Soğuk Savaş sırasında Sovyetler Birliği’nde hayatın nasıl olduğunu öğrenmek isterseniz, siyasi sığınmacı Rus bir muharririn kelamlarına kulak vermek isteyebilirsiniz[i]. Yahut Amerikan Aleyhtarı Faaliyetler Komitesi’nin (House Un-American Activities Committee / HUAC) “Kızıl Tehlike” sırasında yaptığını yaparak, memleketi Rusya’dan 1926’da ayrılmış Ayn Rand’in kelamına güvenebilirsiniz.
Ayn Rand, savaş sonrası Sovyet vatandaşlarının günlük hayatlarına dair kendinden emin bir biçimde söz vermekten çekinmiyor. Ayn Rand, birebir vakitte sinema bölümünde edindiği deneyimler vasıtasıyla yeni meskeni Hollywood’daki komünist muharrirler ve direktörlere dair de söz vermişti.
Aphelis isimli blog’da yazıldığı üzere, 1947 HUAC duruşmalarının muhteviyatı “Hollywood sanatkarlarının sistematik olarak kara listeye alınmasıydı.” Kapitalizm dostu addedilen şahitler ortasında Gary Cooper, Walt Disney ve Ayn Rand vardı.FBI, tabirinden evvel Ayn Rand’e “Komünistlerin Sinema Sanayisine Sızması” üzerine, Rand’in kümesinin dağıttığı kitapçıktan da alıntı yapan 13.533 sayfalık devasa bir rapor hakkında danışmıştı.
Hollywood’daki komünistlerin maksadı, komünizmi açıkça savunan sinemalar üretmek değildir. Maksatları politik olmayan sinemaların günahsız hikâyelerine ufak, sıradan propaganda kesimleri yerleştirmek ve insanların kolektivizmin temel prensiplerini dolaylı yoldan ve imayla özümsemelerini sağlamaktır. Az sayıda insan komünizmi direkt kabul edecektir lakin ekrandan halka tertipli bir halde vuran ipuçları, dizeler ve dokunuşlar, şayet gereğince uzun bir müddet damlamaya devam ederse bir kayayı yarabilecek su damlaları fonksiyonu görürler. Yarmaya çalıştıkları kaya da Amerikancılıktır.
Ayn Rand ve yandaşları William Wyler’ın The Best Years of Our Lives ve Geroge Cukor’un Keeper of the Flame’i üzere savaş sonrası sinemaların tahlilini yapan bir “film sisteminin” geliştirilmesine yardım etmişlerdi. Bu McCarthy periyodu sinema eleştirmenleri, sanayideki “ideolojik haşereleri” ortaya çıkarma gayretindeydi, bilhassa Ayn Rand’in hakir gördüğü “küçük adamı” yücelten sinemalarla ilgili şüpheciydiler. Amerikancılık “kayası” için tehlikeli ve habis olarak teşhis edilen sinemalardan biri, bugün ABD milliyetçiliğinin kökleri üzerine kurulmuş olarak görülen Frank Capra’nın klasik yapıtı It’s a Wonderful Life oldu – aileye bağlılık, inanç yoluyla kefaret, mütevazı küçük kasaba hayatından duyulan memnuniyet…
Los Angeles Times’ta alıntılandığı üzere, Capra’nın sinemayla ilgili motivasyonunu dinlersek, emekçi cennetini yüceltme üzere bir hedefi olduğuna inanmak güç: “Önemli olan iki şey vardır. Birincisi bireyin kendine olan inancını güçlendirmek, başkası ise, tahminen bugün daha da kıymetli olan, ateizme hakikat olan bu çağdaş eğilimle uğraş etmek.”
Ancak FBI’ın – ve raporun ne kadarını şahsen yazdığı (eğer yazdıysa) net olmamakla birlikte Rand’in – tahliline nazaran Geroge Bailey’nin hikâyesi birçok tahrip edici eğilim ortaya koymuştu. Flavorwire suçlamaları sarih bir biçimde özetlemiş: “Komünist sempatizanları tarafından yazılmış”, “sınıf savaşı başlatmaya kalkışan” ve “bankerleri şeytanlaştıran.”
Tuhaf vakitlerde yaşıyoruz, o denli ki bu birkaç on yıl evvel cazibeli bir biçimde tuhaf görünen retorik, 1950’lerin siyaseti tekrar her yerde yükselişe geçerken, kulağa taban tabana zır bir biçimde tekrar yeni geliyor. Capra’nın görünürde zararsız sinemasına yapılan suçlamalar, sinemanın senaristleri Francis Goodrich ve Albert Hackett’ın komünist irtibatlarının olduğu argümanına dayanıyor. FBI raporunda senaristlerle ilgili, “komünist olduğu bilinen beşerlerle neredeyse birlikte yaşadıkları, senarist Lester Cole ve Earl Robinson üzere komünistlerle her gün öğlen yemeği yedikleri gözlenmiştir” biçiminde ibareler vardı.
Senaristlerin tanıdıklarını ve öğlen yemeği arkadaşlarından bahsetmenin yanında, rapor ismi sansürlenmiş bir zattın “filmin kasıtlı olarak üst sınıfa iftira ettiği” görüşünde olduğunu belirtiyor. İsmi karartılan bir başka kaynak ise “filmin Lionel Barrymore rolünde ‘pinti’ birini oynatıp, sinemada en nefret edilen adam olmasını sağlayarak bankerlerin prestijini sarsmaya yönelik hayli açık bir teşebbüste bulunduğunu” belirtiyor, bu kaynağa nazaran bu komünistler tarafından kullanılan yaygın bir numara. Son olarak ismi sansürlenen üçüncü bir kaynak ise Capra’nın sinemasının konusunu ABD’de 15 yıl evvel gösterilen The Letter isimli bir Rus sinemasına benzetiyor.
Kesin olarak söylemek mümkün değil, lakin bu bilinmeyen FBI muhbirlerinin Rand’in yandaşları olduğunu varsaymak makul. Her halükarda Ayn Rand, son romanı The Fountainhead’in ona sağladığı ünle, HUAC’ın huzuruna çıktı ve raporda sunulan genel ithamları pekiştirdi. Sözü sırasında, görüntüde da görebileceğiniz 1944 üretimi Song of Russia sinemasına odaklandı. Sineması temelde Sovyetler Birliği’nde yaşama dair çizdiği idealize portre için eleştirdi, buradan hareketle de Sovyetlerde gerçek hayatın kaç kötülüklerini sıralamaya koyuldu.
Enteresan bir formda It’s a Wonderful Life’a yöneltilen öbür tenkitlerin birçoğu aşağı üst öbür bir şey söylüyor, sineması “duygusal saçmalık” ya da “Amerikan kapitalist ideolojisinin” bir temsilcisi olmakla itham ediyorlardı. Bu üzere okumalar benim aklıma yatıyor fakat Rand ve takipçileri ile birlikte J. Edgar Hoover ve paranoyak madunları için, ABD milliyetçi mitolojisini ne kadar yüceltiyor olursa olsun, hiçbir sinema kapitalist kahramanları ilahlaştırmak, sınıf çatışmasını göz arkası etmek ve “küçük adamın” uğraşını küçümsemek konusunda yeteri kadar ileri gitmiş sayılmazdı.
Raw Story’nin bahsettiği üzere, HUAC duruşmalarındaki öbür tabirler, “yavaş yavaş duygusal ve çok sevilen bir bayram geleneğine dönüşerek ziyadesiyle aklanan” Capra’nın sinemasına “garip bir aklama” sağladı. Lakin her ne kadar It’s a Wonderful Life şimdilerde şerit sinemanın üzerinde bir Amerikan pastası olarak görülse de, Flavorwire’a nazaran “Noel hikâyelerine savaş açan” ve hayırseverlikte dahi sosyalist tahribe işaret eden, üstte sinemanın yapış yapış dokunaklı sonunda çoka kaçan bir biçimde temsil edilen bir kadro belirli başlı saldırgan üstatlar ve kültür savaşçılarında kuşku uyandırdı.
It’s a Wonderful Life, sinemanın 99. dakikasına kadar Noel’den bahsetmeyen bir bayram sineması. Bayramı laik bir üslûpla hayatınızı, aile ve arkadaşlarınızın bedellerini gözden geçireceğiniz bir vakit olarak okuyor. Birinin bayramını kutlarken Noel mi, Hanuka mı, Kvanza mı demesi gerektiği konusunda hassas olan yahut Noel Baba’nın cilt rengiyle kafayı bozmuş olanlar için kulağa haliyle “komünist tahrip” üzere geliyor olmalı.
*Bu yazı, Onur Sesigür tarafından Josh Jones’un Open Culture için yazdığı makaleden kısaltılarak çevrilmiştir.
[i] Ç.N. Ya da hem Sovyet hem Batı kaynaklarına göz atıp kendi kararınızı verebilirsiniz.
