Aşkı savunmak zorundayız

14 Şubat 2008’de Avignon Şenliği kapsamında düzenlenen “Düşünce Sahnesi” dizisi için Fransız gazeteci Nicolas Truong ile Fransız düşünür Alan Badiou ortasında aşk üstüne kamuya açık bir sohbet gerçekleşti. Çağdaş yüzyılda dört bir yandan tehdit altında olan aşka ait değişik bir anlatı inşa eden ve sohbet boyunca ihtirasla aşkı savunan Alan Badiou, aşkla ideoloji ve siyaset ortasında güçlü bağlar kurdu.

Gizemli ve büyülü gelen tüm hislerimize ve her türlü ilişkilenme biçimine farklı farklı isimler taktıkça, çözemediğimiz her şeyi hırsla rasyonalize edip hislerimizi dört duvar ortasına tıkıştırdıkça, heyecanını rastlantısallığından alan müsabakaları flört uygulamalarının ve toplumsal medya mecralarının algoritmalarına teslim ettikçe, kendimiz dışında her şeye ve herkese ilgimizi kaybettiğimiz bir aldırışsızlık hali içinde her geçen gün yalnızlaştıkça ve gittikçe daha dertli bir hale büründükçe aşkı savunmak hiç olmadığı kadar gerekli hale geldi. Pekala, aşkı neden ve nasıl savunmalıyız?

Sanırım aşkı savunmaya soyunmadan evvel, şunun bilhassa altını çizmek gerek: Alan Badiou’nun savunduğu aşk, “antikapitalist” aşktır. Hatta Badiou, Truong ile yaptığı sohbetin yazıya geçirilmiş hali olan Aşka Övgü kitabında aşkı komünist bir his olarak tanımlar: “Yeri gelmişken söyleyeyim, benim üzere bir aşkın gerçek konusunun bireylerin tatmin olması değil, çiftin oluşması olduğunu kabul ederseniz, bu manada aşk komünisttir. İşte size bir muhtemel aşk tarifi daha: En küçük komünizm!”

Burada bahsi geçen “komünizm” beraberliği bencillikten, ortaklaşmayı şahsî menfaatten üstün tutan her türlü oluşumdur. Aşkın biri iki yapan, sonra da ikiyi bir eden kolektif bir hissin ve niyetin mahsulü olduğunu düşündüğümüzde, günümüzün birey odaklı anlayışının aşkı cebren ve hileyle abluka altına aldığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Öyleyse “antikapitalist aşkı” icat etmeye çalışırken en başta konuşmamız gereken, kapitalist bir dünyadaki “kapitalist aşkın” var olma biçimleridir.

Pozitif bilimlerin gelişmesiyle cihanın ve insan tabiatının gerisindeki sır perdesinin kısmen aralanmasının su götürmez yararları bir yana, şeyleri rasyonel bir yere yerleştirme teşebbüsünün beşere her vakit fayda sağladığını söylemek güç. Başımızdan geçen gösterişli ve yıkıcı bir aşk kıssası, bir terapi seansında çocukluğumuzda anne babamızla kurduğumuz bağdan gelen bir travmaya bağlanınca o aşk öyküsünün bize bahşedeceği acıyla karışık gizil zevkten yoksun kalmamak olanaksızlaşıyor. Güçlü olmak ile yalnız olmak ortasında çelişkili bir bağdaşım kuruluyor. Tutkulara karşı kanıtlar sundukça tutkuların özündeki bilinmezlik ve aşırılık kolay bir “toksik” yaftasına sıkıştırılıp küçülüyor. Yaşama kavis katan tüm gizemli hisler kesinlikle tanımlanması, gerekçelendirilmesi ve isimlendirilmesi gereken bir ucube muamelesi görüyor. Hislerin konuştukça manasını yitirdiğini biliyoruz ancak hisleri lisanımızdan düşürmeyip şaibeli bir tahlil zehirlenmesiyle tüm hislerin can çekişmesine neden oluyoruz. Gösterişsiz bir “var olma” haliyle tatmin olmak gittikçe uzak bir hülyaya dönüşüyor.

Eski ve tam olarak hatırlayamadığımız romantik bir aşk mefhumuna inkar edilemez bir hasret duyuyoruz ancak artık bu klasik ve gizemli aşka tahammül edebildiğimiz anlar müzikler, romanlar ya da sinemalarla hudutlu. Gündelik hayatta yaşayamadığımız coşkulu hislerin hasretini kurguyla gidermeye çalışsak da akşamlar bir türlü roman üzere bitmiyor. Zira şiir gülünç ve arabesk, aşk da insan soyunun devamlılığını sağlayan kolay bir kimyasal tepki, yanlış aşkların en bariz faili travmalar, en ufak bir zorluğun baş göstermesi uğraş etmek gerektiğinin değil hemen kaçılması gereken bir toksikliğin emaresi. Başrolde biz varız, seçenekler sonsuz, ihtimaller baştan çıkarıcı, bizden ve bizim kendimizi geliştirmemizden daha değerli bir şeyse asla yok. Seçeneklerin ve ihtimallerin artması bizi özgürleştireceğine hapsediyor, daha fazla seçenek daha fazla kıyası ve eninde sonunda mutsuzluğu getiriyor. Tercih etmek ve bağ kurmak ihmal edildikçe yalnızlık ve anksiyete pandemik bir hastalığa dönüşüyor. Üstelik bir tercihte bulunsak bile, zihnimiz her şeyi süratlice tüketme ve geçersiz fırsatların bolluğuyla bulanıyor. Yaptığımız tercihten çarçabuk sıkılma riskiyle burun buruna geliyoruz. Neysek ve neyi seçsek daha uygunuyla çarpışma tasasıyla yaşıyoruz. Daha kolay ve çabuk etkileşimler yaşayabiliyoruz ancak birlikteliğin ruhsal esrikliğinden hiç olmadığımız kadar mahrumuz. Farkındalığımız arttıkça hayatla ve birbirimizle kurduğumuz ilgileri güçlendirmenin apayrı yollarını bulabilirdik, meğer biz kendiliğimize saplanıp kaldık. Diğerleriyle kurduğumuz münasebetlerdeki toksikliği deşifre etmeye hevesliyiz, fakat kendiliğimize duyduğumuz obsesyonun ne derece zehirli olabileceğini hesap edemiyoruz.

Liberal dünyanın yarattığı fetişize edilmiş kişisel özgürlük cereyanının tesiriyle artık aşkın mecazi değil, gerçek manada bir piyasasının olduğunu söyleyebiliriz. Flört uygulamalarının makul bir fiyat karşılığında “premium” hesaba dönüşerek, para veren kullanıcılarına daha ayrıcalıklı bir çevrimiçi flört tecrübesi vadetmesi bunun en açık örneği. Bu piyasanın devamlılığı için insanların mutsuzluğundan ve yalnızlığından doğan talep devam etmek zorunda. Gerçek bağlar kurmaya imkan tanımayacak kadar hedonik ve neredeyse ticari olarak isimlendirilebilecek kadar mekanik bir çıkar bağına dayanan kısa müddetli sığ münasebet döngülerinde kısılmamız ve daima yeni bir tüketim arayışında olmamız bu piyasanın işine gelir. Böylelikle rahatlıkla söylenebilir ki piyasa bizim yalnızlığımızdan beslenir.

Romantizm flört uygulamalarının, toplumsal medyanın, selam vermeyi dahi “toksik” addeden ve her durumda kendini önemsemeyi salık veren tüccar Instagram psikologlarının, abartılı bir rasyonalizasyon ve tahlil etme teşebbüsünün kıskacında can havliyle kıvranıyor. Genç nesil da gündelik olan ile politik olan ortasında analoji kuramamaktan dolayı sebebini tam olarak izah edemediği bir yüzeysellikten mustarip. Lakin bu ıstırap hali, aşkın beşere ve hayata katacağı derinliğin mahiyetini anlamış olmaktan değil dünyadaki her şeyi sınırsız özgürlükle deneyimleme takıntısıyla yoğrulmuş pragmatist ve liberteryen bir anlayıştan ileri geliyor. Bu anlayış, aşkı bir var olma serüveni olarak değil kesinlikle tadılması gereken bir deneyim olarak görüyor. Gezilmesi gereken bir ülke ya da kesinlikle gidilmesi gereken bir restoran üzere. Üstelik global kapitalizmin yarattığı insan tipi bu imkanların ve tecrübelerin hiçbir sorumluluk ya da emek olmaksızın önüne serilmesi gerektiğine yönelik temelsiz bir özgüven taşıyor.

Bahsedilen yüzeysel ilişkilenme biçimi birçok vakit bedensel hazza dayalı rastgele ilgiler biçiminde ortaya çıkıyor. Buradaki yüzeyselliğin müsebbibi, cinsel yakınlığın daha kolay ve çabuk gerçekleşmesi değil. Ancak çeşitlerine milyon tane isim takılan fizikî bağlantıların, duygusal bağdan azade değerlendirilmesiyle ve emek göstermeden kestirme yoldan yakınlık kurma gayretiyle ortaya çıkan yabancılaşma muhtaçlığımız olan derinliği biçimsizleştiriyor. Aşk ve istek üzerine katmanlı fikirleriyle ideoloji ve psikanaliz literatüründe nam salmış Fransız psikanalist Jacques Lacan, cinselliğin aslında karşı tarafla bir ilgisi olmadığını, cinsellikte karşı tarafın kişiyi kendi hazzına götüren bir aracı fonksiyonunda olduğunu söyler. Ona nazaran hislerden soyutlanmış fizikî ilgi aslında tek taraflı bir harekettir. Lacan bunu pek doğal muhafazakar ya da ideolojik bir noktadan değil, felsefi bir yerde ve filozof kimliğiyle öne sürer.

Öte yandan birden fazla insan aşkı müsabaka anına ve “midede uçuşan kelebeklere” indirgediği için vaktin doğal bir sonucu olarak heyecanın tükenmesi, aşkın primitif fizikî güdüleri estetize etmek için uydurulan bir imge olduğu istikametindeki çıkarıma kanıt olarak kullanılıyor. Halbuki aşk ne cinselliğin mazereti ne yalnızca midedeki kelebeklerle açıklanabilecek mistik bir an ne de bağışıklık kazanılması gereken ve eninde sonunda bitecek bir zayıflıktır. Biteceğini bile bile devam ettirdiğimiz pek çok hoş şey vardır, hayat bunların en başında gelir.

Hislerimize ve bağlarımıza bir laboratuvar prensibi dayatmak zorunda değiliz. Münasebetleri arz-talep istikrarıyla kıymetlendirmek zorunda değiliz. Beşere yaşadığını hissettiren fedakarlık ve samimiyet anlarına yalnızca romanlarda rastlamak zorunda da değiliz. Konfora karşı riski, teğe karşı ikiyi, “ben”e karşı bizi, bencilliğe karşı beraberliği, kapitalist aşka karşı antikapitalist aşkı örgütlemek zorundayız.

İnsanın ömürle bağının kuvvetli olmasının temelinde kurduğu bağlar vardır. Aşk şaşırtan bir gerçekliktir, günümüzde hiç olmadığı kadar tehdit altında olduğu doğrudur. İşte bu yüzden tıpkı Badiou’nün vurguladığı üzere: Aşkı yine icat etmek yetmez, tıpkı vakitte savunmak zorundayız.

Kaynaklar

• Alain Badiou ve Nicolas Truong. Aşka Övgü. Çeviren: Orçun Türkay. Tellekt Yayınları, 2023.
• Jacques Lacan. Psikanalizin 4 Temel Kavramı. Çeviren: Nilüfer Fazilet. Metis Yayınları, 2019.