Komünizm özgürlüktür

Çok az kişi hâlâ kapitalizmi savunuyor. Birçok kişi sistemin saçmalığının farkına vardı, mevcut sisteme yönelik tenkitler de ekseriyetle boşuna lisan dökmekten ibaret zira ideolojik çatışma artık kapitalizmi savunanlar ile reddedenler ortasında değil, umut ile teslimiyet ortasında yaşanıyor. Anti-kapitalistler olarak bugünkü vazifemiz tahminen de diğerlerini kapitalizmin yıkıcı olduğuna ikna etmekten çok, ortak hayatımızı büsbütün farklı ve daha uygun bir halde örgütlemenin gerçek muhtemelliğine olan inancı güçlendirmektir.

Pek çok entelektüelin kendini beğenmişliğiyle inandırdığının bilakis, bu türlü bir inancı güçlendirmek çoklukla gerçek fikirlere, argümanlara ve tahlillere sahip olmakla ilgili bir sıkıntı değildir. Daha fazla, başka beşerlerle birlikte hareket edebilme ve değişim yaratabilme konusunda somut tecrübelere sahip olmanın bir sonucudur. Şayet 20. yüzyılın birinci onyıllarında milyonlarca insan sosyalizmi ulaşılabilecek gerçek bir mümkünlük olarak gördüyse, bunun nedeni sosyalist entelektüellerin nihayet argümanlarını gereğince sertleştirmeyi başarmış olmaları değil, personel hareketinin en parlak devrinde insanlara kolektif aksiyon yoluyla ömür kalitelerinde somut güzelleşmeler gerçekleştirme tecrübesini yaşatabilecek politik örgütler yaratılmış olmasıydı. Güzel ütopyalar, kolektif aksiyonun tarihin akışını değiştirebileceğine dair bir inançla desteklenmedikleri sürece bir mana söz etmezler ve bu türlü bir itimat güzel argümanlarla yaratılamaz: politik topluluklar, farklı ve daha güzel bir toplum hakkındaki fikirlerin kaçınılmaz temelidir.

Ancak bu fikirlerin kıymetsiz olduğu manasına gelmez. Yeterli bir toplum hakkındaki fikirler asla kendi başlarına tarihi değişimler yaratamazlar, lakin bu, onların bu türlü bir sürecin parçası olmalarını engellemez. Uygun politik ve tarihî şartlar altında fikirler, nasıl hareket edeceğimiz konusunda karar vermemize yardımcı olabilecek oryantasyon noktaları olarak fonksiyon görebilir. Bu nedenle özgür bir toplumun neye benzeyebileceğine dair tartışmalar yapmak manalıdır. Bu da anti-kapitalistlerin çok uzun vakittir ihmal ettiği bir şeydir.

Neyse ki, kimi şeylerin değişmekte olduğuna dair işaretler var. Artık daha fazla insan kapitalizm sonrası bir toplumun neye benzeyebileceğini düşünüyor; ‘Küçülme Komünizmi’, ‘Yarı-Dünya Sosyalizmi’, ‘Tam Otomatik Lüks Komünizm’, ‘Kıtlık-Sonrası’, ‘Kurtarıcı Komünizm’ ve ‘Dünya Komünü’ hakkındaki tartışmalar çoğalıyor. Geçtiğimiz yıl, M.E. O’Brien ve Eman Abdelhadi, Her Şey Herkes İçin: New York Komününün Kelamlı Tarihi: 2052-2072 isimli yapıtlarında komünist bir New York vizyonu yayınladılar, Aaron Benanav, Jasper Bernes ve Cordelia Belton üzere müelliflerin hepsi bugünlerde komünizm hakkında kitaplar yazmakta, bu kitapların yakında yayınlanıp komünist geleceğimizin ekonomik ve politik yapıları hakkındaki aktüel tartışmalara kıymetli katkılar sağlayacağını umuyoruz.

Komünizm demokrasidir

Kapitalizm altında olan bir toplumun ekonomik faaliyetleri tek bir prensibe nazaran düzenlenir: kâr. Neyin ve ne kadar üretileceği, kimin üreteceği, nerede ve nasıl üretileceği ve üretimden elde edilen gelirin kime verileceği üzere kararların birçok, kâr gayesi güden özel aktörlere bırakılmıştır. Komünizm, bu unsurun yerine öbür bir ekonomik prensip koymaktan fazla ortak faaliyetlerimizin ve kaynaklarımızın nasıl organize edilmesi gerektiğine dair demokratik karar alma sürecini mümkün kılmaktan ibarettir.

İnsanlar kümeler halinde yaşadıkları ve hayatta kalmak için birbirlerine bağımlı oldukları ölçüde sosyal varlıklardır; kimseye ilişkin olmayan ve hasebiyle herkese ilişkin olan bir ekosisteme bağımlı oldukları ölçüde de doğal varlıklardır. Bir bireyin kendi maddi varoluş şartlarına erişimi her vakit toplumsal bağlar tarafından dolayımlanır, bu da her vakit politik bir sıkıntı olduğunu söylemenin öbür bir yoludur. Bu nedenle özgürlük asla sadece topluluğun birey üzerindeki iktidarının yokluğundan ibaret olamaz, birebir vakitte bireylerin kendi varoluş şartlarıyla bağlarını şekillendiren politik süreçlere iştirak olasılığından da oluşmalıdır. Öbür bir deyişle, beşerler tabiatları gereği politik hayvanlardır ve özgürlükleri lakin kolektif olarak kendi mukadderatlarını tayin yoluyla —ya da demokrasi dediğimiz şeyle— gerçekleştirilebilir ve korunabilir. Komünizm, bu demokratik ideali mümkün olduğunca ciddiye alma dileğidir ve bu haliyle bir özgürlük vizyonudur. Demokrasi, Ellen Meiksins Wood’un da belirttiği üzere, “sadece politik bir kategori olarak değil, ekonomik bir kategori olarak, […yani] ekonomik bir düzenleyici, iktisadın itici sistemi olarak yine tasarlanmalıdır.”

Bir ömür usulü değildir

Komünizm, düzgün yaşama dair makul bir fikri ima etmez. Komünizm bir ömür şekli ya da bireyin hayatının her istikametini politik karar alma sisteminin objesi haline getirmekle ilgili bir fantezi değildir; romantik bir topluluk kültü ya da komünler, topluca yemek yeme ve kendin-yap kültürü düşü değildir. Komünizm, bir toplumun üyeleri tarafından zarurî olarak paylaşılan insan hayatının bu tarafları üzerinde mümkün olan en yüksek derecede kişisel özgürlük ve demokratik denetim sağlayabilecek kurumlar oluşturma uğraşıdır. Komünizm, istekli kolektivistler için olduğu kadar içe dönükler ve münzeviler için de uygundur.

Komünizm, ömrümüzün ontolojik olarak kolektif olan ve bu nedenle bireylere bırakılamayacak tarafları olduğunun kabulüne dayanır. Bunun en yeterli örneği topraktır: toprak aslında kimseye ilişkin değildir ve hasebiyle herkese aittir, bu nedenle de onunla ne yapılacağına ait kararların demokratik kararlar olması gerekir. Ortak varoluş şartlarımızın komünizasyonu, ortak olanın ya da kolektif olanın bir biçimde ferdî olandan daha güzel, daha üstün ya da daha üstün olduğuna dair ahlaki bir teze değil, insan cinsinin yine üretiminin tabiatı gereği toplumsal olduğuna ve bu yine üretimin paylaşılan istikametlerinin büsbütün demokratikleştirilmesinin bu gerçeğin tek makul sonucu olduğuna dair kolay bir kavrayışa dayanmaktadır. Fakat hayatın ferdi olarak halledilebilecek tüm istikametleri, temel itibariyle kişisel sıkıntılar olarak kalacaktır.

Komünizmin temel şartı, toplum ömrünün temel şartlarının demokratik denetim altına alınmasıdır. Devlet ortadan kaldırılacak, tüm özel şirketler feshedilecek ve özel mülkiyete ilişkin tüm üretim araçları —arazi, binalar, makineler vb.— ve üst sınıfın servetinin yanı sıra kamulaştırılacaktır. Birebir vakitte, bugün ekseriyetle devletle ilişkilendirdiğimiz pek çok fonksiyonu üstlenmekle kalmayıp ekonomiyi de yönetecek ve denetleyecek yeni kurumların inşa edilmesi gerekecektir.

Dolayısıyla burada kelam konusu olan, demokrasinin çaplı ve kapsamlı bir formda genişletilmesidir. Ekonomik kararları piyasa güçlerine bırakmak yerine, bizim ne istediğimize biz karar vereceğiz.

Komün

Komünizmin kurumsal yapısının temel ünitesine komün diyelim. Herkesin bir mesken komünü seçmesi gerekecek, lakin herkes seçtiği komünde yaşayabilecektir. Komünlerin büyüklükleri, devrimci tarih öncesine ve kendi coğrafik, kültürel ve tarihi bağlamlarına bağlı olarak değişecektir. Kimi komünler ağır bir formda kentleşmiş ve sakinlerinin sayısı —bunlara komünar diyelim— milyonları bulurken, seyrek nüfuslu bölgelerdeki yahut ıssız adalardaki komünlerin en azından başlangıçta çok az sakini olabilir. Komünizm kent ve kır ortasındaki uçurumu kademeli olarak azaltacaktır, lakin başlangıçta komünizmi yüzyıllar süren ağır kapitalist kentleşmenin şekillendirdiği bir dünyada inşa etmek gerekecektir; bu da Tokyo yahut Şangay üzere ağır kentleşmiş alanların birkaç büyük kentsel komüne dönüştürülmesi gerektiği manasına gelmektedir.

İdeal olarak her komün, toprak, su, güç ve başka doğal kaynaklardan işgücüne, teknolojiye, araştırmaya ve eğitime kadar komünarlarının muhtaçlıklarını karşılamak için gerekli her şeyi denetim edecektir. Yüksek seviyede otonomi sağlamak ve gücün demokratik olmayan bir formda merkezileşmesi riskini en aza indirmek için alınan kararlar ekseriyetle bu kararlardan etkilenen şahıslar tarafından ya da bu bireylere mümkün olduğunca yakın şahıslar tarafından alınmalıdır.

Pratikte bu gerçekleşmesi imkansız bir ülküdür, zira kısmen tüm komünlerin temel şartlarından biri istikrarlı bir biyosferdir ve bu da lakin ortak doğal kaynaklarımızın kullanımına ait bir cins global düzenleme ile garanti altına alınabilir. Dahası, komünler ortasında işbirliği yapmanın bariz avantajları olacaktır. Örneğin iki komşu komün, kaynaklarını altyapı yahut eğitim etrafında bir ortaya getirmeye karar verebilir. Komünler ortasındaki bu tıp mutabakatlar muhtemelen karar alma yetkisine sahip politik kurumların yanı sıra uyum, bilgi paylaşımı ve karşılıklı yardım için platformlardan oluşan bir çeşit piramit yapısıyla sonuçlanacaktır.

Komünizm altında, referandumlar daha yaygın olacaktır, lakin bütün kararlar bu formda alınamayacağından, koltukları seçim ve piyango kombinasyonuyla doldurulabilecek temsili meclislerin de olması gerekecektir, bu da politik bir seçkinin oluşumunu ve siyasetin piyasa taklitçisi biçimde profesyonelleşmesini engelleyecektir.

Komünün tahminen de en kıymetli vazifesi, piyasa sistemlerinin yerini alacak olan ekonomik planları hayata geçirmek ve uygulamak olacaktır. Şuna misal bir şey olabilir: Tüm komünler ve üretim tesisleri nizamlı olarak muhtaçlık ve isteklerini rapor edecek ve bu gereksinim ve isteklerin yanı sıra mevcut kaynaklar ve üretim kapasitesine ait kamuya açık datalara dayanarak, farklı politik kuruluşlar iki yıllık bir devir için üretim amaçlarını özetleyen ekonomik plan taslakları önerecektir. Bu süreç, azami seviyede demokratik iştirakin sağlanması için halka açık toplantılar, duruşmalar ve çeşitli kamuoyu tartışmaları ile birlikte birkaç defa tekrarlanacaktır. Sonuçta, en son bir plan referandumla kabul edilecektir. Uygulamanın kesin detaylarına ait kararlar, üretim üniteleriyle işbirliği içinde temsilci heyetler tarafından verilecektir.

Kamu sektörü

Komünizm altında, iktisat iki dala ayrılacaktır. Aaron Benanav, Marx’tan alıntı yaparak bu iki âlemi: gereksinim âlemi ve özgürlük âlemi olarak isimlendiriyor. Bunlara kamu kesimi ve özel bölüm de diyebiliriz. Kamu dalında —ya da gereksinim âleminde— Benanav’ın tabiriyle “kolektif yine üretimimiz için gerekli olan emekleri, ferdi yetenek ve eğilimleri göz önünde bulundurarak sorumlulukları bölüştürerek paylaşacağız.” Bunlar ortasında tarım, sıhhat, konut, eğitim, araştırma, çocuk bakımı, yaşlı bakımı, toplu taşıma, altyapı, medya, tüketim malları ve bugün sermaye malları olarak isimlendirdiğimiz eserler yer almaktadır.

Yukarıda açıklanan iki yıllık planlar, kamu bölümü tarafından üretilecek her şeyin bir listesi olarak düşünülebilir ve daha sonra bu gayelere ulaşmak için gereken belli ölçüde çalışma saatine dönüştürülebilir. Bu saatler, ülkü olarak, çalışmaya uygun tüm yetişkin komünarlar ortasında eşit olarak dağıtılacak ve muhakkak misyonlar her bireyin yeteneklerine ve gereksinimlerine nazaran dağıtılacaktır. Bu nedenle, örneğin herkesin haftada yirmi saat çalışması gerekebilir.

Kapitalizm altında, ömrün sürdürülmesi için en gerekli olan emeğin değerli bir kısmı görünmez kılınmış ya da fiyatsız konut içi emek olarak özelleştirilmiştir. Toplumsal cinsiyete dayalı baskının değerli bir kaynağı olan fiyatlı ve fiyatsız emeğin, üretim ve tekrar üretimin kapitalist ayrımı, yine üretim emeğinin komünün ortak iş yükünün bir modülü olarak sayılacağı komünizmde ortadan kalkacaktır.

Komünün gereksinimlerinin komünarların gereksinimleri ve yetenekleriyle uyumlu olmasını sağlamak için çeşitli teşvik prosedürleri kullanılabilir — örneğin bilhassa tanınan olmayan bir iş iki kat fazla mesai gerektirebilir ya da daha cazip konutlara erişim yahut daha cazip çalışma şartları üzere özel ayrıcalıklar sağlayabilir. Daha tanınan işler kura ile belirlenebilir ya da tanınan olmayan işlerle birlikte verilebilir. Misal bir strateji, uzmanlaşmış işgücü eksikliğini önlemek gayesiyle komünün eğitim sisteminin komünün öngörülen gereksinimlerini karşılayacak formda kurulmasını sağlamak için de kullanılabilir. Bu formda, birden fazla işin eşit derecede cazip olacağı ve belli insan kümelerinin şu anda kapitalizmde olduğu üzere en makûs işleri üstlenmeye zorlanmayacağı bir iş kısmı yaratmak mümkün olacaktır.

Kamu dalında üretilen her şey para kullanılmadan dağıtılacaktır. Barınma, sıhhat, ilaç, eğitim, çocuk bakımı, toplu taşıma ve kamu kafeteryalarındaki yemekler fiyatsız olacak ve denetim olmaksızın herkes tarafından kullanılabilecektir. Konutlar kura ve bekleme listeleri aracılığıyla dağıtılacaktır. Danimarkalı siyasetçi Pelle Dragsted’in yakın vakitte önerdiği üzere, halk kütüphanelerinin altında yatan temel fikir, aletler, bisikletler, müzik aletleri, sanat yapıtları ve giysiler üzere şeyleri kapsayacak formda genişletilebilir.

Farklı kişisel tercihlerle bağlantılı tüketim malları (ben vermouth içmeyi severim, siz sherry tercih edebilirsiniz) dijital kuponlarla ‘satın alınabilir’. Tüm komünarlara her hafta kamu depolarından temin edilebilecek hizmet ve eserler için kullanabilecekleri kuponlar verilecektir. Bu para olmayacaktır, zira kuponlar şahsî olacak ve muhakkak bir mühlet sonra (örneğin üç ay diyelim) sona erecektir, bu da transfer edilemeyecekleri ve biriktirilemeyecekleri manasına gelir.

Özel sektör

Komün, tüm komünarların uygun, uzun, sağlıklı ve istikrarlı bir ömür sürmesi için gerekli olan her şeyi üretecek ve dağıtacaktır. Konut, elektrik, yol, kanalizasyon, demiryolu, internet inşa etmek ve sürdürmekten sorumlu olacak; gıdanızı ve ilacınızı, giysilerinizi, telefonunuzu, mobilyalarınızı, televizyonunuzu ve kitaplarınızı üretecek; size, çocuklarınıza, yaşlılarınıza ve hastalarınıza bakacaktır.

Ancak komün, komünarların tüm muhtaçlıklarını karşılayamaz. Kapitalizm altında, neyin üretileceğini belirleyen bireylerin faal talebidir: Marx’ın Kapital’de söz ettiği üzere, ‘sosyal iktidar özel şahısların özel iktidarı haline gelir’. Komünizmde neyin üretileceğine dair kararlar demokratik yollarla alınır, yani komün kimi komünarların istemesine karşın birtakım eserleri üretmemeye karar verebilir. Bu üzere durumlarda, komünarlar kural olarak boş vakitlerinde bu şeyleri kendileri üretmekte özgür olacaklardır.

Komünün ekonomik planına dahil etmemeyi tercih ettiği eserler özel bölüm tarafından ya da özgürlük âleminde, yani komünarların boş vakitlerinde yönetecekleri toplum iktisadının bir kesimi olarak üretilebilir. Burada herkes demokratik olarak belirlenmiş muhakkak sonlar içinde kalarak (örneğin insan, silah ya da ağır uyuşturucu üretimi ya da mübadelesi yapılmayacaktır) dilediği üzere üretim ve ticaret yapacaktır. Komünarlar tıpkı vakitte mübadeleyi kolaylaştıracak ve düzenleyecek kurumlar ve teknolojiler de yaratabileceklerdir — örneğin bir tıp para yaratmak üzere.

Örneğin, herkesin çalışma müddetini kısaltmak için komünün yalnızca tek renk bisiklet üretmesine demokratik olarak karar verdiğimizi düşünelim. Şayet bir komünar umutsuzca kırmızı bir bisiklet istiyorsa, halka açık bir depodan boyanmamış bir bisiklet alabilecek (tabii ki başka her şey üzere fiyatsız olarak) ve onu kendisi boyayabilecektir. Ya da tahminen de bir küme komünarın boş vakitlerinde kurdukları bir bisiklet atölyesine götürüp diğer bir şey karşılığında boyatacaklardır. Bu örnekten de anlaşılacağı üzere, ‘özel sektör’ temelde komünarların boş vakitlerinde gerçekleştirdikleri üretken faaliyetlere verilen bir isimdir.

İki dal ortasındaki çizgi komün tarafından demokratik bir halde çizilecektir. Her seferinde sorulması gereken bir soru var: Bu, ortak sorumluluk üstlenmeyi kabul ettiğimiz bir muhtaçlık mı, yoksa kendi başlarının devasına bakmaları için komünarlara bıraktığımız bir şey midir? Kamu dalı dışında üretim için gerekli olan güç, bina ve hammaddeler komün tarafından fiyatsız olarak ya da eser yahut hizmet karşılığında verilecektir.

Ancak bu özel bölüm kapitalizmin bir öteki biçimi değil midir? Karşılık hayır, zira komün her vakit tüm komünarların hayat gereksinimlerine şartsız erişimini garanti edecektir, bu da özel daldan büsbütün çekilmenin her vakit mümkün olacağı manasına gelir. Arazi, konut ve emek gücü asla meta haline gelmeyecektir. Para yalnızca bir değişim aracı olarak var olacak ve kimi insanlara başkaları üzerinde iktidar sağlamak için kullanılamayacaktır.

Komünizm altında yaşam

Kapitalizm yüzyıllar boyunca tabiat yerine kâra öncelik verdi ve bunun sonucunda komünist muharrir Eskil Halberg’in tabiriyle tamirci bir gezegenle baş başa kaldık. The Salvage Collective’in 2021 manifestosu İşçi Trajedisi’nde kurtarıcı komünizm olarak isimlendirdiği şeye muhtaçlığımız var, yani komün kaynaklarının değerli bir kısmının ekolojik onarıma adanması gerekiyor. Ortak kaynaklarımızın demokratikleştirilmesi, doğal kaynakların kullanımının düzenlenmesini ve böylelikle gelecek jenerasyonların ve bu dünyayı paylaştığımız başka canlıların varoluş şartlarının teminat altına alınmasını mümkün kılacaktır.

Burada tanım ettiğim komünizm fikri, kapitalizmden olduğu kadar 20. yüzyılın otoriter devlet sosyalizminden de farklıdır. Öyleyse neden Stalinist diktatörlükle bu kadar güçlü bir biçimde ilişkilendirilen bu kelimeyi “komünizm” olarak isimlendirmekte ısrar ediyoruz? Bu, Demokratik Alman Cumhuriyeti ya da Kuzey Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti yüzünden “demokrasi” kavramından vazgeçmememizle birebir sebeptendir. Kimi sözler uğruna gayret etmeye pahadır ve komünizm kavramını tarihin tipik burjuva tahrifatına terk etmek yerine, otoriter devlet sosyalizmine açıkça karşı çıkarak 150 yılı aşkın müddettir komünizm bayrağı altında özgür bir toplum için çaba eden uzun ve kesintisiz geleneği sürdürmekte ısrar etmeliyiz.

Peki, komünizm altında hayat neye benzeriydi? Her şeyden evvel, komünist bir toplum özgür, sınıfsız ve çeşitliliğe sahip olacaktır. Komünizm, herkese kendi hayatını dilediği üzere şekillendirme özgürlüğü verecektir. Komünizm, daha demokratik karar alma, daha az çalışma saati, daha âlâ barınma, daha düzgün besin ve istikrarlı bir biyosferin yanı sıra kapitalizmin asla sunamayacağı bir şeyle —ekonomik güvenlikle— eşanlamlı olacaktır. Kapitalizmde işten çıkarmaların, enflasyonun ya da ekonomik krizin ayağınızı ne vakit kaydıracağını bilemezsiniz; komünizmde ise hiç kimsenin temel ömür gereksinimlerine erişiminin kesilmesinden korkmasına gerek yoktur. Öbür bir deyişle, komünist bir ömür herkes için özgür, inançlı ve âlâ olacaktır.

---

*Bu yazı, Konzept tarafından Søren Mau’nun Verso Books blog’unda yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Birinci sefer Heimatlos’ta yayımlanmıştır.