Pandeminin birinci günlerinde, apansız azalan üretim ve trafik sayesinde, dünyanın orasında burasında havanın ve suyun kalitesindeki gelişime dair raporlar ortaya çıkmaya başlamıştı. Kentlerin ıssız sokaklarında gezinen dağ keçileri ve yaban domuzlarının, İstanbul Boğazı’ndaki hayat dolu yunus sürülerinin manzaraları dolaşıyordu. Kimileri asılsızdı, lakin hepsi de insan-hayvan ilgilerindeki bir tıp dengesizlikten kaynaklanan bozulmanın tabiat lehine bir düzeltmeyle sonuçlanabileceği fikrine işaret ediyordu.
Doğa, bu umutlarda tanıdık bir rol oynamıştı: Bir sığınak olarak insan mutluluğunun teminatı. Ütopyacı niyet bu fanteziyle doludur. Örneğin, Yunan mitolojisindeki efsanevi ülke Hyperborea kuzey rüzgarlarının ötesindeki kalıcı baharda kusursuz varoluşa öncülük eder, Thomas More’un Ütopya’sının sakinleri de “büyük değer verdikleri bahçelerinde üzümler, meyveler, çiçekler ve türlü bitkiler yetiştirirler.” Daha sonra, William Morris uygun döşenmiş salonların duvarlarında neredeyse dokunulabilir hale getirilmiş doğayı endüstriyel toplumun fabrikalarına dair ütopyacı karşı tahayyülüne dahil etti. Bataklığa dönmüş alışveriş merkezlerinin hayallerini kuran günümüz ütopyacıları, tıpkı ruhu taşıyorlar.
Doğa, bu görüşe nazaran olumsallığı, ani değişimleri ve hareketleriyle tarihten farklı olarak döngüselliği, tekrar üremeyi ve öngörülebilirliği garanti eder. Lakin bu bir illüzyondur. Tabiat, elbette tarihe ziyadesiyle tabidir, neredeyse sonsuz görünen artık yok oluyor ve durdurulamaz biçimde eriyor. Tabiat, yerleşik ve kalıcı değildir, bilakis daima değişim içindedir. İnsanlardan ayrıştırılamaz, her vakit acılarımızı yatıştırmaya ve ruhumuzu sarmalamaya hazır değildir. Daha çok insanlığın dokusuna ve özüne, karmakarışık hareketlerine ve bitmek bilmeyen arayışlarına karışmış haldedir.
Örneğin, bitkilerin ve hayvanların hayatında insan müdahalesi çok fazladır. Büyükbaş hayvanları düşünün. İnekler tarih boyunca denek hayvanları olarak kullanıldılar, geleceğin biyo-müdahale laboratuvarlarına ve her çeşitten üreme teknolojisine hizmet ettiler. Günümüzde, yüz tanıma ve gizleme teknolojileri de dahil olmak üzere dijital sistemler tarafından denetlenen dev çiftliklerde tutuluyorlar. Bu yeni fabrikalar, inek sürülerinin her hareketinin, emisyonunun ve üretiminin dijital sistemler tarafından izlendiği ve kaydedildiği, iklimlendirilmiş ahırlardır. Sütün her yudumu kaynağına kadar izlenebilir.
Ayrıca izlemeden fazlası da yapılıyor. Moskova’ya yakın RusMoloko isimli araştırma çiftliğinde 2019’da ineklere sanal gerçeklik gözlükleri takıldı. İnekler, gözlerinin önünde oynatılan dijital animasyonlar aracılığıyla rüzgarlı kış günleri yerine güneşli yaz günlerinde yeşil yerlerde dolaştıklarını dolaştıklarını hayal etmeye yönlendirildiler. Görünüşte başarılı olan bu yenilik, inekleri gerilimden uzaklaştırmak için tasarlanmıştı: Daha sakin inekler, daha verimli süt üretimi manasına geliyordu.
Sanal gerçeklik gözlüğü takan bir inek trajik olduğu kadar komiktir. Bizim yabancılaşmış geleceğimiz hakkındaki kehaneti bakımından bu durum elbette korkutucudur. Pekala, bu durum bizim tecrübemizden ne kadar farklı? Hislerimizin kaydının tutulmasına müsaade veriyoruz. Biyolojik geribildirim makinelerinde oturum açıyoruz. İzlenmek ve takip edilmek için kaydoluyoruz. Reklamcıların bizi daima izlemesine, haritacıların koordinatlarımızı saklamasına müsaade veriyoruz.
Duygularımız daima güneşli göklerin altında salınıp dururken, bir matrisin içinde olduğumuzu bile bilmeden inekler üzere makineler tarafından oynatılabilir miyiz? Reddedilenler, işsizler ve lüzumsuzlar, bakım konutlarında minimum seviyede etkileşime girdiklerinde, dünyanın hoş bir süt ve bal diyarı olduğunu düşünerek aldatılacaklar mı? Dijital diktatörlüğün yeni otlaklarında, yakın gelecekte bağlanmış halde eğlenebileceğiz.
Doğanın dışsal, cömert ve teselli edici bir şey olduğu anlayışı bu sorunun bir modülü olabilir. Büyük Alman filozof ve 20. yüzyılın kültür eleştirmeni Theodor W. Adorno, Estetik Teori’de insan yetiştirmekten kaçınan tabiatın (Alp buzulları yahut ıssız bölgeler) endüstriyel atık dağlarının doğal olmayan biçimlerine nasıl benzediğini ve tıpkı derecede ürkütücü olduğunu müşahedeler. Adorno’ya nazaran hoş, bozulmamış, pastoral tabiat onun ne olduğundan ya da olabileceğinden çok baskıcı cinsel ahlakla ilgilidir. Adorno, tabiatın teknoloji tarafından kirletilmemesi gerektiği ısrarına karşı teknolojinin bu hüzünlü dünyada “istediğine” ulaşmasına imkan tanıyabileceğini savunur. Üstelik o “istediğine” biz de dahiliz.
Doğa, sahiden de yalnızca üzerinde çalıştığımız dışsal bir şey değildir, tıpkı vakitte içimizdedir. Biz de doğayız. Alman romantik şair Johann Wolfgang von Goethe “Gözlerim doldu” diye muharrir ve devam eder: “Dünya, sana dönüyorum.” Adorno, yabani tabiatın cesametiyle karşı karşıya kalınca dehşetle sindirilmiş duyumlarımızı doğal özümüze dair şuurun bir işareti olarak ele almıştı. İster dünyada ister sanatta karşılaşalım, büyüklük bizi ağlatır, ürpertir, ağır hisler uyandırır. Egomuz, büyüklüğün doğal alemle olan bağlantısını hatırlar. Hüngür hüngür ağlayan viranelere dönüştüğümüzde, gözlerimiz açık ve yaşlıyken, birebir anda hem en insancıl hem de en doğal halimize ulaşırız.
Adorno, avangart müzik ve eleştirel teorinin anlaşılmazlığıyla ilişkilendirilmiş birisi için, bahis (güçlü bir yakınlık duyduğu) hayvanlara geldiğinde şaşırtan biçimde hassastır. Orada, “ütopya” ismine layık bir şeyler bulur. Bir hayvan üzere hiçbir şey yapmayan, dinlenen, bulutlara bakan, düşüncesizce ve uysalca geviş getiren bir insan varoluşu hayal eder. Adorno, pek çok ütopyacının yaptığı üzere, ülkü toplumdaki sınırsız meta üretimini ve ağır faaliyeti hayal etmenin kendi içinde bir gaye olarak kökleşmiş üretim zihniyetini yansıttığını argüman eder. Sırf üretime adapte olmuş tarihî biçimimizden kopmak, iş yapmaya muhalif biçimde çalışmak, doğayı ve kendimizi öylece kucakladığımız gerçek bir toplumda hiçbir şey yapmamak bizi özgürlüğe ulaştırabilir.
Bizi koruyacak, teselli edecek tabiat anlayışını reddetmek, ayrıştırılamaz biçimde tabiatın içinde ve tabiata ilişkin olduğumuzu ortaya çıkarır. Öbür her şeyle birlikte kendimizi kurtarmaya da oradan başlayabiliriz.
*Bu yazı, Bartu Ulu tarafından Esther Leslie’nin The New York Times’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
