Onur Saylak ve Hakan Günday’ın ortak yapıtı Uysallar, gerek ikilinin daha evvelki çalışmaları sebebiyle gerekse de oyuncu takımıyla dikkatleri üzerine çekti. Takımında Öner Erkan, Songül Öden, Haluk Bilginer, Uğur Yücel, Nezaket Erden, İbrahim Selim ve Erdem Şenocak üzere beğendiğim birçok oyuncu olduğu için diziyi çıktığı gün izlemeye başladım.
İçeriğe girmeden evvel, müsaadenizle, biçimsel bir tenkitle başlamak isterim. Tahminen de dizinin Succession ve Six Feet Under üzere dizileri anımsatması (ki müellifin rastgele bir diziyi izlemeye başlarken bu türlü bir karşılaştırma umudu yoktur), lakin o çıtaya erişememesinin sebebi fazla konuşuyor olması. Bayana şiddet, sis mi hava kirliliği mi tartışması, 1999 sarsıntısı, dış güçler, işveren tarafından taciz edilen bayanlar, otoriter rejim, Twitter… Tüm bu mevzuların kolajını sunan dizi, postmodern bir yapıya evriliyor, aklımıza sahip çıkmamız gereken vakitlerde olduğumuzu hatırlatıyor. Murat Menteş romanlarını anımsatırcasına metafor ve aforizmaların havada uçuşması, dizinin kendini fazla ifşa etmesi seyirciyi biraz rahatsız etmiş olabilir. Lakin bence dizinin amaçladığı, epeyce fazla şeyi yüksek sesle getiren senaristin altını çizmediği ve saklıdan kapalıya hissettirdiği bağları aktarmak.
Dizi odağına Oktay’ı almış üzere yapsa da aslında bütün aileye odaklanıyor. Uysallar, yaptıklarıyla “yasal” ve “etik” bir Palu ailesini anımsatıyor. Zira her bir birey ufak da olsa sonları aşıyor, kendini farklı biri üzere tanıtıyor, kamu malına ziyan veriyor, eşini aldatıyor, para çalıyor, yani aslında yasal olmayan, fakat tam da kabahat sayılmayacak bir daire içerisindeki hareketlerde dans ediyorlar. Kimse ölmüyor, yaralanmıyor, lakin sonun aşımı epey aşikâr.
Dizide hiç kelamı edilmese de aslında Oktay’ın meskenden kaçma isteği, atlatılamamış bir “anne yasına”, bununla baş edemeyen karakterin büyüyememesine işaret ediyor: “Eksik doğuyoruz, lakin bu eksiğin ismini koyamıyoruz bir türlü. Sonra, dişi isek şayet, birileri bize eksiğimizin bacaklarımızın ortasında bulunması gereken minik bir et kesimi olduğunu söylüyor. Söylemeseler de hissettiriyorlar, ima ediyorlar. (…) Lakin o et modülüne sahip olanlarımız da fazla sevinmemeli. Onların penisi var tahminen, lakin bu olanların eksiklerini gidermeye yetmiyor. Penisi olanlara vadedilen hiçbir şey (yani bayan, iktidar, statü, güvenlik, bütünlük, içerilme), bacak kadar çocuğa verilmiyor ki. Biz de daima ‘büyümeyi’ bekliyoruz, vaatlerin tutulacağı günleri.”[i]
“Déjà éprouvé” ve vaatlerin tutulmadığı günler
Çoktan yaşanmışlık olarak Türkçeye çevrilebilecek déjà éprouvé, bir yandan seyirci olarak aşina olduğumuz bir aileyi, öteki yandan da Oktay’ın kaybetmişlik hissini anlatıyor. Oktay dizi boyunca büyük bir kimlik krizinde olmasıyla Nate Fisher’ı, erkekler dünyasında tam bir baba olamamasıyla Kendall Roy’u, büyüyememesiyle de Stephen Dedalus’u anımsattı bana.
Oktay aslında meskenden kaçmaya çalışan, beceremediği için konuta dönmek zorunda kalan, akabinde da ironik halde baba meskenine, Ankara’ya yolu düşen bir karakter. Onu değişik kılan da bu ortada kalmışlığı ve beceriksizliği. Ne her şeye “siktir çekebiliyor” ne de içinde bulunduğu rolleri tam olarak yerine getirebiliyor. Gerçeklerle kurduğu bağ başarısız, iç dünyasında da ne istediğini tam olarak bilemiyor. Bu açıdan Zaytung’da dahi latifeyle karışık ima edildiği üzere punk ile alakası yok. Oktay lisedeyken tahminen sahiden de punk’tı, ancak gece kaçışlarıyla bir arada çocukken punk olmak isteyen bir beyaz yakalının parodisine dönüşüyor. Bu olmamışlık, Türkçe edebiyatın en büyük ortada kalmış karakteri Hikmet Benol’u da çağrıştırıyor. Eylemsizliği ve basiretsizliği açısından Oktay da bir Oğuz Atay karakteri üzere “acıyı, kızgınlığı, yetersizlik hissini, oyuna getirilmiş olmayı, sahneye soytarı rolünde, uşak rolünde çıkarılmış olmayı, varolduğundan olağan ki emin olduğumuz bu devasa malzemeyi ister istemez dokunaklı, acıklı ve gülünç olan bu ruhsal malzemeyi hem Doğuluğa seslenen bir mağdur romantizmiyle hem de direkt taklit meselesiyle, gecikmişlikle, yapaylıkla [içeriyor] ve [aşıyor]”[ii].
Dizinin amaç kitlesi açısından en çok karşılık bulduğu platform elbet Ekşi Sözlük. Yalnız oradaki yorumlardan kimilerini okuduğumda, çok haksız tenkitler gördüm. Male gaze eleştirisi bence epeyce orantısız, lakin günümüzde hangi eser bu suçlamadan kaçınabiliyor?[iii] Hakikaten Oktay aslında “kaos sevdalısı” tişörtüyle kendisinin parodisini yapıyor. Bu açıdan hareket insanı olmaktan fazla kaçan, erteleyen, tüm bunları yaparken gerçek bir tavır sergileyemeyen bir erkek portresi çiziyor. Her vakit “yasal”, “doğru” ve “kolay” olanı yapmaktan yana. Yani yaptığı tüm aksiyonlar bir “liselinin” sonu aşan, güldürmeyen kabahatlerinden ibaret. Hakikaten de neon ışıklarla mottolar satan yeni jenerasyon bir toplumsal medya uzmanına, veyahut Instagram hesabına benziyor. Zira Oktay tüm bu aksiyonlar sırasında, babası Olcay’ı taklit ederken, mimar olmayı taklit ederken, güzel bir eşi ya da arkadaşı taklit ederken daima utangaç, daima onay bekler halde. Türk toplumu tarafından çizilen “erkeklik” tipolojisine nazaran epey zayıf. Bu manada hikâyenin Tyler Durden’ı, hakikaten “punk” olan Moloz Arif ile ayrışıyor. Moloz istediğini yapar, istediği üzere yaşar. Hesap vermez, başı nettir, dünyayı tartmış, kendi pozisyonundan emin bir karakterdir. Tornistan hayali vardır, Anakara’nın taçsız hükümdarıdır ve şahsen taç verilse koşarak kaçar, tacı devredecek birini bulur.
Marrano olarak Oktay Uysal
Dizinin en başarılı yanı birçok monolog ve aforizma barındırmasına karşın temel sancısını lisana getirmemesi. Uysallar yalnızca berbat bir evliliğin değil, başlı başına aile kurumunun kan bağından ötede bir mecburilik hâli olduğunu bize gösteriyor. Oktay, Moloz’un ona önerdiği üzere geçmişini bıraksa, “babasını öldürse” özgürleşecektir. Lakin o Moloz ya da Anakara sakinleri üzere değil Hikmet Benol üzeredir, “Bir yandan da göz ucuyla ölümümün nasıl karşılanacağını seyretmek istiyorum. Tehlikeli oyunlar oynamak istiyor insan; bir yandan da kılına ziyan gelsin istemiyor,” diye düşünmekte, gündüz tekrar işine, eşinin yanına gitmek istemektedir.
Oktay’ın babası ona güçlü olmayı öğütlemiş berbat bir babadır. Suçluluk hissini alt etmiş, dünyaya adapte olmuş, utanma hissini kaybetmiştir. Kendisi aslında Oktay’ın sinikliğinin yegâne sebebidir, lakin tekrar de neden benim üzere olamadın diye Oktay’ı kabahatler. Bununla kontaklı olarak Oktay’ın şiddet ile alakası kendi başına bir yazı olacak kadar derindir. Örneğin eczane çıkışı ona dayılanan “şehir dallamaları” ile hengame etmekten çekinir, lakin bir yandan hapishaneyi “sikmek” ister. Onun karakterini daha yeterli tanımlamak için Derrida’nın terminolojisine başvurabiliriz: “Tam da yaşadığı meskende, yerleşik olanların ya da oranın sakinlerinin veya herkesten evvel gelenlerin ya da sonradan göçenlerin yurdunda, tam da hayır demeden fakat kendisini de ilişkin görmeden ikamet ettiği o meskende, seçmediği bir sırra sadık kalmayı sürdüren mecazen Marrano diyelim.”[iv]
Oktay aslında yalnızca kredi çekip içinde yaşamaya mecburî olduğu aile konutunda değil iş yerinde de hapishaneye gitmektedir. Bu mekânsal soyutlama, yani tasarlanan hapishane aslında onun dünyasının sembolik anlatımıdır. Çağdaşlaşan devlet ve enformasyon çağı ile birlikte günümüzde mekân birebir vakitte hafızayı belirler, lakin paradoksal biçimde mekânlar otantikliğini yitirmekte, mekân hafızası bile akademik bir çalışma alanı olmaktadır[v]. Oktay gerçekte olmayan aile konutunun yanı sıra Anakara’dan bile kaçar, orayla irtibatı da yasak bir münasebet üzeredir. En büyük korkusu ise gitme fikrinin ifşa edildiği mektuptur. Yurtdışı o gitmek istediği için oradadır, aslında sis de o kaçamadığı için gelmiştir.
“Hayat ima edecek kadar uzun değil”
Bu yüzden Oktay yarım kahramandır, Nate Fisher, Kendall Roy ya da Mark Renton değildir. Moloz olmak istemez, sistemin çok da dışında değildir. TC kimlik numarası, soyadı, kredileri ve sorumluluklarıyla birlikte Oktay Uysal’dır. Polisten, maddeden, savcıdan, işverenden, işverenin eşinden, kendi eşinden, babasından, herkesten çekinir, onaylanmak ister. Çekilen aile fotoğrafları da işin bir modülüdür, başarılı olmak ve toplumun onayını almak değerlidir. Geceleri “non serviam” diyen bir punk, fakat gerçek dünyada Ege ve Ece için makus bir babadır. Babasının gözünde başarısız bir oğlan, eşi Nil’in gözünde başarısız bir kocadır. Nil’e karşı çok mahcuptur, boynu büküktür, iktidara sahip değildir, tahminen de konutu alarak, sisteme borçlanarak özgürlüğünü kaybetmiştir. İş yerinde başarılı bir mimardır, fakat orada da asla istemeyeceği, hayır demeyi başaramadığı bir hapishane işini yapmak zorundadır.
Nil Uysal ise ferdî gelişim kitapları literatürüyle “konfor alanından” çıktıkça kendini bulan, tanıyan bir karakterdir. Suat’ın ilgisi ona “anne” olmanın ötesinde bayan olduğunu anımsatır. Bu noktada Oktay ile sevişmemeleri, Oktay’ın bunu işten ötürü ertelemesi, önceliği görmemesi, hatta ona da bir iş olarak bakması Nil’i anlamak açısından değerli bir ayrıntıdır. Nil’i tavlamak için erkekliğe saldıran, erkekliği karikatürize eden, Nil’i elde etmek için farklı bir persona çizen Suat, dizinin yavan makus karakteridir. Dışarıdan bakıldığında Nil için meskenin dışındaki bir yabancıdır, bu yüzden de ilgi caziptir, Oktay olmayan, Nil’e istek duyan rastgele biridir. Nil’in ise tek isteği ona mekanik davranmayan, komutlarla hareket etmeyen, her şeyden evvel hayır demeyen Oktay’dır.
Nil’in gittiği bir seminerde öğrendiği bir kelam öbeği günümüz şahsî gelişim mottolarını anımsatır. Bu tıp ferdî gelişim seminerleri, kalıplarla hayatı tecrübelerin toplamından ibaret çağdaş, estetize bir ritüele dönüştürür. Toplumsal medya estetiği sağ olsun, Mevlânâ, Freud ve Jung’u bağlamından koparıp naif bir şahsî gelişimci edasına büründüren kesim ve niyet dünyası her yere hakimdir. Meğer ferdî gelişim soslu yanlış ruhsal yönlendirmeler ve saptamaların tersine, çağdaş vakitler epeyce sembolik, gündem ismi altında maruz kaldığımız dış etkenler ise travmatiktir[vi]. Aslında Uysallar ailesinin sorunu da ima etmemek değildir, kaldı ki Uysallar baştan sona bir sembolik tertipte işler.
“New Orleans’ta bir konut var”[vii]
Uysal ailesi aslında aile kurumunun çoktan yok olduğunu anımsatır. Yalnızca yasal sonlar içerisinde yer alırlar, yasanın ve devletin çizdiği çizginin çok dışına çıkmazlar, sekülerlerdir. Halbuki düzgün bir aile, makus ve hasta bir nizamda mümkün değildir. Biz korunaklı okullara çocuklarımızı gönderirken, kripto piyasasını takip ederken, bir yandan da dışarıda evsizler vardır, yan komşumuz şiddete maruz kalmakta, Migros emekçileri direniş ile haklarını almaktadır. Politik hareketlerimiz ise soğuk hava olunca kuryeden sipariş vermemeye, story paylaşmaya indirgenmiş durumdadır. Her şeyin piyasa bedeli üzerinden anlamlandığı bir dünyada şirketler aile üzere olmaya çalışır. Aileler de Ege Uysal’ın lisana getirdiği üzere şirketleşmiştir. İstanbul’a çöken sis, bu kirlenme ve yozlaşmadır işte.
Bu fantastik sis, aslında yaşanan krizin boyutunu göstermektedir. Berhudar Bey de bu yozlaşmış kentin trajik anti kahramanı olarak karşımıza çıkar. Kamu hizmetlerinde bulunmuş, devlet ismine hareket eden, gerçek bir babadır o. Terk edilmiş, sevmeyi becerememiştir, sevmeye ve sevilmeye o kadar açtır ki gücünü biraz olsun sevgi almak için kullanmaktadır. Oktay’a gerçek babalık yaptığını düşünür, onun ailesi ismine mahkeme kurar, aslında yargıladığı kendisi, kefaret dilediği kendi ailesidir. Hem ailesinin babası hem de devlet baba olmaya muktedir Berhudar Bey, “(…) aile soyut hakkı ile devletin soyut hakkı ortasındaki çatışma, lakin bir trajediyle nihayete erebilir,”[viii] kehanetini hatırlatır.
“Hayır Sofia, konutlarımıza dönmüyoruz,” der Olcay, nitekim de geri dönülecek bir mesken yoktur. Bir konut, yuva mümkünse, onu lakin Moloz’un bize öğütlediği üzere geçmişi geride bırakarak yapabiliriz. Bugün toplumsal medya fenomenleri siyasi figürleşir, siyasi figürler TikTok fenomenlerine dönüşürken, akademisyen içerik üreticisinin, içerik üreticisi akademisyenin yerini almışken biz de dizinin karakterleri kadar korkak, anlaşılmaya, fark edilmeye muhtacız. Tasaların bu kadar ortak ve kaçınılmaz olduğu noktada şayet bir tornistan, bir mesken varsa bizim için, şimdi hiç gitmediğimiz, lakin bildiğimiz bir yer olmalı.
[i] Bülent Somay – Bir Şeyler Eksik: Aşk, Cinsellik ve Hayat Hakkında Bilmek İstemediğimiz Şeyler, Metis Yayınları, 2020.
[ii] Nurdan Gürbilek – Kötü Çocuk Türk, Metis Yayınları, 2016.
[iii] Vakit zaman ben de bu dehşet içerisinde referans verdiğim bayan – erkek muharrir sayısına dikkat ediyorum (bkz. “ironiden anlamayan jenerasyona aşina değiliz”. Ve hayır, Meral Akşener feminist değil!).
[iv] Arzu ve Ölüm – Brent Adkins (Çev: A. Kadir Gülen), Fol Kitap, 2020. s. 29.
[v] Tanıklık ettiğimiz Seyahat direnişine artık sonlu bir politik özne tarafından sahip çıkılmaktadır, Seyahat bir noktada “Altın Çağ” sendromuna dönmüştür. Hatırlamaya çalıştığımız, toplu bir düş üzere idealize ettiğimiz Seyahat, tahminen de hayatımız boyunca itiraz ettiğimiz her şeydir. Dizideki bir kahvaltı sahnesinde etraf kirliliği üzerine bir hareket ve polis şiddeti haberi duyulur. Gezi’nin “Kahrolsun bağzı şeyler” haykırışını hatırlatacak bir şeyler daima vardır.
[vi] Black Mirror’ı andıran Sedat Peker görüntülerinden parodiye yakın lakin güldürmeyen bürokrat ve siyasetçilere, müziklerden umut besleyen bizlerden Will Smith’in tokadına, sıhhat çalışanlarına uygulanan şiddetten Migros personel direnişine, Şeyma Subaşı’dan İbrahim Tatlıses’e ödül verilmesine, Yılmaz Güney’in anılmasından Yıldız Tilbe’ye ve sokak hayvanları krizine dek gündemimiz epey dolu. Şayet deva de Jahrein ise, hakikaten çivisi çıkmış bir dünyadayız. Sevdiğim bir arkadaşımın dediği üzere: “Luppo için sıra bekleyen adama hepimiz büyük bir özür borçluyuz.”
[vii] The Animals – “House of the Rising Sun”
[viii] Arzu ve Ölüm – Brent Adkins (Çev: A. Kadir Gülen), Fol Kitap, 2020. s. 142.
