Kültür kendini nasıl yiyip bitirir?

24 yaşındaki Nicholas Perry, internet aracılığıyla “görülmek” istiyordu. YouTube kanalına tutkuyla keman çaldığı ve veganlığın faziletlerini övdüğü görüntüler yüklemeye başladı. Büyük ölçüde fark edilmedi. Bir yıl sonra sıhhat sıkıntılarını münasebet göstererek veganlığı bıraktı. Artık ne isterse yemekte özgürdü, güya bir arkadaşıyla yemek yiyormuş üzere kamerayla konuşurken çeşitli yiyecekleri tükettiği “mukbang” görüntüleri üretmeye başladı.

Bu yeni görüntüler süratle “büyük” bir izleyici kitlesi buldu, ancak izleyici kitlesi büyüdükçe talepleri de arttı. Görüntülere yapılan yorumlar kısa müddette Perry’ye fizikî olarak yiyebildiği kadar yemesi konusunda meydan okuyan beşerlerle doldu. Mutlu etmeye istekli olan Perry, her biri evvelkinden daha büyük porsiyonlar yemeye başladı. İzleyicileri alkışladılar fakat daima daha fazlasını talep ettiler. Perry de kısa müddet sonra bir oturuşta fast-food restoranlarının tüm menülerini yerken kendini sinemaya alır hale geldi.

Bazı açılardan yediklerinin karşılığını aldı, Perry’nin (daha yaygın bilinen ismiyle Nikocado Avocado’nun) artık YouTube’da altı milyondan fazla abonesi vardı. İzleyicilerinin artan taleplerini karşılayarak, internette patlama yaratma ve “büyük olma” isteğine kavuştu. Lakin bunun bedeli obez (yani nitekim büyük) olmaktı.

İzleyicilerinin istekleriyle karikatürize edilmiş bir aşırılığa dönüşen Nikocado Avocado, görüntü çekmeye başlayan kemancı Nicholas Perry’den bütünüyle farklı bir karakterdi. Perry yumuşak huylu, sağlıklı ve şuurlu bir karakterdi; Nikocado ise gürültülü, yıpratıcı ve inanılmaz ölçüde groteskti. Perry’nin seçici olduğu yerde, Nikocado bulabildiği her şeyi yiyordu, üstelik buna Perry’nin kendisi de dahildi. Dikkat çekmeye yönelik iştahı, Perry’nin kişiliği tarafından yutulmasına neden oldu.

Yaratıcı ile izleyici ortasındaki etkileşim, vaktin kendisi kadar eski. Yaratıcılar (veya sanatçılar) kitlelere her vakit bir şeyler yapar, onları eğlendirir, ikna eder, baştan çıkarır, manipüle eder… Bu tesire ait telaffuzların kıymetli bir kısmı sanatçıyı, yaratıcıyı yahut kamuya dönük kültürel katkısını ön plana çıkarır. Yaratıcı bir temsilcidir, denetimi elinde tutan kişidir. Bu alakanın öbür tarafı ise daha az tartışılır. Bir izleyici yaratıcıya ne yapabilir? Denetimin izleyicide olduğunu düşündüğümüzde neler mümkün olabilir?

Bu zıt dinamik, yaygınlığı arttıkça ve çekim gücü dramatik hale geldikçe, daha da yerleşik ve dikkat alımlı hale geldi. Bu fenomeni tanımlamak için kullanılan terim “izleyici esareti” diye isimlendiriliyor: izleyicinin yaratıcıyı hipnotize etmesi yahut ele geçirmesi. Tarihin hiçbir anında bu kadar çok insanın “kendi içeriğini” yaratarak onaylanmak ve yargılanmak için kendini kamuya açtığı bir periyot olmadı. Podcast’ler, haber bültenleri, müzik yahut edebiyat denemeleri, uzun ve kısa görüntüler, Instagram öyküleri, hepsi buna dahil.

Hepsi uykuda olmadığımız her an ortaya çıkıyor. Hem şuurlu hem de bilinçsiz olarak, kendimizi daima oburlarının merceğinden inceliyor, tekrar konumlandırıyoruz. “Sahnedeyken” bizi izleyiciler yönlendiriyor, izleyicinin benliğimizi, kıymetlerimizi ve gelecek hissimizi kuklalaştırması ise daha telaş verici. İzleyici esareti sanatkarlara, yaratıcılara ya da influencer’lara mahsus bir olgu değil, internet kompleksine dahil olan çabucak herkes için geçerli. Üstelik hangi platformu kullanırsak kullanalım kaçamayacağımız bir olgu. Instagram’dan BeReal’a, bir gönderi ne kadar “gerçek” yahut “spontane” olursa olsun, özgünlüğü tartışmalı.

Performans, artık kronik bir mecburiyet. Her birimiz izleyicilerin neden olduğu hipnoza (Pavlovyan bir ping, ding ve bildirim dopaminine ya da oburlarının bize ilgi göstermeye hazır olduğunu, bizi önemsediğini fark etmeye) hassasız. Varlığımızın bu sayede onaylandığını düşünüyoruz.

Evrimsel olarak kabul görmek için yaratıldık, her “kalp” yahut “görüntülenme” hareketlerimizi yöneten birer havuç. İzleyici esaretinin yeterli tarafına bakarsak, bir şeyleri gerçek yaptığımızı bilerek yankı uyandırabilir, “pazar uyumunu” teminat altına alabiliriz: Bununla ilgileniyorlar, bu türlü devam et. Lakin izleyici memnuniyeti için yüksek bir standarda bağlı kalmak ile izleyicinin niyetimizi değiştirmesine müsaade vermek ortasında ince bir çizgi var.

Hiper-yayıncılığın (sürekli paylaşım) ve çevrimiçi omurlarımızın bir öteki sonucu da hiper-kırılganlık ve onay aradığımız bireylerden etkilenmektir. Giderek globalleşen bir sahnede, izleyici esareti her çağdaş yaratıcının üstesinden gelmesi gereken en kıymetli zorluktur. Nihayet bu kadar vakittir peşinde olduğumuz izleyici kitlesini ve ilgiyi elde ettik. Lakin karşılığında bir şeyi kaybetme riskiyle karşı karşıyayız: kendimizi.

Performansın hepimizin peşinde olduğu olumlu sinyallerini nasıl görmezden geliriz? İki radikal yaklaşımın tansiyonu ortasında sağlıklı bir halde nasıl var oluruz? Yalınayak çimlere basmak ve “siktir et,” demek mi, yoksa onların her sözünü dinlemek ve bizi manipüle etmelerine müsaade vermek mi?

Felsefi açıklamalara başvuralım, üç temel teoriyi hatırlayarak izleyici esaretinin bugün neden her yerde ve bu kadar bunaltıcı olduğunu daha düzgün anlayalım.

İlki, Cooley’in aynadaki benliği. Sosyolog Charles Cooley tarafından ortaya atılan “aynadaki benlik”, kendimizi diğerlerinin algıları aracılığıyla manaya eğilimimizi sembolize eder. Benlik, özel ya da bağımsız olarak değil, daha fazla toplumsal ortamlarda inşa edilir. Davranışlarımızı, oburlarının onlar hakkında ne düşünebileceğini hissederek değiştiririz, oburlarının algılarına ait algılarımız büsbütün yanlış bile olsa. Onların hayal ettiklerini hayal eder, buna nazaran hareket ederiz. Artık gözünüzün önüne toplumsal medyayı getirirseniz tek bir ayna yerine bir aynalar koridoruna kurban edildiğimizi görebilirsiniz.

İkinci teori, Goffman’ın benlik sunumu. Sosyolog Erving Goffman, günlük toplumsal etkileşimleri sahnedeki aktörlere benzetir. Her birimiz çeşitli rollerde oynarız. Bu sahnede, seyircilerimizin yansılarını görebiliriz. Oburlarının bizi nasıl algıladığını denetim edemeyebiliriz, lakin en azından diğerlerinin bizi tam olarak istediğimiz üzere algılamaları umuduyla bir görünümü denetim etmek için elimizden gelen her şeyi yapabiliriz. Goffman’ın “ön sahnesinde”, izlenim idaresi ismi verilen bir süreç içindeyiz: görünüşü ve algıları amaçlarımıza nazaran değiştirebiliriz. Yalnızca “sahne arkasında” bu rolü ya da kimliği nihayet hür bırakabiliriz. Lakin çağdaş çevrimiçi hayat göz önünde bulundurulduğunda, klavyeden uzak olsak bile hâlâ sahnedeyiz. Profiller canlı, kıssalar ve yazılar 7/24 sergileniyor. Artık sahne gerisi yok, sahne ışıkları hiç sönmüyor.

Üçüncüsü, Foucault’nun yeri. Filozof Jeremy Bentham’ın panoptikon’u, kulenin içini göremeyen her bir mahkumu izleyen bir gözetleme kulesini resmeder. Mahkumlar, izlendikleri kaygısıyla en düzgün davranışlarını sergilemek zorundadır. Bu mahkumlar kuleden nasıl algılandıklarını hayal eder ve davranışlarını buna nazaran ayarlar, kulede kimse olmasa bile. Bu panoptikon önermesinden yola çıkan Michel Foucault, bunun tesirinin hapishane sistemlerinin ötesine, gündelik hayata ve toplumsal denetime de uygulanabileceğini ileri sürer. Günümüzün toplumsal ikileminde, aksiyonlarımız “herkes tarafından görülür” fakat hiçbir vakit gözlemleyen bir gözlemci görmeyiz. Dışarıda her vakit bir izleyici vardır. Birden fazla vakit, varlığını kanıtlayan beğenilen bir “geribildirim lokması” alırız, bu bizi şartlandırır. Fakat her vakit güya izleniyormuş üzere davranırız. Bentham’ın mahkumları üzere hizaya girmek için davranırız. Bu ebedi nezaret durumunda, sonsuz bir yüksek baskı performansının mahkumları haline geliriz. Daima olarak oburlarının bizi izlediğinin hayali davranışlarımızı değiştirir.

Austin Robey ve Severin Matusek’in “Yaratıcı İktisattan Sonra” isimli raporlarında belirttikleri üzere: “Dürüstlüğümüzden ödün vermeden yaptığımız işin finansal olarak kıymetlenmesini istiyoruz. Bir algoritmayı şad etmek değil, gurur duyduğumuz manalı işler yapmak istiyoruz. Çalışmalarımızı bize gerçek gelen biçimlerde paylaşmak istiyoruz, bir akışta dikkat çekmek için rekabet etmek değil. Yaratıcılığımız ve kimliğimiz istismar edilmeden görülmek istiyoruz.”

Uzun müddettir hayatımızda olsalar da bu ikilemler neden bugün çok daha ürkütücü? Zira artık yeni bir kültürel bağlam var. Toplumsal medyanın global erişimi, performans ölçütleri, platform tasarımı, içerik formatı ve algoritmik müdahale kombinasyonu, yaratıcıların öbürleri için üretme biçimlerini ve oburlarının çalışmalarını algılama ve onlarla etkileşime girme biçimlerini değiştirdi.

Sonuçlar, daima geribildirimler, gerçekçi olmayan beklentilere, toplumsal kıyaslamalara, tükenmişliklere, çoklu yönetilen kimliklere ve algoritmaların kara kutusuna hizmet ediyor. Bir şeyler aykırı gidiyor, lakin ismini koyamıyoruz.

Instagram akışınızda, az evvel vakit geçirdiğiniz arkadaşınızla birebir kahve makinesini kullanan bir influencer beliriyor. Akışınız, takip etmediğiniz hesaplardan gelen tekliflerle dolup taşıyor. Bir oyuncunun bir dizide söylediği esprili bir replik anında “mem” haline gelince, repliğin yalnızca bu yüzden yazılıp yazılmadığını düşünüyorsunuz. TikTok’ta açıklanamaz bir biçimde trend olduğu için yeni sandığınız bir müziğin 1980’lerden kalma bir kesim olduğunu keşfediyorsunuz. Müzikler kısalıyor, zira Spotify’da dinlemek için yalnızca 30 saniye ayırıyorsunuz. Spotify, bir dakikadan kısa süren tıpkı şarkıyı stok imajlı 49 farklı sanatçı ismi altında yeni bir müzik tecrübesi sunuyormuş üzere size dinletiyor. Şiir, kozmik, aforizma-yoğun ve metnin yanı sıra manzara olarak da çalışacak halde biçimlendirildiğinde var olabiliyor. Netflix’te oyuncu, olay örgüsü ve yer üzere gerçek bir sinemanın tüm öğelerine sahip olsa da ziyadesiyle yapay ve hiçbir şeye odaklanmayan “sahte filmler” fenomeninin yükselişine tanıklık ediyoruz. Google Maps, daha âlâ bir rota bulduğunu düşündüğü için sürüş rotanızı rastgele yönlendiriyor. Twitter, açtığınız her tweet’in altına yalnızca beli bilinmeyen ilgili yorumların bir listesini yüklüyor.

Bu aksaklıklar, algoritmaların bizi nitekim hiç anlamadığını hissetmemize neden oluyor. Bize neden muhakkak bir şeyin önerildiğini ya da akışlarımızın neden apansızın homojen bir temayla (tüm yemek görüntüleri veyahut tüm o kripto tweet’leri) dolduğunu bilmiyoruz. Bu yabancılaşma hissinin bir ismi var: Algoritmik anksiyete. Karşımıza 2018’de araştırmacı Shagun Jhaver tarafından yapılan bir çalışmada çıkıyor. Airbnb mesken sahiplerinin Airbnb’nin arama algoritmasını manipüle ederek ilanlarını daha üst sıralara çıkarmaya çalışmalarını tanımlamak için kullanılıyor. Mesken sahipleri nasıl değerlendirildiklerini hakikaten bilmedikleri için bir mühlet sonra gerilime giriyor.

“Algoritmik anksiyete” kavramını ortaya atan Shagun Jhaver değilse de, kavramı en net biçimde tanımlayan o. Yapay zeka uzmanı Kate Crowford, bu ifadeyi 2013 üzere erken bir tarihte “Bir algoritma agonistik olabilir mi?” başlıklı sunumunda kullandı. Patricia de Vries isimli bir öteki akademisyenin 2016 tarihli bir çalışmasının da başlığı buydu. Vries için algoritma makul bir teknoloji modülünden fazla biz kullanıcıların başımızda oluşturduğumuz bir fikirdi: “Algoritmaların yapabildiklerine ya da yapamadıklarına bu kadar çok odaklandığımızda, bu durum algoritmanın etrafındaki tüm güçleri gizleme eğiliminde oluyor.” Bazen algoritmaya çok fazla güç, çok fazla yetki atfediyoruz. Öteki bir deyişle, kendi ismimize karar vermesi için algoritmalara giderek daha bağımlı hale geliyoruz ki bu korku kısmen kendi yanlışımız oluyor.

Algoritmik akışlar bizi daha pasif tüketiciler olmaya, ne tükettiğimizi hakikaten düşünmemeye, akışta süzülmeye ve kendi zevkimiz hakkında çok fazla düşünmemeye itiyor. Kültürel ortamı daha az değişik hale getiriyor, sıkılmaya fırsatımız yahut mazeretimiz kalmıyor. Birebir vakitte nitekim şok edici, şaşırtan ya da muğlak olan sanatsal üretimlerle müsabaka fırsatımızı da elimizden alıyor. Farklı platformlar aracılığıyla o kadar çok şey tüketiyoruz ki, zevk sahibi yaratıcılarla kontağımızı kaybediyoruz. O kadar çok ses var ki, her birinin izini kaybediyoruz. Sözümona bilgiye artık daha kolay erişiyoruz, ne var ki çoğumuz gerçeklerden, bizi düşündürecek çelişkilerden ve harekete geçiren içeriklerden uzak tutuluyoruz (yoksa duruyor muyuz?).

Yaratıcılar izleyici esaretinin derin girdabına yakalanmışken ,izleyiciler de algoritmik anksiyeteyle başa çıkmaya çalışıyor. İçinde bulunduğumuz yeni kültürel bağlam kendi kendini yiyip bitiriyor. Yaratıcılar ve izleyiciler olarak gerçekliği nasıl geri kazanabiliriz, çağımızın kültürel bağlamını nasıl dönüştürüp yine doğurabiliriz? Tahminen de artık bunu düşünmemiz ve seçimlerimizi buna nazaran yapmamız gerekiyor.