Barbie gerçekle başa çıkamaz

Eleştirmenlerin kınadığı ve alaya aldığı Indiana Jones ve Mukadderat Kadranı (serinin beşinci ve son filmi) her şeye karşın modernitenin temel meselelerinden biriyle yüzleşiyor: fantezi ile gerçekliğin ayrılığı. 1969’da geçen öykü, Indiana Jones’un vakitte seyahat yapmaya imkan tanıdığına inanılan antik bir aygıtı (kadranı) bulma uğraşına odaklanıyor. Karısı Marion’dan başka yaşayan ve oğullarının vefatının akabinde depresyona giren Jones’a vaftiz kızı Helena yardım ederken, onlar üzere Kadran’ın peşinde olan yeni kuşak Naziler tarafından takip ediliyorlar. Jones ve Helena, sinemanın en can alıcı sahnesinde, M.Ö. 212 yılındaki Siraküza Kuşatması’na götürülüyor, burada vakit makinesini icat eden astronom Arşimet’le karşılaşıyorlar. Jones, 1969 Amerikası’nda dönebileceği bir hayatı olmadığına inanarak geçmişte kalmak, büyük bir tarihi anın ortasında yaşamak istiyor. Lakin ondan umudunu kesmeyen Helena, Jones’u bayıltıyor ve onunla birlikte çağdaş dünyaya dönüyor. Konutunda uyanan Indiana Jones, Marion’la tekrar bir ortaya geliyor ve Helena gülümseyerek uzaklaşırken karısıyla kucaklaşıyor. Lakin bu memnun son, kıssanın acı sonuçlarını tam olarak gizleyemiyor. Antik Yunan’dan kovulan kahraman profesör artık yavan bir mesken hayatıyla karşı karşıya kalıyor.

Eleştirmenlerin birçoklarının en sert tenkitleri, çeşitli biçimlerde tuhaf (klasik Hollywood hoşluk ve erotizm standartlarıyla ölçülen) ya da woke, feminen cazibeye ait ataerkil klişelerin altını oyan bir başrol olarak sunulan (Phoebe Waller-Bridge’in canlandırdığı) Helena karakterine yönelikti. Fakat Helena ne bir seks sembolü ne de toplumsal cinsiyete yönelik woke tavırların bir örneğidir: O sırf düz düzgünlükle birleştirilmiş günlük fırsatçılık ögesini —belki de gerçek hayatın bir tutamını— ortaya çıkarır. Yeni Indiana Jones, aslında Jones’un hazine avı maceralarının fantezi dünyasına girmiş gerçek bir kişi olan Helena hakkındadır.

Matrix‘in “gerçeğin çölüne beğenilen geldiniz” temasının bir varyasyonu (yani gözetici yanılsamalarımız yıkıldığında ve gerçek dünyanın bütün acımasızlığıyla yüzleştiğimizde ne olacağı) olarak Indiana Jones ve Baht Kadranı, kahramanların gerçek dünya ile hayal alemi ortasında gidip geldiği son periyot üretimlerin (Barbie, Oppenheimer, I’m a Virgo) bir yenisi. Barbie ve Ken, kusurlu bebekler oldukları için ütopik Barbie Land’den kovulduktan sonra gerçek dünyaya hakikat bir keşif seyahatine çıkarlar. Fakat orada buldukları şey, benliğin her istikametiyle açığa çıkarılması değil gerçek hayatın kendi fantezi dünyalarından bile daha boğucu klişelerle dolu olduğudur. Oyuncak bebek çift, Barbie Land’in ötesinde sadece acımasız bir gerçeklik olmadığı, ütopyanın da bu acımasız gerçekliğin bir kesimi olduğu gerçeğiyle yüzleşmek zorunda kalır: Barbie Land üzere fanteziler olmadan, bireyler gerçek dünyaya katlanamazlar.

Christopher Nolan’ın Oppenheimer‘ı bu yürek edip gerçekle yüzleşme fikrini zorlaştırıyor. Sinemanın teması, sadece akademinin cennetinden savaşın gerçek dünyasına —zihinden mühimmat deposuna— geçiş değil, birebir vakitte bilimin eseri olan nükleer silahların gerçeklik algımızı nasıl paramparça ettiğidir: nükleer patlama günlük hayatımıza ilişkin olmayan bir şeydir. Teorik fizikçi Oppenheimer, Ağustos 1942’de kurulan ve ABD için atom bombasını geliştiren Manhattan Projesi’ni yönetti. Nükleer silahların yayılmasını yavaşlatmaya çalışan kümelerle münasebeti nedeniyle 1954’te yetkililer tarafından “komünist” olarak damgalandı. Duruşu yürekli ve etik olsa da, Oppenheimer yarattığı bombanın varoluşsal sonuçlarını hesaba katmakta başarısız oldu. Filozof Günther Anders, “Krallığı Olmayan Kıyamet” isimli makalesinde “çıplak kıyamet” kavramını ortaya atmıştı: “Yeni, olumlu bir gidişatın (krallığın) başlangıcını temsil etmeyen, sırf çöküşten ibaret olan kıyamet.” Anders’e nazaran, nükleer bir felaket çıplak bir kıyameti temsil edecektir: bundan yeni bir krallık doğmayacak, yalnızca dünyanın büsbütün yok olması kelam konusu olacaktır.

Oppenheimer bu çıplaklığı kabullenemedi ve Upanişadlar’ı özgününden okumak için Sanskritçe öğrendiği 1930’ların başından beri ilgi duyduğu Hinduizm’e bel bağladı. New Mexico’daki Trinity testinde atom bombasının patlamasından sonra hissettiklerini anlatan Oppenheimer, Bhagavad Gita‘dan alıntı yaparak Krishna’nın Arjuna’ya söylediğini söyledi: “Artık ben dünyaların yok edicisi vefat oldum.” İnsanların Oppenheimer’la en çok bağdaştırdığı cümle bu olsa da, Oppenheimer Gita‘dan diğer bir pasaj daha alıntılamıştı: “Binlerce güneşin ışıltısı bir anda gökyüzünde parlasa, bu yaradanın ışığı üzere olurdu.” Nükleer patlama böylelikle ilahi bir tecrübeye dönüşür. Fizikçi Isidor Rabi’ye nazaran, nükleer patlamanın muvaffakiyetinden sonra Oppenheimer’ın zafer kazanmış üzere görünmesine şaşmamak gerekir: “Yürüyüşünü asla unutmayacağım, otomobilden inişini hiç unutmayacağım… Yürüyüşü Kahraman Şerif[i] gibiydi… O denli bir çalım. Başarmıştı.”

Oppenheimer’ın Gita‘ya duyduğu hayranlık, kuantum fiziğinin metafizik çıkarımlarını Doğu’nun mirasında temellendirmeye çalışan eski bir geleneğe aittir. Fakat Nolan’ın sineması her türlü manevî derinliğin çağrıştırılmasının, bilimin yarattığı yeni bir gerçekliğin dehşetini nasıl gizlediğini göstermekte çuvallıyor. “Çıplak kıyamet” ya da kefareti olmayan felaketle yüzleşmek için manevî derinliğin bilakis gereksinim vardır: tümüyle alaycı bir komik ruh. Holokost hakkındaki en yeterli sinemaların —Pasqualino Settebellezze (1974), Life is Beautiful (1997)— güldürü olduğu hatırlanmalıdır, Holokost’u önemsizleştirdikleri için değil “trajik” bir öykü olarak anlatılamayacak kadar büyük bir hata olduğunu zımnen kabul ettikleri için.

Bunu günümüzün dehşetleri ve tehditleriyle yapmaya cüret eden bir imal var mı? I’m a Virgo (Boots Riley’nin 2023’te yayınlanan küçük dizisi), Oakland’da teyzesi ve dayısı tarafından büyütülen dört metre uzunluğundaki 19 yaşındaki siyahi Cootie’nin kıssası. İki vasi, hayatlarını Cootie’nin inançta ve gözlerden uzak olmasını sağlamaya adamıştır. Lakin reklamlar, çizgi romanlar ve tanınan kültürle büyüyen Cootie, dünyaya bir tabula rasa olarak değil tüketimci kitle ideolojisi tarafından beyni yıkanmış biçimde adım atar. Acemice de olsa arkadaş edinmeyi, işe girmeyi ve aşkı bulmayı başarır, fakat çok geçmeden dünyanın göründüğünden daha uğursuz olduğunu keşfeder. Cootie bir katalizör fonksiyonu görür, müşterek toplumsal gerçekliğimize girişi tüm aykırılıkları ve tansiyonları (ırkçılık, tüketimcilik, cinsellik…) ortaya çıkarır. Pekala, bunu nasıl yapıyor? The Wrap’te yayımlanan bir tenkitte belirtildiği üzere: “Ağır temalar sizi yanıltmasın, I’m a Virgo mutlaka çılgın anlarla dolu bir güldürü.” Riley, absürdü gerçek hayattaki bariz durumlara dikkat çekmek için kullanıyor. Wired‘a verdiği demeçte, “Büyük çelişkiler beni cezbediyor,” diyor. “Kapitalizmin çelişkileri —nasıl işlediği— yaptığımız çabucak her şeye yansır.”

Riley’nin dehası da burada yatıyor: İki trajik olgunun (dünyamıza fırlatılmış dev bir ucube, global kapitalizmin temel çelişkileri) birleşiminden ışıltılı bir güldürü çıkıyor. Güldürü buradan doğuyor zira ideolojik fantezi ile gerçeklik birbirinin aksisi değil: En karanlık gerçekliklerin kalbinde fantezilere rastlıyoruz. Dehşetli kabahatlerin failleri yaptıklarını cesurca yapan şeytani canavarlar değildir, yaptıklarını onları harekete geçiren fanteziyi sürdürmek için yapan korkaklardır. Stalinistler yeni bir toplum yaratmak için milyonları öldürdüler, komünist projelerinin başarısız olmaya mahkum olduğu gerçeğinden kaçınmak için öteki milyonları da öldürmek zorunda kaldılar.

Rob Reiner’ın A Few Good Men (1992) sinemasında avukat Daniel Kaffee’nin (Tom Cruise) Albay Nathan Jessep’ı (Jack Nicholson) çapraz sorguya çektiği, “Gerçeği istiyorum!” dedikten sonra Jessep’ın da “Gerçekle başa çıkamazsın!” diye bağırdığı sahneyi çoğumuz biliriz. Bu karşılık göründüğünden daha muğlaktır: Çoğumuzun dünyanın acımasız gerçekliğiyle başa çıkamayacak kadar zayıf olduğunu tez ettiği düşünülmemelidir. Birisi bir şahide Holokost’un gerçekliğini sorsa, şahit da “Gerçekle başa çıkamazsın!” diye karşılık verse, bu çoğumuzun Holokost’un dehşetini kaldıramayacağı istikametinde kolay bir sav olarak anlaşılmamalıdır. Daha derin bir seviyede, gerçekle başa çıkamayanlar katil Nazilerin kendileriydi: toplumlarının 1930’larda ekonomik ve toplumsal krizlerinden geçtiği gerçeğini kabul edemediler, bu rahatsız edici kavrayıştan kaçınmak için Musevileri gaye alan bir toplu katliama giriştiler, güya Musevileri öldürmek nasılsa mucizevi bir halde uyumlu bir toplumsal yapıyı tekrar kuracakmış üzere. Fanteziden gerçekliğe geçişle ilgili hikayelerin son dersi de burada: Gerçekle yüzleşmekten kaçınmak için fanteziler kurmakla yetinmeyiz, fantezilerimizin beyhudeliğine dair yıkıcı nitekim kaçınmak için gerçekliğe de sarılırız.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Slavoj Zizek’in The New Statesman’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.

[i] Senaryosunu Carl Foreman’ın kaleme aldığı, Fred Zinneman’ın yönettiği High Noon (1952) isimli sinemanın kahramanı. Sinema, Senatör McCarthy’nin o yıllarda ABD’de başlattığı komünist “cadı avı” karşısında entelektüellerin sessiz kalmasının bir alegorisidir ve hakkında en çok incelemenin kaleme alındığı western sinemalarından biridir.