Yazarlar yazdıkları şeylere pek o kadar benzemek zorunda değiller. Lakin bunu başaran kimi muharrirlerin temsil ettikleri çok özel bir yazın tipini bir “tür”, bir “janr” olarak ayırt etmek gerekir: Meczup Edebiyatı.
Bu edebiyat “delirmişlerin”, depresyonun ivmesiyle intihara sürüklenen Virginia Woolf’un, çılgınca akan kelam ritimlerinin mucidi Von Kleist’ın, bahtsız Hölderlin’in deha-delilik karışımı edebiyatı değil. Sokaktan, kahvelerden ve meyhanelerden tanıdığımız, son derecede “samimi” (birilerine “açılmak” onların hayat biçimidir neredeyse), ortaya düşen her bahiste olduğu kadar, kimsenin sorun olarak algılamadığı alanlarda da tuhaf, çoğumuza gülünç gelen tahliller üretip durmayı bir meslek hâline getiren, bu fikirlerini yayımlatmak uğruna matbaa matbaa dolaşarak ellerinde avuçlarında ne varsa yatıran şu tanıdıklardan bahsediyorum. Meczup bir müellifi ayırt eden, öncelikle onun dünyada düşünülmesi mümkün olan her mevzuyla ilgilenmesi ve buna tekabül eden engin bilgisizliğidir. Kurmaca edebiyata pek yakın değildir bu müellifler -roman, şiir, hikaye yazsalar da temel alanları yeryüzünün algılayabildikleri bütün meselelerine “derin” tahliller getiren teorik, “fikrî” yazılardır. Ağır teorik, kutsal, peygamberce… Her mevzuda yazabilirler, lakin bir “aydın” üzere görünmeyi de çoklukla istemezler. Burada bu çok özel ruh hâline değineceğim.
Herhangi bir fikir düzenlemesi taşımamakla birlikte meczup kitapları çoklukla bir giriş ve bir sonuç kısmına sahiptirler: Girişte bir “merhaba”, sonuçta bir “hoşça kalın”… Bu merhaba-hoşça kalın aslında kitabın temelidir ve muharririn kendisini tanıtması üzere kesinlikle gerekli bir fonksiyonu üstlenmektedir. Öbür tiplerde muharririn kendini tanıtmasına o kadar muhtaçlık yoktur -kutsal kitaplar dışında… İster vülger-bilimsel bir lisanla, ister kutsal, peygamberce bir havada kaleme alınmış olsun, muharririn samimiyeti tartışılmaz olmalıdır -asabi bir protesto kendi başına samimiyettir… Bu yüzden bu çeşit kitaplarda muharririn imzası da kitaba basılır, tercihen resmi de konur. Muharririn kişiliğinin ve iç döküşünün en mecburî olduğu tıp meczup edebiyatıdır. İstediği kadar dağınık fikirlerle, çılgınca ve gülünç tekliflerle dolu olsun, bütün bu disipline edilmemiş fikirler akışının garantisi, yalnızca ve yalnızca müellifin samimiyeti ve buna delalet eden, her yerde hissedilen imzası, şahsî tanıtımıdır.
Meczup edebiyatının kıymetli bir ayırt edici özelliği, fikirler akışının özgürlüğüne rağmen kurmaca edebî yapıtlarda bulunmayan bir estetik tesir yoksunluğudur. Estetik-öncesi bir alana, sözgelimi dine ilişkin hislerin ağırlaşma ve gevşemeleri karşısında olduğumuzu çabucak hissederiz. Bu müelliflerden biri “her şeyin teorisi = herkesin teorisi” formülünü ortaya atıyordu. Yazdıklarında rastgele bir düşünsel fenomen göremeseniz bile, meczup müelliflerin temel bir özelliğinin, kanıyı duygusal genleşme ve kasılmalarla ikame edebilme yetisi olduğu anlaşılabilir. Böylelikle meczup edebiyatı ile sözgelimi Nietzsche’nin “Torino Bunalımı” sonrasındaki yazısını karşılaştırmaya kalkmak anlamsız hâle gelecektir. En azından, Pierre Klossowski’nin ısrar ettiği üzere, Torino-Sonrası Nietzsche evvelki Nietzsche’nin zarurî, kaçınılmaz devamından, “gerçekleşmesinden” öteki bir şey değildir. Öte taraftan meczup, üzerinde tesirli olan her fikir, his, fikir ve ideolojiden faydalanan bir “bricoleur”dür ve mitler kurmayı, bunlara en azından aşikâr bir müddet yürekten inanmayı bir an olsun elden bırakmaz.
Meczubun meczupluğu birden fazla vakit klâsik temaları takip eder. Gerçek hayattaki bir travma, bir aşk kırgınlığı, memleketin ya da dünyanın gidişatı, meczubu zarurî olarak muhafazakâr kılar. Halbuki bu muhafazakârlık rastgele bir derinlikten mahrumdur -meczup edebiyatına “sahte ütopya” havası veren de işte budur. Ütopyanın esasen “sahte” olduğu varsayılsa bile, meczup ütopyasında iki sefer değilleme kelam mevzusudur: bir ütopya öykünmesi. Böylelikle ütopik şeklin aslında bütünüyle uzağında olduğumuz, ütopyanın bir simülasyonuyla karşı karşıya bulunduğumuz anlaşılabilir. “Gerçek” ütopyanın doruk noktaları olan metinler en az tasvir ettikleri ütopik adalar kadar düzenlidirler. Sistematik olarak evvel bir kent planlaması, caddelerin, binaların düzenlenmesi, akabinde da orada mekân tutan hayatın tasviri gelir. Meczup ütopyası gerçek ütopyanın hislerinden, “burada ve şimdi”den tümüyle mahrum olmasına karşın, değişik hisler tarafından taşındığını hissettirir. Daha ağır bir öfke, öfkenin dağıttığı evvelden kurulmuş olağan fikriyat, gelenek çözülmesine ve kurtuluş idealarının mutlak fakirleşmesine dayanan asabi bir protesto…
Çoğu değerli müellifin bir meczuba eşlik ettiği, bir meczup tipini yaratmaya gereksinim duyduğu düzgün bilinir -böylece Dostoyevski‘nin Budala’sı, ya da Von Kleist’ın meczup asabiliğinin doruk noktası olan Kohlhaas’ı ölümsüzleşir. Bu tipler edebiyatın toplumsal tipler üretme yeteneğinin doruklarını oluştururlar. Muhakkak bir noktadan sonra müellifin samimi dışavurumlarından mı ibaret oldukları bile tartışılmaz hâle gelir, zira meczubu harekete geçiren hislerin kozmik adalet, kurtuluş ve tanrısal iradenin tecellisi üzere kutsanmış bedellerden geçmesi kaçınılmazdır. Von Kleist’ın dehası, Kohlhaas’ın mecnunluk ve şiddeti aşırılaştıran adalet tutkusuyla edebiyatını bir eş titreşim içine sokabilmesi, tutkunun anatomisini üniversal adalet fikriyle vefatına bir çatışma içine sokabilmesidir. O denli ki, Kohlhaas’ın mağduru olduğu adaletsizlik Kleist’ın kaçınılmaz üst seviye deliliğinin dinamiklerinden birisine dönüşür.
Meczup edebiyatında üniversal bir adalet teması kaçınılmazdır. Adaletin kurumlarına ve hayatın bilumum cenderelerine karşı saf bir öfke ile tekrar eş ölçüde saf bir üniversal sevgi tutkusu iç içe geçer. Psikanaliz, meczupları anlamayı pek başaramamıştır. Şu ünlü Schreber vak’asındaki Freudcu telkin, psikanalizi daima eşcinsellik, çocukluk travmaları ve narsisizm sıkıntıları civarında dönüp durmaya sevk etmektedir. Meğer Schreber metinlerini kateden ve meczup tipinden daha üst bir çıldırma seviyesine sıçratan dinamik onun bitip tükenmek bilmez toplumsal projeler icadı, Tanrı’nın tertibine karşı verdiği amansız gayret olmalıdır.
Meczup edebiyatının tipolojisinde yapmak istediğim daraltma, onun bu tıp bir “gerçek çıldırma”dan farkını kaydetmeye yarıyor: Meczup dünyanın sistemine karşı yetersiz bir öfke duymaktadır, paranoyak ise öfkeyi yetersizce duymakta, taşımaktadır. Hislerin iki farklı yaşanma biçimiyle karşı karşıya olduğumuz söylenebilir: Yetersiz bir acı, yetersiz bir dert, yetersiz bir sevinç. Meczup dünyadan sıkılmaktadır, orta sınıf burjuva ideolojilerini kolaylıkla kabullenerek onları kılıktan kılığa sokar. Projelerini birden fazla vakit bir nevi mikro-faşizme dönüştüren de budur: Aile omurundaki, işyerindeki, sokaktaki küçük dertler dev tanrısal problemlere dönüşmekte geç kalmazlar. Lakin kolay ve birçok vakit despotik nitelikli tahlillerle birlikte… Sorun daha çok, ailedeki sevgisizlik sorununun tahlilinin dolaysızca kozmik bir tahlile gönderebilmesi, oradan da basitçe geri dönebilmesidir. Bütün sıkıntılarla dertlenmek, meczubu Stoacı’nınkinden çok farklı, anti-felsefi ve anti-sanatsal bir duygusallığa taşır. Hiçbir sıkıntı ya da sorun, sıkıntı olarak tamı tamına yaşanmamakta, üstlenilmemekte, olsa olsa sansasyonel söz biçimlerine ilişkin bir “kanılar” sistemine dönüşmektedir.
Meczup edebiyatını besleyen, bireye özel bir kültürel yetersizlik değil, niyetlerin yerine kanıların, derin düşünme yerine klasik fikriyatın, toplumsal yaratım projeleri yerine kâinatın tümünden süzülüp yere ağdığı farzedilen yarı-dinsel teosofik öğretilerin geçtiği bir dünyanın kültürel çöküşüdür. Örnek vermeye gerek yok, bu türlü bir kültürel ortamın bütün özelliklerini şu anda ülkemizde basitçe sıralayabilmek herkes için mümkün. Kolay tahliller üretme halinin yaygınlaşması sırf meczup edebiyatının bir özelliği değildir. Sıradan Müslüman için bayanların iffetinden kuşku duymamanın en kolay tahlili, antropolog Lévi-Strauss’un gözlemlediği üzere onları kapatmak olabilir. Birebir halde, yükselen siyasal İslâmı durdurmak için ordu ve etrafında toplaşan cephe açısından da en kolay tahlil, “partiyi kapatırsınız olur biter” gibisinden bir şeydir. Meczupların büyük bir kısmının alt-orta sınıftan, mutsuz ya da asabi bürokrat, asker yahut memur emeklisi olması şaşırtan gelmemeli. Kaç kişi, “yaş kemale erdiğinde” kendi anılarının Türkiye’nin bütün tarihini özetlediği kanısından uzak durabilir?
Aynı halde meczup edebiyatının önde gelen müellifleri iki temel ideoloji ekseninde toplaşırlar: Bunlardan birisi din reformculuğuysa ikincisi de toplumsal demokrasidir. Islahat hezeyanları meczup edebiyatının iskelesini oluşturuyorlar. Sızıntı dergisi üzere bir mecmuanın temel fonksiyonu, okuyan Müslümanlara birbirine zıt görünen iki dünyayı, bilimle dini uzlaştırmaktı herhalde. Bu uğurda üretilen yığınla gülünç tartışmanın bahsettiğimiz meczup edebiyatından pek uzakta olmadığı söylenebilir. Kur’an’dan ve hadislerden her gün aktarılan pasajlar İslâmî basını bütünüyle katediyorlar ve çağdaş bilimin doğrularını tekrar yorumluyorlar. Dini çağdaş bilimin gerekleri doğrultusunda yine biçimlendirmek ve reforme etmek teşebbüsleri ise aslında tıpkı fonksiyonu görmektedirler. Meğer kültürsüzlüğün genelleştiği bir ortamın belirtilerinden biri iman etme stili olarak dinî hayatın kolaylaşması ise, öteki de tarihin kolay ilerleyen bir süreç olduğunun zannedilmesidir. Meczup edebiyatının “reformculuk hezeyanı”, baskı altına alınmış bir dinselliğin özentilerinden biri olarak ortaya çıkmakta gecikmemiştir. Bilim ile dinin uzlaşmak ve birbirlerine uyarlanmak zorunda oldukları doğrultusundaki bakış üslubu bir “hakikatler ikiliği” karşısında kalarak yetersiz bir acı çekmektedir. Bu tam da meczup edebiyatının temel niteliğidir. İki farklı hakikat nizamı ortasında kısa devre yaptırmak, imanı hurafeye, bilimi ise vülger bir yüzeyselliğe dönüştürmek… Güya bilim ile din barışmak, uzlaşmak zorundalarmış, kozmik kurtuluşun büyük öğretisi bu türlü bir uzlaşmadan türeyecekmiş gibi…
Meczup edebiyatının ruhsal güçlerinde bir eksikliğin ve yetersizliğin bulunduğu fikri nispidir. Meczup genel olarak kültürsüz, başarısız ve hafifçe kaçık bir tip olabilir. Bu değerli değildir, zira ortalama bir köşe müellifinin bu bahiste daha talihli olduğunu pek söyleyecek durumda değiliz. Meczup edebiyatını bu yüzden bir tuhaflık olarak asla düşünmüyorum. Bu edebiyatın teorik, politik ve etik doğrultuları, hafifçe “çılgınlıkları” ve hurafeciliği ferdî ya da ruhsal bir durumun değil, olsa olsa toplumların, ülkelerin, coğrafyaların ve dünyanın meczupluğunun göstergesidir. Meczup edebiyatına ilişkin kitapların zıtlaştığı şey, önemli tartışma ve bilim kitapları, ya da dinî metinler değil, yüklendikleri o tuhaf acı hissinin dışavurduğu bir asalet çeşidinin engellenmesidir. Bu asalet kahramandan, kendinden menkul bir peygamber vaazından türemez. Meczup müellif bir günlük ömür peygamberidir; ufak şeyleri keder eder, acı duyar; onun bölük pörçük söylevinde sistemsiz bir tabir bulan, lakin daima hissedilen bir samimiyet bulunur. Kâh atalarımızın bilgeliği, kâh Mustafa Kemal’in aziz görüşlülüğü, kâh Kur’an’ın hakikati -bu mitolojik olmayan bir efsanecilik, saf inanma duygusu, kanıların kudretidir. Kendinden emindir, lakin olağan düşünmenin haklarını talep eder, Reich’ın küçük adamları ortasında sivrilir lakin sesi duyulmaz. Kısalığı ve kim bilir hangi sıkıntısını güçlü bir formda anlatma gücü nedeniyle kendisinin yazamadığı şiirler alıntılayıp durur, metnini alıntılarla, kıssadan paylarla, okuyanı çoklukla pek güldürmeyecek fıkralarla doldurur. Tercih ettiği biçim otobiyografiyse, kendisinden öbür kimsenin kıymet vermeyeceği anekdotlar ayrıcalık kazanır.
Derin ideolojide anekdot -Empedokles’in intiharı, Thales’in kuyuya düşmesi, Nietzsche’nin çıldırması gibi- kavramlar üretebilecek kadar ayrıcalıklı ve manalı anlardan oluşurken meczubun anılarında abartılı bir büyüklüğün yeryüzünde beden bulma anlarıdır. Müzmin reformculuğu onu “somut durumların soyut tahliline” götürüp durur -böylece ideolojisinin “sosyal demokrat” karakteri bir kere daha onaylanır. Aslında toplumsal demokrasiyi ayırt eden şey kâh aslında çözülmüş olan fakat kendilerinin nasıl çözüldüğünü anlamadıkları, kâh biraz da hileyle aslında kimseyi ilgilendirip yaralamadığının şuurunda oldukları bir sahte-sorunu ortaya atarak onu mutlak olarak çözmeye talip oldukları sözde-siyasi bir fikriyat rejimi değil midir? Meczuplar bu yüzden kudretsiz ve siyasi yaşama nüfuz edememiş sosyal-demokratlardır. Başı şuna ya da buna bozulmuş “asabi aydınlar”dan ve köşe müelliflerinden tek farkları, kuşkusuz kelamlarının alaya alınması, işitilmemesi, bu yüzden de bu sözleri çabukla “ölümsüz” olduklarını sandıkları yazıya-kitaba dökmeye çalışmalarıdır.
Meczup edebiyatına ait daha detaylı çözümlemeleri sonraki bir metne bırakıyorum. Şimdilik bu edebiyatın sırf semptomatik bir kıymet değil, birebir vakitte içkin bir olumluluk bedeli içerdiğini söylemek kâfi. Her insan kendi benliğinde biraz meczupluk taşır -ama bunu bir protestoya, bir projeye ya da öbür bir maliyeti ağır ortama taşıyamaz. Serüvensiz kurmaca edebiyata ve yüzeysel, düzmece imgelere takılıp kalmış şiire hürmet duymayabiliriz, fakat çok özel bir cins oluşturan meczup edebiyatına kulak vermeli…
*Bu yazı birinci defa Virgül mecmuasının Ocak 1999 (15) sayısında yayımlanmıştır.
