“Sinyalleme” (signalling), evrimsel biyolojide karşımıza çıkan bir kavram. Kuşların eş bulma arayışında sergiledikleri davranışlar bu kavramın hoş bir örneği: Erkek kuş, cazip dansıyla seçilme bahtını artırmaya çalışarak dişi kuşa “sinyal” gönderiyor. Bir de son yıllarda karşımıza çıkan “erdem sinyalleme” (virtue signalling) olgusu var, üstelik toplumsal medyanın da tesiriyle hayatımızda artık büyük bir yer edinmiş durumda.
Erdem sinyalleme, nadiren düzgün istikamette kullanılıyor lakin çoğunlukla büyük sorunlar yaratıyor. İnsan, toplumsal bir varlık ve kabul görme dileği taşıyor. Mesela, diğerlerine ne kadar hassas olduğunu gösterebilmek ismine bilhassa gündemde olan çevrecilik, hayvan hakları üzere sıkıntılara dair paylaşımlar yaparak bir nevi “erdem sinyalliyor”. Bunu yapanların her birinin asıl niyetlerini bilmek elbette mümkün değil. Telaffuzlarını hareketleriyle destekliyor mu, toplumsal sorunlara tahlil üretmek için harekete geçiyor mu, yoksa maksadı yalnızca takipçileri tarafından alkışlanmak mı? Bunu fakat kişinin kendisi bilebilir. Kaldı ki, topluma hesap vermekle yükümlü yönetici sınıf üzere kamusal bir pozisyonu olmayan sivillerin yangın yahut zelzele üzere doğal afetlerde ya da öbür şimdiki sıkıntılarda açıklama yapma mecburiliği yok. Lakin oburlarının aktüel sorunlara dair paylaşım yapıp yapmadığını gözetlemek fazilet sinyalleme olgusuna düzgün bir örnek teşkil ediyor. Meğer kimse kendi hassaslığını diğerlerinin eylemsizliği ya da tavrı üzerinden ispatlayamıyor.
Erdem sinyalleme, çoğunlukla riskli bir tavır. Kitlesel güdülerle hareket ederek, iptal kültürüne dahil olarak ziyadesiyle tehlikeli olabilecek ferdî yahut toplumsal cinnetlere katkıda bulunmak mümkün. Toplumsal medyada etkileşimin artık yegâne geçerli onaylanma sistemine dönüştüğünü biliyoruz. Dahası toplumsal medya ferdî özelliklerin küme kimliklerine dönüşmesine imkan tanıyan bir yer sunuyor. Bu mecralarda makul kümeleri harekete geçirecek, seslerini yükseltmelerini sağlayacak ve libidinal bir coşkuya kapılmalarını sağlayacak makul kalıplar var. Birçok paylaşımın bağlamından koparıldığına ve paylaşanın kimliğine bir hücuma dönüştüğüne, yanlış bilginin çokça beğenilebildiğine ve çarpıtılmış bir onaylanmaya dönüştüğüne sıkça şahit oluyoruz.
Sosyal medyada takipçisi çok olanların, tenkidin ne olduğunu bilerek takipçilerine hitap etmesi kıymetli bir sorumluluk. Siyaset bilimci Hakan Yılmaz, fikirleri yorumlarken sıkça yaptığımız yanlışları şöyle sıralıyor:
Kişiliğe çekmek: Fikre değil, fikir sahibine saldırmak
Kimliğe çekmek: Fikre değil, fikir sahibinin kimliğine (din, cinsiyet vb.) saldırmak
İdeolojiye çekmek: Fikre değil, fikir sahibinin ideolojisine (sol, sağ vb.) saldırmak
Olayları yorumlarken sık yaptığımız kusurları da şöyle sıralıyor:
Yetersiz sayıda müşahededen yanlış bir genellemeye sıçramak (Birkaç misal olaydan yola çıkıp, “her şey böyledir” diye yanlış bir genellemeye sıçrarız.)
Yetersiz sayıda aksi müşahedesi delil göstererek yanlışsız bir genellemeyi yanlış ilan etmek (Birkaç zıt örnekten yola çıkıp, yanlışsız bir genellemeyi yanlış ilan ederiz.)
Doğruluğu kanıtlanmamış bir genellemeyle somut olayları açıklamaya çalışmak (Yanlış bir genelleme ile somut olayları açıklamaya çalışırız.)
İnsanların linç etmeye meyilli olduğu şahısların ya da fikirlerin linç edilmesine katılmak kolay. Esasen bir paylaşıma gelen birinci alıntılar ve cevaplar sonrakilerin seyrini etkiliyor. Çoğunlukta olmanın konforu da durup düşünmeden diğerinin yaklaşımını bize aitmiş üzere sunmamıza imkan tanıyor. Art planı hakkında hiçbir fikrimizin olmadığı bir haber çıkıyor karşımıza, cinayet de olabilir taciz olayı da. Beşerler sırf başlık üzerinden başlıyor yargılar dağıtmaya, bela okumalara. Anlık duygusal yansılar neredeyse herkesi ele geçiriyor. İnanma isteği, bilme isteğine genelde ağır basıyor. Bu da insanları manipülasyona daha açık hâle getiriyor.
Halbuki her aktüel olayda, bir haber karşısında çoğunluk reaksiyon vermeye başlamış diye “erdem sinyalleme” basamağına geçmeye gerek yok. Lakin onaylanmama korkusu ile beğenilme dileği birleşince birkaç paylaşım üzerinden “itibar” kazanmak isteyenler çok. “Sen neden reaksiyon vermiyorsun?” diye sorulan hesaplar itibarsızlaştırmaya vardığında “erdem budalalığına” dönüşüyor.
Erdem sinyalleme, kendi ülkesindeki hak ihlallerine sesini çıkarmayıp elâlemin ülkesinde yaşananlara gözleri yaşartan unsurlu bir duruş sergileyenler için geniş bir konfor alanı sunuyor. Örneğin hayatında hiç bulunmadığı ABD’de siyahilerin haklarını savunacak, İngiltere kraliçesinin asaletini konuşacak, Almanya’nın güç siyaseti hakkında fikir beyan edecek kadar “politik” bilince sahipken ne hikmetse kendi ülkesinde olan bitenleri göremeyen beşerler var. Elbette bu riyakârlıkta kaç hikmetler de var.
Sömürgeci gelenekle özdeşleşmiş monarşiyi dengeli biçimde eleştirenleri kastetmiyorum. Sanayi Devrimi’nden sonra işgücü ve kaynak gereksinimini karşılamak için “ehlileştirme” ismi altında fakir ülkeleri işgal edenlere karşı çıkmaktan fazla Batı medeniyetini “bakın, onlar da kötü” yüzeyselliğinde kalan tavrı eleştiriyorum. Hakikaten “ırkçılık” suçlamasıyla en azından utandırabiliyor muyuz Batı’yı? Bu riyakârlığı Filistin probleminde de görmek mümkün. Filistin dünyanın gözü önünde işgal ediliyor, Filistinliler durmadan öldürülüyor lakin onlar ezilen Müslümanlara “üzülmekle” yetiniyorlar. Kendi ülkelerindeki fakirleşmeye, kurumsallaşmış kuralsızlığa, akademik yozlaşmaya, şahıslara nazaran eğilip bükülen uygulamalara söyleyecek sözleri yok. Lakin toplumsal medyada sık sık dolanıma giren, ABD’deki evsizlere yönelik uygulamaları gösteren görüntülere ziyadesiyle hassas bir imaj çiziyorlar, kendi ülkelerinde “şanslı” hissediyorlar.
Agâh Aydın, “Adaletin olmadığı, hukukun işlemediği toplumlarda, adaletin en ilkel formu olan haset (bende yok onda da olmasın) duygusu hakimdir,” demişti. Haset sayesinde yoklukta uzlaşıyoruz, yoksunlukta eşitlenmeyi arzuluyoruz. Muhtemelen bu nedenle Batı ülkelerine ait olumsuz haberler gördüğümüzde heyecanla ve sevinçle tuhaf bir eşitlik hissine kapılıyoruz: “Benzin fiyatları orada da artıyor,” diyerek teselli arıyoruz.
Utanır insan olan. Bu riyakârlıktan, fazilet budalalığından kurtulmanın yollarını bulmamız gerekiyor.
