken, Apple’ın fabrikalarında çalışan, gezegenin öbür ucunda olduğu için rahatlıkla gizlenebilen binlerce kişinin emeğini bu anlatıdan çıkardı. Halbuki Jobs’ın aşkını gerçeğe dönüştürmesi tam da bu emek sayesinde mümkün olmuştu.
Bu silme aksiyonunun vahşeti ifşa edilmeli. “Sevdiğin işi yap” zararsız ve kıymetli üzere görünse de narsisizm boyutlarında bir kendine odaklanma gerektiriyor. Jobs’ın “sevdiğin işi yap” formülü, Henry David Thoreau’nun herkes için emek ütopyasının can sıkıcı antitezi. Thoreau, “Life Without Principle”da (İlkesiz Hayat) şöyle yazmıştı: “(…) Bir kasabanın işçilerine, kendileri için taban koşulları ya da geçimlerini sağlamak için değil, bilimsel, hatta ahlaki saiklerle çalıştıklarını hissettirecek kadar uygun ödeme yapması, uygun bir iktisat örneği olur. Paranız için çalışan bir adamı işe almayın, işi sevdiği için yapan birini alın.”
İtiraf etmek lazım ki Thoreau proletaryanın en büyük hayranı sayılmazdı (ne kadar uygun para alırsa alsın birinin “bilimsel, hatta ahlaki saiklerle” bebek bezi yıkadığını hayal etmek zor). Fakat tekrar de yapılan işlerin karşılığını ödemenin ve onları manalı kılmanın toplumun faydasına olacağını savunuyor. Buna karşılık yirmi birinci yüzyılın Jobsçu bakış açısı hepimizden içe dönmemizi talep ediyor. Bizi, bunu şuur seviyesinde kabul etseler de etmeseler de her personele temelde ihanet ettiğini tez ettiği dünyaya karşı hissedebileceğimiz sorumluluk ya da farkındalıktan aklıyor.
Bu soyutlanmanın sonuçlarından biri “sevdiğin işi yap” anlayışının çalışanlar ortasında yarattığı ayrım, bilhassa de sınıflar ortasında. Çalışma hayatı iki sınıfa ayrılıyor, sevilebilenler (yaratıcı, entelektüel, toplumsal açıdan prestijli) ve sevilemeyenler (tekrara dayalı, entelektüel ya da ayırt edici bir yanı olmayan). Sevilebilir iş tarafındakiler, her ne kadar işgücünün ufak bir kısmını oluşturuyorlarsa da servet, toplumsal statü, eğitim, toplumun ırksal önyargıları ve politik güç açısından çok daha ayrıcalıklı.
Sevilmesi güç bir iş yapanlar içinse hikâye çok daha farklı. “Sevdiğin işi yap” amentüsü himayesinde aşktan diğer rastgele bir motivasyon ya da gereksinimle yapılan bir iş (yani işlerin çoğu) yalnız küçük görülmüyor, birebir vakitte büsbütün siliniyor. Jobs’ın Stanford konuşmasında olduğu üzere sevilemeyen lakin yapılması gereken işler, şuur seviyesinden büsbütün sürülmüş hâlde.
Jobs’un bir gününü CEO olarak geçirmesine imkan sağlayan emeği bir düşünsenize. Yemeği tarlalardan hasat ediliyor, sonra uzun uzaklıklar boyunca taşınıyor. Şirketinin eserleri monte ediliyor, paketleniyor, nakliye ediliyor. Apple reklamları için senaryolar yazılıyor, oyuncular bulunuyor, sinemalar çekiliyor. Davalar işleniyor. Ofisin çöp kutuları boşaltılıyor ve mürekkep kartuşları dolduruluyor. İstihdam yaratmanın hem olumlu hem de olumsuz yanları var. Yeniden de personellerin büyük bir çoğunluğu sevilen işleriyle meşgul seçkinlere bu kadar görünmezken, günümüz çalışanlarının karşı karşıya oldukları zorlukların (berbat maaşlar, devasa çocuk bakımı masrafları, vs.) yönetici sınıfın görece özgürlükçü kısmında dahi pek de karşılık bulmaması ne kadar şaşırtan olabilir ki?
İşlerin birçoklarını yok sayıp geri kalanı aşkla özdeşleştiren “sevdiğin işi yap” kültürü, etraftaki en şık personel tersi ideoloji olabilir. Şayet iş diye bir şey yoksa personeller niçin birleşip sınıflarının menfaatini gözetsin ki?
“Sevdiğin işi yap”, sırf şahsî bir mükafat uğruna bir meslek seçmenin hak edilmemiş bir ayrıcalık, kişinin sosyoekonomik sınıfının bir göstergesi olduğu gerçeğini gizliyor. Özgür çalışan bir grafik dizayncı dahi, şayet onu sanat okuluna gönderebilecek ve havalı bir daire tutabilecek paraya sahip bir ailesi varsa onun başarısına heveslenenlere karşı “Sevdiğin işi yap” kültürü bir meslek tavsiyesi olarak bahşedebilir.
Silikon Vadisi’nde bir teşebbüsçü olmak, bir müzenin bağlantısını yürütmek ya da bir “think-tank”i (düşünce kuruluşu) desteklemenin kendimize karşı dürüst olmak, hatta kendimizi sevmek için temel olduğuna inanıyorsak, otel odalarını ya da büyük mağazaların depo raflarını temizleyenlerin hayatlarına ya da hayallerine dair ne düşünüyoruz? Karşılık:Hiçbir şey.
Buna karşın birçok kişi meşakkatli, düşük fiyatlı işlerde çalışıyor, ileride de o denli işlerde çalışacak. US Bureau of Labor Statistics’e (ABD İş İstatistikleri Bürosu) nazaran 2020’ye kadar en çok artması beklenen iki iş, ferdî bakım yardımcılığı ve konut bakımı yardımcılığı. Birtakım meslekleri aşka layık bir mertebeye yükseltmek, o kadar görkemli olmasa da toplumu işler kılan mesleklerle uğraşanların emeklerini kötülüyor. Bunlardan biri de bakım verenler.
“Sevdiğin işi yap” konforlu bir ömür sürmemizi ve sevdiğimiz işi yapmamızı sağlayan yığınla emeği kötülemenin ya da tehlikeli bir biçimde görünmez kılmanın yanı sıra yücelttiğini sav ettiği işlere de ziyan veriyor, bilhassa de kurumsal yapıların bünyesindekilere. “Sevdiğin işi yap” kültürünün akademideki taraftarlarından daha çok ziyan verdiği bir kitle olmadı. 2000’lerin ortasında ortalama bir doktora öğrencisi, finans ve hukuktan görece kolay (artık o kadar da kolay değil) kazanacağı paradan feragat ederek İskandinav mitolojisi ya da Afro-Küba müziğinin tarihiyle ilgili tutkusunu takip etmek için cılız bir bursla geçinmeye razı oldu.
Bu büyük davete kulak verenler, ABD’deki fakültelerin %41’inin konuk hoca olduğu bir akademik işe alma piyasasıyla ödüllendirildi. Bu da çoklukla düşük fiyat ve hak mahrumiyetiyle, ayrıyeten iş güvenliği ve çalıştığı okullarla uzun vadeli bir bağı olmaksızın çalışan öğretim vazifelileri manasına geliyordu.
Doktora programlarının bu kadar düşük fiyat karşılığında bu derece yüksek maharet gerektiren emekleri sunmaya devam etmesinin patika bağımlılığı ya da doktora derecesini tamamlamanın batık maliyeti üzere birçok etkeni var, bunlardan en kuvvetlilerinden biri de “Sevdiğin işi yap” doktrininin akademinin her bir yanına nasıl gömüldüğü. Çalışanların kimliğini işyerindeki çıktılarla tek potada eriten öteki pek fazla meslek yok. Bu ağır özdeşleşme, sola eğilimli birçok akademi mensubunun meslektaşlarının çalışma şartları hakkında neden bu kadar sessiz kaldığını da kısmen açıklıyor. Akademik araştırma saf bir sevgiden yapılması gerektiği için bu emeğin şartları ve fiyatı göz önünde bulunduruluyorsa dahi akla sonradan geliyor.
“Academic Labor, the Aesthetics of Management, and the Promise of Autonomous Work” (Akademik Emek, İdare Estetiği ve Özgür Çalışmanın Vaadi) makalesinde Sarah Brouillette, akademi üzerine şunları yazıyor: “(…) işimizin maddi olmayan getiriler sunduğuna, ‘sıradan’ bir işe nazaran kimliğimize daha bağlı olduğuna dair duyduğumuz inanç, idarenin emeli da en düşük fiyatla emeğimizden en yüksek bedeli çekip çıkarmakken bizi ülkü çalışanlara dönüştürüyor.”
Birçok akademisyen kurumsal çalışma ortamından ve ona eşlik eden kıymetlerden kaçındığını düşünmekten hoşlansa da Marc Bousquet, “We Work” (Çalışıyoruz) başlıklı denemesinde aslında akademinin bir kurumsal idare modeli sunabileceğini belirtiyor: “Karşılığında bir barmene verilen fiyat ya da daha azı verilirken akademik çalışma alanını imrendirmek, insanları haftada elli ya da altmış saat yüksek bir entelektüel ve duygusal yoğunlukla çalışmaya ikna etmek nasıl mümkün olabilir? Çalışanlarımızın masalarına ayılıp bayılmalarını, artan iş yükü ve azalan maaşlara cevaben ‘yaptığım işi seviyorum’ diye mırıldanmalarını sağlamanın bir yolu var mı? Personellerimizin akademidekiler üzere olmalarını ve çalıştıklarını büsbütün reddetmelerini nasıl sağlarız? İşgücüne katılanlar da işlerine âşık olsun diye kurumsal kültürümüzü nasıl yerleşke kültürüne benzetebiliriz?”
Kimse zevkli bir işin bu niteliğini kaybetmesi gerektiğini savunmuyor. Lakin duygusal manada tatmin ediciyse bile o tekrar de bir iş, bunu bu türlü kabul etmenin ona hiçbir ziyanı yok. Bunu reddetmekse en şiddetli sömürülerin kapısını açıyor ve tüm personellere ziyan veriyor. “Sevdiğin işi yap” ironik bir biçimde mesai dışı çalışmaya dayalı, düşük fiyatlı ya da hiç para almayan emeği yeni bir kurala dönüştürerek güya sevilebilir işlerde dahi sömürüyü pekiştiriyor. Muhabirlerin kovulan fotoğrafçıların işini devralmaları gerekiyor, reklamcılardan hafta sonu Pinterest ya da Twitter’da etkin olmaları, işgücünün %46’sından ise hastalık iznindeyken iş e-postalarını denetim etmesi bekleniyor. Sömürüyü hazmettirmek için personelleri sevdikleri işi yaptıklarına inandırmak gibisi yok.
“Sevdiğin işi yap” çağımızda kendi kendine yeten, keyifli çalışanlar ortaya çıkarmaktansa konuk hoca ve para almayan, ucuza ya da bedavaya, hatta mal varlığında net kayıp yaşamayı dahi göze alarak çalışmaya ikna edilen insanlardan oluşan stajyerlerin yükselişine tanıklık etti. Bu durum kredi için çalışan ya da ziyadesiyle istenilen moda meskeni stajlarından birini açık artırmada satın alan (Valentino ve Balenciaga aylık staj imkânını açık artırmayla satan bir dizi moda konutundan ikisi. Hayır işleri için, elbette.) İkinci örnek emekçi sömürüsünün en uç örneklerinden biri, hakikaten para almadan çalışan stajyer de işgücünde giderek daha fazla var olmaya başlıyor.
Moda, medya ve sanat üzere toplumsal açıdan arzulanan alanlarda bol ölçüde para almayan stajyer olması pek şaşırtan sayılmamalı. Bu sanayiler uzun müddettir gerçek ücretlerdense toplumsal para ünitesi karşılığında çalışmaya istekli çalışanlara alışmış durumda. Bu imkânlardan dışlananlar ise elbette fiyat için çalışmak zorunda olanlar, yani nüfusun ezici çoğunluğunu oluşturanlar. Bu dışlama da ekonomik ve profesyonel hareketsizliği kireç hâline getirmekle kalmıyor, bu sanayileri toplumun sunabileceği seslerin çeşitliliğinden izole ediyor.
Stajyerlere ziyadesiyle bel bağlayan moda, medya ve sanat üzere sanayilerin bayan yüklü çalışanlara sahip olması da tesadüf değil. “Sevdiğin işi yap” kültürünün bir başka yıkıcı sonucu da bayan emeğini az maaşla ya da hiç ödeme yapmadan elde etme uğraşındaki acımasızlık. Bayanlar düşük fiyatlı ya da ödeme almaksızın dahil olunan işgücünün çoğunluğunu oluşturuyor, bakıcı, konuk hoca, fiyatsız çalışan stajyerler olarak erkeklere sayıca üstünler. Lise diploması ya da doktorayla başvurulsa da bütün bu işlerin ortak noktası, onları yapmak için öncelikli motivasyonun fiyat olmaması gerektiği inancı. Bayanlar çalışmalı zira onlar doğal birer yetiştirici ve her vakit mutlu etmeye istekli, ne de olsa hatırlanamayacak kadar eski bir vakitten bu yana karşılığında maaş almaksızın çocuk bakımı, yaşlı bakımı ve konut işi yapıyorlar. Zati para konuşmak da bir hanıma yakışmaz.
“Sevdiğin işi yap” düşü, Amerika’da çıkmasına uygun olarak sırf görünürde demokratik. Doktora mezunları sevdikleri işi yapabilir, Victoria periyodu romanlarına ya da New York Review of Books’ta tenkit makaleleri yazmaya dair tutkularını şımartan bir meslek sahibi olabilir. Teyzelerinin reçel tanımlarından besin imparatorluğu kuran lise mezunları da birebirini yapabilir. Girişimcinin kutsal patikası her vakit bu cins dezavantajlı başlangıçlardan bir kaçış imkânı sunarken bu başlangıçların bu kadar perişan olmasına müsaade vermemizi de affediyor. Amerika’da herkesin istediği işi yapma ve varlıklı olma talihi var.
Sevdiğin işi yaparsan, bir gün bile çalışmış sayılmazsın! Bu vaadin sarhoş edici sıcaklığına yenik düşmeden evvel şunu sormak değerli: İşi iş değilmiş üzere göstermek tam olarak kimin işine yarıyor? Çalışanlar aslında çalışırken neden çalışmıyormuş üzere hissetmek zorunda? Tarihçi Mario Liverani bize ideolojinin, sömürünün sömürülenin lehine, dezavantajlının avantajına olduğunu sunma fonksiyonuna sahip olduğunu hatırlatıyor.
Emeğin sömürülme sistemlerini ne derece körüklediğini gizleyen “sevdiğin işi yap” kültürü, aslında kapitalizmin en kusursuz aracı. Oburlarının emeğini bir kenara atıyor ve kendi emeğimize karşı körleşmemize yol açıyor. İşimizi hakikaten de bir iş olarak kabul edersek ona birtakım sınırlamalar getireceğimiz, makul bir fiyat ve hem ailemiz hem de kendimiz için vakit yaratabileceğimiz insani çalışma saatleri talep edeceğimiz gerçeğini gizliyor.
Bunu yaptığımız takdirde de çoğumuz gerçekten sevdiği şeyleri yapmaya vakit bulabilir.
*Bu yazı Can Koçak tarafından Miya Tokumitsu’nun Jacobin’de yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
[i] Metnin özgününde “you” (sen/siz) ve “your” (senin/sizin) sözcüklerinin toplamda 8 sefer geçtiği tabir ediliyor.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
