İstiklal abluka altında

Bir müddettir mecbur kalmadıkça yolu Taksim’e düşmeyenlerdenim. Cihangir’e gitmek için bir aktarma noktası yahut Havabüs durağından fazlası değil benim için. Zira, kulağa acımasız gelse de, bir müddettir İstiklal Caddesi’ne girmediğim sürece hoş Beyoğlu. Şimdiki halini düşününce İstiklal’in eski halini anlatanlara inanasım gelmiyor pek. Hayal bile edemiyorum benim jenerasyonumun göremediği o eski ve hoş günleri. Ağaçlı halini canlandıramıyorum başımda mesela, zira Taksim diyince betondan öteki bir şey gelmiyor gözümün önüne. Abluka altındaki meydandan bir an evvel kendimi Cihangir’e atmam gerektiği geliyor aklıma, bir de siyasal iktidarın şiddetine karşı gayrette İstiklal’i mesken belleyenler: Cumartesi Anneleri, personeller, bayanlar ve lubunyalar.

Siyasal islam iktidar olduğundan beri kesim modül kaybettiğimiz hafıza yerlerinden biri de İstiklal, seküler muhalefetin çoktandır kaybetmiş olmasına karşın hâlâ hak argüman ettiği kültürel hegemonyanın en fazla konuşulan cephesi. 2005’te cadde üzerindeki ağaçların sökülmesiyle atılmış birinci kurşun. Dönemin AKP’li İBB Başkanı Kadir Topbaş, “İstiklal Caddesi’nin konseptinde ağaçlar yoktu,” diyerek cadde üzerindeki ağaçları söktürmüş. İşin komik yanı, birebir Kadir Topbaş 2017’de “İstiklal’i yeşillendirme” ismi altında caddeye yeşil halı sermişti. Yeniden 2005’te Beyoğlu esnafının 6.90 TL olarak ödediği cümbüş vergisi yüzde 6600 artırılarak 450 TL yapıldı. Muammer Karaca Tiyatrosu, Alkazar ve Sinepop sinemaları ve birtakım eski cümbüş yerleri kapatıldı, Grand Pera uğruna Emek Sineması yıkıldı. Uzmanların ve etraf halkının tüm itirazlarına karşın Demirören AVM dikildi İstiklal’in ortasına. Bir kültür merkezi adım adım tüketim merkezine dönüştürüldü. Seyahat tutuklusu mimar Mücella Yapan “kültürel bir soykırım” olarak tanım ediyor İstiklal’e yapılanları.

2015’ten itibaren önemli halde artan güvenlik telaşları, 2016’da gerçekleşen birinci patlama ve akabindeki darbe teşebbüsüyle, İstiklal Batılı turistler için de cazibesini kaybetti. Lakin bu, İstiklal’in varlıklı turistlerin tüketim alışkanlıklarına nazaran şekillenmesinin önüne geçmedi. Güçlü turistlerin yerini tekrar varlıklı turistler aldı, İstiklal bu kere de Körfez ülkelerinden gelenlerin uğrak noktası oldu. Cadde, pek çoklarının pejoratif bir kullanımla “Arap” diye genellediği bu kitlenin beklentilerine nazaran biçimlenmeye başladı. Biraz daha ciro için gece geç saatlere kadar kapanmayan mağazalar, zati yok paraya çalışan işçiler için de daha berbat şartları beraberinde getirdi.

Taksim, kültürel bir miras olduğu kadar politik bir simgeydi. Her şeye karşın hâlâ da o denli. 1979’dan beri 1 Mayıs’a kapalı olan Taksim Meydanı, 1 Mayıs kutlamaları için birinci kere AKP iktidarında, 2010’da açıldı. Tıpkı AKP hükümeti, çok değil, üç yıl sonra tekrar kapattı Taksim’i personellere. 2013’te Taksim Meydanı’nda toplanmak isteyen personellere uygulanan sert müdahele Seyahat Direnişi’ne ulaşacak dönemeçlerden biriydi.

AKP iktidarının “ötekilerinden” kuirlerin de toplanma alanıydı İstiklal. Birincisi 2003’te elli bireyle düzenlenen İstanbul Onur Yürüyüşü, 2013’te Seyahat Direnişi’nin de tesiriyle yüz bini aşkın iştirakçiye konut sahipliği yaptı. Bu, Ortadoğu ve Doğu Avrupa’da o vakte kadar düzenlenen en büyük Onur Yürüyüşü’ydü. 2015’teki yürüyüş Ramazan münasebet gösterilerek yasaklandı. Daha sonraki yıllarda güvenlik kaygıları, “olumsuzlukların yaşanabilecek olması ihtimali” üzere şeyler mazeret edildi. AKP hegemonyasını genişlettikçe mazeretleri de bir kenara bıraktı, 2023’te ülke genelindeki Onur Haftası aktiflikleri “genel ahlakı korumak” için yasaklandı. Lubunyalar, İstiklal’i ablukaya alan polisleri şaşırtıp 2023’te Nişantaşı’nda yürüdü.

İstiklal Caddesi yıllardır Feminist Gece Yürüyüşü’ne de mesken sahipliği yapıyor. Erdoğan hükümeti birinci defa 2019’da maksat aldı en temel hakları için burada toplanan bayanları. Taksim Metro İstasyonu’nun İstiklal Caddesi çıkışı kapatıldı, polis yürüyüşün başlamasına birkaç saat kala İstiklal Caddesi’ne girişleri durdurdu. “Susmuyoruz, korkmuyoruz, itaat etmiyoruz!” sloganları atan bayanlar polisin biber gazlı ve plastik mermili sert müdahelesine karşın tamamladı yürüyüşlerini. Daha sonra 8 Mart’ta polis şiddeti norm haline geldi, İstiklal’de anayasal haklarını kullanmak isteyen bayanlar, onların güvenliğini sağlamakla yükümlü olan polislerin şiddetine uğramaya başladı.

Cumartesi Anneleri de Galatasaray Meydanı diyince akla gelenlerden. 1990’ların başından beri her cumartesi zorla kaybedilen yakınlarının akıbetini öğrenmek için Galatasaray Meydanı’nda toplanıyorlar. 2018’de, 700. buluşmada onlar da Erdoğan iktidarının gayesi oldu. Polis, ağır ve hukuksuz biçimde, toplananlara müdahale ederken aksiyona katılanlardan kırk altısı hakkında dava açıldı. O gün bugündür polis nöbette Galatasaray Meydanı’nda. Son vakitlerde ise sırf aksiyoncuları değil onları desteklemeye giden vekilleri de gaye alıyorlar. Cumartesi Anneleri’yle dayanışmak isteyen altı vekilin dokunulmazlıkları olmasına karşın polis ablukasına alınması üzerine “Anayasa ile AYM ve AİHM kararları bu caddede tanınmıyor,” diyor Sezgin Tanrıkulu.

Parti devletinin tüm teşebbüslerine karşın İstiklal şimdi bütünüyle düşmüş değil. Galatasaray Meydanı’nda Cumartesi Anneleri’nin, 8 Mart’ta bayanların, her haziranda lubunyaların direnişinden öğreneceklerimiz var. Toplumsal muhalafetin Seyahat Direnişi’nde verdiği mücadele yüzünden parti devleti her fırsatta Taksim’i, İstiklal’i ablukaya alıyor. Boğaziçi hareketleri sırasında öğrencilerin açtığı bir pankart, Gilles Deleuze’ün kelamını hatırlatıyordu: “İktidar hayatı gaye aldığında hayat iktidara direniş olur.” Hayat iktidara direniş oluyorsa, direnişin rotalarından biri yeniden İstiklal’den geçiyor.