Nasıl yaşıyoruz, nasıl nefes alıyoruz, hayatı nasıl sürdürebiliyoruz? Unutuyor muyuz? Yoksa hatırlamaktan mı kaçıyor, şuurumuzun dehlizlerine mi ittiriyoruz? Ya çıkarsa, ya hortlarsa, ya —bir manada veyahut her anlamda—yeniden yaşanırsa? İşte bakın, burada… Artık ve daima ortamızda, daima yamacımızda. Farklı farklı formlarda. Bizi kandırmaya mı çalışıyor bu uyanık yoksa? Faşizm değil mi bunlar da?
Milliyetçiliğin biçimleri, göçmen/mülteci/yabancı düşmanlığı; nedensiz ve gaddarca şiddet şovları, envai türlü nefret söylemi; otoriter-baskıcı idarelerin muhalefeti ve toplumsal hareketleri ezme ve bastırma biçimleri; aile içi, bayana karşı, çocuğa karşı, LGBTİ+’ya karşı, “öbür dine/inanca/mezhebe karşı”, “farklı her cinsten kimliğe” karşı, “bizden olmayana” karşı… Farklı tonlarda şiddete başvurma biçimleri; Z jenerasyonu gençliğinin “alt-right”, otoriter ve ötekileştirici telaffuzlara yatkınlığı… Bunlar da —henüz ırkçılığa ve toplu kırıma başvuracak kadar güçlenmiş ve köklenmiş olmasalar da— faşizm değil mi yani?
Hepsine tıpkı ismi vermek kolaycılık mı pekala? Yoksa tam karşıtı mi? Yani ona öteki isimler vermek, gerçeğe gözlerini kapatmak, kaçmak, kaçınmak manasına mı geliyor? Girmeyelim sıkıntının ve teorinin derinliklerine artık, sorularla dolanmaya devam edelim etrafında: Var mıdır bu milliyetçiliğin bir freni? Bir eğik düzlem düşünelim, bu düzlemde başta sol görünümlü bir ulusalcılıktan yola çıkıp ölçülü bir milliyetçiliğe uğrayıp nihayetinde ırkçı faşizme hakikat bir kayış engellenebilir mi? Nerede başlıyor biri, nerede bitiyor oburu? Eğik düzlemde kaymaya başlandığında, orta yere, “sınıfın, birlikte çabanın, kardeşliğin” çıpası atılabilirse daha fazla kaymadan sabit durabilir miyiz sanki? Her ne olursa olsun, bir uçtan başlayıp öbür uca gerçek, tabana kadar kayıp masraf miyiz yoksa?
Geçelim eğik ve teorik düzlemi, milliyetçiliğin tonlarına aldırmadan sonuçlarına dair daha açık bir soru soralım artık: Haydi faşizmi yaşatanları ve direkt destekleyenleri bir kenara ayıralım, faşizmi yaşayanlar, uygulamalarına şahsen katılmasalar da sessiz kalanlar nasıl sürdürebilmişler ki hayatlarını bu yükle? Adorno’nun temel sorularından biriyle “nasıl yazabilmişler hâlâ şiir?”, nasıl devam edebilmişler sanata ve hayata? Ya da bizim özelimizde; faşizmin farklı biçimlerine neredeyse günlük tanıklıklarımızdan, farklı yıkımlardan, son sarsıntıdan, yeraltının yaptığı yetmiyormuş üzere zelzelesi gerçek bir katliama çeviren iktidarın yaptıklarından sonra nasıl öteki şeyler yazıyoruz hâlâ?
“Hayat devam ediyor…” Çok tuhaf, kaçamak, kolay verilebilen bir karşılık değil mi? Hesap soramadan; tahminen de suskunluğumuz ya da çabuk unutmamız, unutmak istememiz nedeniyle hesap veremeden; pek sorumluluk duymadan, “gerçek sorumluları” yargılayamadan… Nasıl yeneceğiz bugünkü, aramızdaki aktüel faşizmi?
Soluklanalım, düne, bugüne, hepsine birden “faşizm” demek kestirmecilik olabilir gerçekten. Öyleyse, “tarihsel faşizme”, onu anlatan kitaplara, sinemalara kısaca bir bakalım. Böylelikle bugünkü “faşizan oluşumların”, yeni bir “tarihsel faşizm” yaratabilme ihtimaline karşı akılla, şuurla, bilgiyle, hisle donanalım.
Periyodik Tablo
Primo Levi’yle başlayalım, onun direkt toplama kamplarını anlatan iki temel yapıtı Bunlar da mı İnsan? ve Ateşkes yerine, daha dolaylı anlatımlara sahip Periyodik Tablo [i] ve Boğulanlar Kurtulanlar’dan[ii] yola çıkalım (bağlamına nazaran öteki kitaplardan ve sinemalardan notlar da katalım).
Periyodik Tablo’nun söyleşi niteliğindeki önsözünde, 20. yüzyılın bir öteki üretken müellifi Philip Roth, “Robinson Crusoe’nun bu sefer ıssız adaya değil de cehenneme, Nazi kampına düştüğünü” tespit ettikten sonra niyetlerin hayatta kalmaya nasıl yardım ettiğini sorgulayarak “düzenin/işleyişin unsurunu arayan, deneylerini denetim altında tutan tipten bir insan, değişmezliklerin insanı” olmanın buna yardımcı olduğunu belirtiyor ve soruyor: Pekala nedir bu tertibin unsuru, yasası?
Uzun yıllar boyunca bir boya fabrikasında kimyagerlik yapmış biri olarak, “Fabrikada ‘haftalık rapor’ kaleme alır üzere roman/anı yazmak, benim üslubum budur” diyor Primo Levi. “Kesin, özlü, herkes tarafından anlaşılabilir bir lisanla yazılmış.”
Hayatta kalma stratejisi mi? Toplama kampında o denli bir nasırlaşma [“callousness” —vurdumduymazlık, hissizleşme, duyarsızlaşma] yaşıyor ki hayata kalmasını —aynı vakitte etrafında olan biteni kayda geçirebilmesini de— buna borçlu olduğunu söylüyor. Etrafında aylar boyunca mevt uçuşurken ya da en sonunda Rus askerlerinin gelişine dair çılgınca bir sevinç yaşanırken dayanabilmesini, delirmemesini de buna borçlu.
“Ümitsizlik ve ümidin bu derecede yer değiştirebildiği bir ortamda olağan bir insan bir saat içinde yıkıma uğrardı.” Kıymetli olan dayanmak… Dayanabilmek için her yola başvurmak: “Yemek, yiyecek bir şeyler bulmak birincil itkimizdi. Yemek çaldım. Vahşetin Çağrı’sındaki ulu Buck üzere çaldım.”
Ulu Buck aşkına, bu çalma ya da hayatta kalma güdüsüyle diğerlerinin üzerine basmak zorunda kalma gerçeği, bir öteki yapıt ve anı/anlatı —yazarı yeniden toplama kamplarından geçmiş— Eylemciler’de[iii] de epey öne çıkan bir sıkıntı. Yaşamak mı istiyorsunuz? Çalmak zorundasınız, bu kadar kolay. Bu gerçeği durumunuza, pozisyonunuza yahut olanaklarınıza nazaran dilediğinizce hesaplayabilirsiniz: “Bir çakmaktaşının fiyatı, bir ekmek tayını, yani bir hayat günü ediyor, en az kırk çubuk çaldım, her birinden üç bitmiş taş çıkarılıyordu. Toplamda 120 çakmaktaşı, benim ve Alberto için 2’şer aylık ömür; ve iki ay sonra Ruslar gelip bizi kurtarabilirdi.”
Bilimsel hesaplarla, kesinliklere dayanarak, serinkanlı kalarak, nasırlaşarak, etrafınızı kollayarak sürdürebileceğiniz bir ömür bu. Pekala, ya kitaba ismini veren elementler ne işe yarıyor, hangi noktada devreye giriyor? Düzgün bir kimyacının hayatının her vakit merkezinde alışılmış ki. Ancak bununla hudutlu değil, hayatın ta kendisi:
Örneğin, hayatta saf olmayan şeylere de muhtaçlık var, çinko üzere, lakin faşizm müsaade vermiyor, her şey “saf” (pure) olacak illa ki! Elementler, hayatının farklı devirlerine anıştırmalarla, o devrin özünü ya da görünümünü yakalamalarıyla devrede. Örneğin argon rastgele bir kimyasal tepkiye girmiyor, yüzyıllar boyunca bilinemiyor bu yüzden, onla irtibatlı bir periyot ya da hatıra geliyor muharririn aklına çabucak: “Bir anlık huzuru yazarak buldum ve tekrar bir insan haline geldiğimi hissettim. (…) Vasıflı iki öteki tutsakla birlikte bir laboratuvarın içindeki ben, güçlü Romalıların Yunanistan’dan ithal ettiği eğitimli kölelere benzemekteydim.”
Kitabın sonlarına gerçek, toplama kampında çalıştırıldığı kimya laboratuvarındaki eski yöneticiyle yıllar sonraki müsabakasını anlatıyor Levi. Onu uzman olarak seçip laboratuvara ayıran bu zat, bir bakıma hayatta kalmayı borçlu olduğu, bir bakıma kölesi olduğu kişi. Fakat eninde sonunda düşmanı. Sadece onun değil tüm tutsakların elbette. Geçmişe dair detayları hatırlamak istemiyor bu kişi, neden istesin ki, faşizmin (görece geri planda kalmış da olsa) uygulayıcılarından biriyseniz onunla hakikaten yüzleşmeniz, hesaplaşmanız mümkün olabilir mi? Bütün cevapları belki‘de düğümleniyor onun da. Hayal meyal, belgisiz, flu, bir ihtimal, güya, belki… Keskin çizgileri silmek, unutmak, geriye ittirmek, bastırmak, yaşanmamış gibi davranmak, bu gibi’yi hayatının gerçeği haline getirmek mesele… Bir şahısta değil, bütün toplumda bu türlü.
Zaten “Kampın boşaltılması yürüyüşü sırasında, soğuk ve açlıktan ölen” (s. 182) Goldbaum’u da anlattıktan sonra, finalde, bütün topluma getiriyor kelamı Levi: “O vakitler sessiz Alman çoğunluğunun genel tekniği, mümkün olduğunca az şey bilmeye çaba etmek ve hasebiyle soru sormamaktı.”
Halk ortasındaki faşizmin ya da ünlü sinemaya de ismini veren “sıradan faşizmin” kökeni tam da burada değil mi? Geçmişimizde ve bugünümüzde en kıymetli sorunlarımızdan biri ya da otoriter ideolojinin gerçek gücü bu: Dışarıdakilerin suskunluğu. Bir diğer deyişle, kampta hayatta kalmak için mecburî olan nasırlaşma değil sıkıntı, gerçek ömürde konforunu korumak için mecburî olan nasırlaşma. “Bakın, işte bunları siz yaptınız” dendiğinde, “Yok olamaz, biz bir şey yapmadık, hem bu kadarını bilmiyorduk” diye kaçmak, kaçamak yollar bulmak bu. Pekala, bildiğiniz kadarının buralara gidebileceğini de mi bilmiyordunuz? Başını öne eğmek. Ses etmemek, merak etmemek, sormamak, gerekirse holokost inkarcısı olmak, yok canım o kadar da olmazcılığın yolunu yapmak… “Neler olmuş, haberimiz yoktu valla” diye diye almaza yatmak… Bütün hayat ve elementler bu acı gerçeği anlatıyor güya.
Boğulanlar Kurtulanlar
Boğulanlar Kurtulanlar’a başından değil de sonundan dalacak olursak, oradaki mektuplarda da durum misal. Evet, yazdığı kitaplar hakkında Alman okurlardan gelen mektuplara ve onların kendinde yarattığı tesire yer veriyor finalde Levi. “Böyle olduğunu veyahut bu kadar olduğunu bilmiyorduk,” diyor mektupların birden fazla. Pekala, ancak bütün sanayi kuruluşları kampların köle emeğinden yararlanırken nasıl habersiz olabilir ki dışarıdaki beşerler olan bitenden? Auschwitz’den getirilip bedavaya dağıtılan çocuk ayakkabıları yok mu, kimse sormuyor mu bunların nereden geldiğini sahi?
Peki, ya gaz odalarından gelen küller? Bataklık alanların doldurulmasında, ahşap yapıların boşluklarında ısı yalıtıcısı olarak, fosfatlı gübrelerde vb. kullanılmıyor mu onlar da? Küllerden de yararlanırken sanayi, olan biteni kimse görmedi mi yani?
Peki, ya saçlar? Primo Levi, kitaplarında değil de yıllar sonra kampı ziyaret ederken kendisiyle yapılan röportajlara dayanan bir belgeselde anlatıyor. 7 ton saç varmış kampta, tahliyenin akabinde bulunmuş, Bavyeralı bir dokumacılık şirketi satın alma mutabakatı yapmış, kilosu bilmem kaç pfennig’ten. Ne oldu pekala o şirkete, oradan çıkan dokuma eserlerine? [Kampları anlatan belgesellerde en çok dikkat çeken şeylerden biri de oradaki bu çeşitten yığınlar: Ayakkabı yığınları, giysi yığınları, oyuncak bebek yığınları ve en sonunda da saç yığınları ile kemik yığınları. Faşizm: İçeride ve dışarıda, farklı biçimlerde yığınlaştırılan insanlık güya.]
Auschwitz’de gaz odalarının bulunduğunu lakin yalnızca bitlerin öldürülmesi için kullanıldığını söyleyen biri var bu mektup müellifleri ortasında mesela. Hitler’in son yıllarındaki gerçeklikten kaçışıyla (kopuşuyla) paralel mi sanki bu akıl yürütmeler? Yoksa kendisini kandırmak için “avutucu gerçek” arayışı içine giren insanların zırvalamaları mı?
Peki ya toplumun içindekiler, her daim içeride durmaya devam edenler, kamp dönemindekiyle birebir çarkları döndürenler? Meyyit yakma fırınlarını üreten firma 1975 sonuna dek aktif değil mi mesela? Faal! Eh, 30 yıl boyunca nasıl bir hesaplaşma yaşıyorsunuz siz sanki? Terörün, şiddetin ve savaşın halkı getirdiği açlık ve yıkım nedeniyle gerçeğe bakışı da mı kırılıyor insanların? Hesaplaşma potansiyeli de eriyip gidiyor mu?
Dönelim mi “sıradan faşizme”, yani körleşmeye, gerçeklikten kaçmaya, onu geriye ittirmeye, mazeret üretmeye, nasırlaşmaya ve hissizleşmeye? Kendi içine kapanmış binlerce tekillikler ve bu tekillikler ortasında çaresiz, bilinmeyen ve daima bir savaşım. Hayat! Dışarıdakilerin, kampın dışındakilerin, izleyenlerin, görmezden gelenlerin, sıradan insanların ya da sıradan faşizmin hayatı bu. “Bilmediği şeylerden de hatalı olduğunu” ilan eden bir kişi var Levi’nin seçtiği on mektup ortasında. Gerisi daima “Bilmiyorduk” diyenlerden, inkarcılardan geliyor.
Sıradan halkın, sıradan halkın sıradan faşizminin “gerçek” kabahatlerinden geliyor yani: Zihinsel tembellikten, küçük hesaplardan, günlük çıkarlardan… Aptallıktan, daha doğrusu aptallaştırılmaktan, yani din ve eğitim başta hükümran ideolojinin işleyişinden ve aygıtlarını işletme kabiliyetinden… İsyan ile değil nisyan ile malul beşer hafızasından… Ulusal kibir ya da gururdan… “Ulusu ve birliği korumak için gerekiyorsa her şeyi yapabilirsin” anlayışından… Ulusçuluk, milliyetçilik, ırkçılık ve faşizm ortası süratli geçişlerden… Geçişkenlikten… Eğik bir düzlem olduğunu belirtmiştik, değil mi? Eğiklikten, yamukluktan…
Boğulanlar, Kurtulanlar’ın sonundaki mektupları bırakıp başına gidecek olursak, faşizmin somutluğu üzerine denemelerle karşı karşıya olduğumuzu söyleyebiliriz. Yaşanmışlığın gücü ve itimadıyla; “utanç, onur, bağlantı, gereksiz şiddet, gri bölge” üzere kimi kavramlar etrafında ufuk açıcı denemeler bunlar. Auschwitz gerçeğinin ötesinde ya da ondan daha fazla dehşet saçan ne olabilir ki şu dünyada zati? Tekrar Adorno’nun meşhur tabiriyle, şiir yazılabilir mi hiç Auschwitz’ten sonra?
Şiir ya da düzyazı… Nasıl anlatılır ki bu dehşet? “Anlatsak bile bize inanmazlar” gerçeği var ortada. Geceleri ümitsizlik içindeki tutsakların hayallerinde beliriyor bu niyet daima. [“Anlatsak bile kimse inanmaz”ın karşısında fotoğraflar sayesinde, fotoğrafların yansıtacağı gerçeklik sayesinde oluşturulabilecek bir tanıklık veyahut belgelendirme gayretini anlatıyor bir öteki yapıt, Mauthausen Fotoğrafçısı adlı sinema.]
Adı da buradan geliyor kitabın: Tümüyle bitip tükenmeden evvel gözlemleme, hatırlama, olanları kıymetlendirme ve lisana getirme yeteneklerini kaybediyor kimileri (yani boğulanlar); onlar ismine bizler konuşuyoruz artık (yani kurtulanlar).
İnsanlık tarihinde işlenen en büyük hatası konuşuyoruz herhalde. Savaş tamam, karşılıklı silahlanıp karşılıklı mevzilenip karşılıklı çarpışıp birbirini öldürüyor askere alınan beşerler; ulusal çıkar, toprak, kaynak, iktidar, ganimet, kâr vb. peşinde karşı karşıya geliyor ordular, ortada “zaruri” sivil kayıpları olsa da bir yere kadar anlaşılır ya da “adil” bir durum diyelim… Ancak tümüyle masum/silahsız/korumasız insanları —ırkları/milliyetleri, siyasi görüşleri ya da savaşta esir düştükleri için— böylesi kamplarda tutsak alıp yakarak, azap ederek, tıbbi deneyler için kesip biçerek, zevkine, en zalim ve gaddarca yollarla yok etmek, bir soyu tümüyle kırıma uğratmayı hedeflemek farklı bir şey değil mi? En uç noktayı yaşamış olanların müşahede güçleri, çektikleri acılar ile yaşananların kavranmasının olanaksızlığı karşısında felce uğruyor. Dediğimiz üzere, onlar anlat(a)mıyor bu yüzden.
Travmanın tetiklenmemesi için unutma biçimleri geliştirmek zorunda tahminen de beşerler. Lisanın tutulması, aklın durması/donması… Ortada, hiç beklenmedik bir anda —sözcüklerle olmasa da, örneğin çizimler, notalar, çığlıklar veyahut gözyaşlarıyla— boşalması. Yeni bir yıkımdan kaçınma, gerilere ittirme gayreti bir yanda, sonuna kadar hesaplaşma gayreti ve üstüne üstüne gidebilme cüreti öteki yanda, çok kuvvetli bir denklem kalıyor geriye.
İlk darbeyi SS’lerden değil onlarla işbirliği yapmak durumunda kalan “gri bölgedeki” vazifelilerden yiyor kampa yeni gelenler. (Levi’nin kelamlarıyla, “Bir yandan alışkanlığın öte yandan tecrübenin beşere bir korunak kurma imkanı sağladığı sonraki günlere oranla tutukluluğun birinci günlerinde çok fazla acı çekiyor insan”). Dehşet ve mevt dolu, açlık ve daha değerlisi susuzluk dolu bir seyahatin üstüne kampa gelişte yaşanan büyük şok, kümelere ayrılma, güçsüz ve gebe bayanların, çocuk ve yaşlıların vb. direkt gaz odasına, daha sağlam görünenlerin ise ölesiye çalışmaya seçilmesi, kampa ayrılanların yaşadıkları birinci şiddet tecrübeleri, gaz odasına ayrılanların banyo yapmaya gittikleri yanılsaması… Toplama kamplarıyla ilgili birçok sinemada ve kitapta işlenen bir konu…
Bol ödüllü sinemalardan Schindler’in Listesi’nde de, kampta vazifeli seçilenlerin çaresizliğini anlatan Saul’un Oğlu ya da Mauthausen Fotoğrafçısı’nda da tıpkı seyahat üzerinde duruluyor. Tutsakları birbirinden yaptıkları işe nazaran ya da etnik kökenlerine, siyasi fikirlerine vb. nazaran farklı işaretlerle ayırmak ve pis işleri içlerinden aşikâr birilerine yaptırmak gerçeği üzerine kurulu bir anlatımı var bu yapıtların. Bu ayrımlar sonucunda işbirlikçiliğin farklı biçimleri çıkıyor ortaya: SS’lerin ya da rütbesiz Fritz’lerin, genelde ismi hatalılar ortasından çabucak altlarına seçtikleri koğuş sorumlusu Kapo’lar bir yanda; Museviler dahil her tıp tutsak ortasından kampın tesisleri için “işe yarayacağını” düşünüp seçilen berber, aşçı, fırıncı, ayakkabıcı, fotoğrafçı, kimyager, doktor vb. diğer hizmetleri sunanlar beri yanda; bir iki hafta ömür biçilip vefatına çalıştırılanlar, madenlere, taş ocaklarına sürüklenenler başka yanda ve tahminen de en fecisi, kampa gelişte birinci “karşılama”yı gerçekleştirenler ile gaz odalarında vazifeli olarak çalıştırılanlar en sonda. (Saul’un Oğlu bu sonuncu bölümü anlatmasıyla, kampta misyonlu olmanın, meyyit vücutları gaz odasından taşımanın tartısı ve bir hayat kurtarmanın, bir canı yöntemince gömmenin olanakları üzerine kurulu olmasıyla farklı bir anlatım gücüne sahip bu ortada.)
“İşbirlikçilik” zihnimizde berbat çağrışımlar yapsa da, tıpkı “nasırlaşma”da olduğu üzere kampın içindekiler düşünüldüğünde farklı bir manası da var. İşbirliği yapmayı reddedenlerin anında öldürülmesi gerçeğiyle birlikte ele alındığında, kolay ve kestirme bir yargıya varmak mümkün değil onlar hakkında.
Gaz odalarıyla ilgili işleri yaptırdıkları “Özel Takım” en müthişi hiç kuşkusuz. Yeni ekibin misyona başlarkenki birinci işi, evvelkileri yok edip cesetlerini yakmak, yani ortada hiçbir şahit ve iz bırakmamak… SS’lerin tutsaklar ortasında örneğin futbol oynadığı tek kadro da bunlar ortasından seçiliyor işte. Nasılsa yok olacaklar bir biçimde. Mantık kolay; “Kendimize benzettik, en pis işimizi yaptırdık, yüz göz olabilir, futbol oynayabiliriz bu insanlıktan çıkardığımız ve yeni takım gelince anında yok edeceğimiz yaratıklarla.” İnsanlıktan çıkarmak bilhassa kıymetli burada.
Ölüme yürüyecek sıradaki ekip olduklarını bilmiyor elbette bu beşerler. Bir kere teslim olduktan sonra işlerinin nerede biteceğini, geriye bir onur kırıntısı kalıp kalmayacağını, bu türlü yaşamanın hiç yaşamamaktan daha manalı olup olmadığını da… Bazen, bir eşiği geçtikten sonra, vefatına de kendisi karar veremiyor insan, hayatını ve işini/işlevini sürdürmek zorunda kalıyor bir şekilde… bir gün bitmesini bekliyor sadece! Tutsaklar için çok daha “masum” işler ve münasebetiyle “işbirliği yapma biçimleri/nedenleri” de kelam konusu elbette. Levi’nin ve Laffitte’in açıklıkla yazdığı üzere; fazladan yarım litre çorba ya da bir dilim ekmek için birçok durumda, hayatta kalmak için yani.
Peki ya, açlık yahut mevt sıkıntısı yokken “Ne yapabiliriz ki, biz de buyruk eriyiz/kuluyuz” vb. mazeretler öne süren vazifeliler? İleri sürdükleri mazeretler ile neden oldukları acı ve mevtin niteliği ortasındaki dengesizliği görmüyor olamazlar herhalde, o denli değil mi?
Soruşturma
Levi’ye geri dönmeyi biraz daha geciktirip eserler ortasındaki geçişlere devam etmek değerine, bu son konunun en detaylı biçimde Peter Weiss’ın Soruşturma[iv]adlı oyununda işlendiğini söyleyebiliriz sanırım. Toplama kamplarında farklı seviyelerde misyon almış şahısların, 1963-65 Frankfurt mahkemelerinde yargılanmasına tanıklık kitabı olan Soruşturma’da, haklarındaki suçlamalar lisana getirilirken sanıkların habire gülüşüp durması dışında (bugün de yasama meclislerinde haklarında soruşturma önergesi sunulan vekillerin daima gülüşüp durması geliyor akla), “Biz de buyruk kuluyduk, ne yapabilirdik ki?” mazeretini daima farklı biçimlerde sunmaları dikkat çekiyor.
Evet, daima birebir soru beliriyor sanıkların dudaklarında: “Herkes birebir şeyi yaptı, neden beni seçtiniz ki artık?” Ve bunun doğal bir uzantısı: “Ben de herkes kadar pakım işte. Verilen buyruğu yerine getirmesem hayatım risk altına girmez miydi, savaşta verilen buyruğu karşı taraftakiler de yerine getirmedi mi güya, öbür nasıl olacaktı ki?”
İlkokul eğitiminden itibaren iliklerine işlemiş şeyleri (“Bu Musevilerin ve komünistlerin kökünü kazımak lazım” örneğin) aşikâr bir buyruk komuta zinciri altında uygulamaya mecbur bırakılmadı mı bu beşerler yalnızca, öteki ne yapacaklardı ki?
Kamplarda misyonlu rütbesiz askerler, savaşılan sıcak cephelere gitseler hayatları tehlikeye gireceği için, oraya gideceklerine düşmanın silahsız olduğu kamplarda çalışmayı tercih etmediler mi? Yaşananlardan bunalsalar da cepheye gidip vefat riski almaktansa, kampta —haliyle birtakım “tatsızlıklar” yaşansa da— rahat rahat hayatta kalmak daha düzgün, daha “katlanabilir” değil miydi? Hepsi de sadist veya umursamaz değildi ya kardeşim bu insanların, cephenin uzağında askerî misyonlarını yaptılar işte! Bir kenti bombalayacaklarına, “Çalışmak özgürleştirir” şiarının altında bir kampa sıkıştırılmış insanları çalıştırdılar, ha ortada bazıları çok çalışmaktan ya da makûs şartlardan, sıhhatleri el vermediğinden ölmüş, olabilir, savaş bu neticede!
Öldürme/yakma işini de zorla “görevli tutsaklara” yaptırıp “Hem ben kimseyi öldürmedim/yakmadım ki!” diye günahsız kalmak da, en azından olur da yargılanırsan kendini bu türlü savunmak da mümkün ayrıyeten. Hem nefretten ya da inançtan ya da diğer bir nedenden değil, gelen buyruk üzerine öldürmek zorunda kalındığı için öldürmek kabahatten sayılır mı?
Peki ya yapılan tıbbi deneyler, fenol (kalbe iğne) uygulamaları, rahime boya ve sıvı transferi, kesit alınan, koparılan çeşit çeşit organ, vahşetin öteki dorukları, onlar ne olacak? [Soruşturma parantezinin içinde bir parantez daha açacak olursak; Haçlılar’da[v] da yer veriliyor bu cins “deney”lere! ABD’li askerlerin cephede ilerlerken “kurtardıkları” bir kampta, Mengele misali deneylere girişen bir hekimin hikâyesi de anlatılıyor kitapta.] “Kapana kıstırılmışlığın” çaresizliği olacak!
Herkes kapanın içinde! Hastanede fenolle hasta öldüren de, kampta kara duvarın önünde tutsağı kurşuna dizen de, fırında yüz binlerce insanı gaza boğan da. [Peki, ya 1941 yılında, 850 Sovyet esiri ve 220 hasta ile birinci gaz denemesini yapanlar da mı kapanda? Pekala, gazı verince beşerler anında ölüverirken, savaşın sonlarına hakikat elde gaz kalmayınca, iktisat olsun diye az gaz verenler, mevtin büyük acılar içerisinde 5 dakika sürmesine neden olanlar da mı kapanda?] Kapan, kapan, kapan… her yer kapan. Pekala, lakin savaşta kapana yakalanmak kadar “doğal” ne var ki? 1941’den itibaren kamp sistemine gaz odaları gelince, “Oh, pratik ve süratli bir biçim bulundu da kan temizlemekten kurtulmadık” mı yani? “Bu nizamın kurbanıyız biz de. Bütün bunlar çoktan vakit aşımına uğramalıydı. Savaştaydık, benim oğlum da öldü” savunmasına ne demeli pekala?
Evet, hakikaten yargılanmadılar, sahiden adalet yok; bütün bunları bu nizam yaptıysa şayet, onların da kelam konusu sistemin piyonları/maşaları/emir erleri olarak yırtması gerekmez mi, bu sistem devam ediyor zira.
Kamp kumandanı seviyesindeki subaylar olmasa da bir alt derecedeki askerler, hekimler, yargıçlar, memurlar ve başkaları, sonrasında büyük şirketlerde yoluna devam etmedi mi güya? Hepsi hatalı ya da cürüm ortağı değil mi yani bu insanların? Burada bir iki soruşturmayla suçüstü yapmaya çalışıyorsunuz lakin bütün toplum bu türlü değil mi; kabahati ve suçüstünü inkâr etmek, bütün insanların genel hayat biçimleri/anlayışları değil mi?
Boğulanlar Kurtulanlar
Uzuuuun Soruşturma parantezini bu sorularla kapatıp Boğulanlar, Kurtulanlar’a geri dönelim artık.
İşbirlikçiliğin bir tezahürü olarak ortada geçti “onur meselesi”. Levi’nin kelamlarıyla “Bir hiç yerine konmanın getirdiği bulantı asla kaybolmuyor. Onur kıvılcımını söndürüyorlar insanın” burada.
Onur ve utanç… Onca insan ölürken bir diğeri yerine yaşadığı için mi utanç duyuyor sanki insan? Bu tertipte, bu sistemin bu en rezil ve dehşetli halinde, utanmadan hayatını sürdürmek nasıl mümkün olabilir ki? En sonda kurtarıcı olarak ufukta gözüken Rus askerlerinin, Kızıl ordu neferlerinin gördükleri karşısında insanlıktan utanmalarını da unutmamalı alışılmış.
Kurtuluş mu? Kurtulduğu an rahatlama değil, aşağılama hissediyor insan Levi’ye nazaran. Kurtuluş anı dediğimiz şey aslında bir dert anı birebir vakitte.
Kitap boyunca, “onur”, “utanç” ve “gri bölge”yle birlikte en çok sorgulanan kavramlardan biri olan “gereksiz şiddet”in farklı biçimlerine ne dersiniz pekala?
Kampa gelirken tıkıldıkları vagonlardaki tuvaletsiz, aç, susuz [“Açlık dermansız bırakır, susuzluk öfkeli kılar.”], nefes alınamayacak derece sıkışık, ölümcül seyahatle başlıyor gereksiz şiddet ya da “insan-altı varlıklar”a dönüşüm, sıklıkla ve çırılçıplak soyulmalarıyla devam ediyor.
Kamplara gereğince materyal dağıtılmışken onların depolarda tutulup, örneğin tıpkı leğeni, yemek, tuvalet ve yıkanmak için kullanmak zorunda bırakılmalarında var bu “gereksizlik”. Çatal kaşık tekrar depolarda tutulduğundan, çorbaların köpek üzere içilmek zorunda kalmasında da. Subayların sonradan itiraf ettiği üzere, tasarruf için değil, aşağılamak için dağıtmıyorlar materyalleri.
Tutsakları yoklama için yağmurda, karda, güneşte bütün gün bekletmek de yaygın bir yol, üstelik yeni ölenler de katılmak zorunda bu yoklamaya, şimdi meyyit olarak kayıtlara geçmiş değiller, katılmak zorundalar yerlerde sürüklene sürüklene. Özetle, “düşman ölmekle kalmamalı, eziyet çekerek ölmeli” bu alemde. Ölünce de tepinebilmeli cesedi üzerinde.
“Gereksiz şiddet” ile “iletişim(sizlik)” iç içe geçiyor bazen de. Kamptaki aşağılayıcı, farklı lisanı olağan hayatta kullanınca yaşanan şaşkınlık buna bir örnek. Yemek yemeleri için “essen” değil de, hayvanlar için kullanılan “frassen” sözcüğünü öğreniyor tutsaklar, o denli sesleniyor zira askerler kendilerine yemek vaktinde. Tutsakları insanlıktan çıkarıp hayvanlaştırma eforunun da bir kesimi bu. Kurtuluştan sonra dışarıda yemek yerken öğreniyorlar bunun aşağılayıcı, hayvanlara mahsus (Türkçede herhalde “zıkkımlanmak” gibi) bir kullanım olduğunu. Almanca bilmedikleri, askerlerin kimi buyruklarına lisan bariyeri nedeniyle uyamadıkları için gördükleri şiddet de eforu.
Bu ortamda kimi savunma düzenekleri geliştirerek tutunmaya çalışıyor tutsaklar hayata. Çalışma kampının köle emeğini öldüresiye kullanmak üzerine kurulu olması, dışarıda endüstriye parasız emek sunması ve “Çalışmak özgür kılar” üzere çalışmayı kutsallaştıran şiarı vb. bir yana, çalışmak, yani zihni/bedeni çalıştırmak, mevt fikrinden uzaklaşmak, günü yaşamak üzere imkanlar sunması açısından bir savunma düzeneği tutsaklar ortasında. Kimya fabrikasına seçilmiş olmasını bir “şans” olarak görüyor Levi bu açıdan.
Ve olağan “yaşam derdi” mevte karşı en yeterli savunma olarak çıkıyor karşımıza. Bir modül elma, yamanmış bir ayakkabı, bir süpürge yürütmek, revirdeki birine küflü de olsa bir dilim ekmek iletmek vb. vb. “günlük zaferler” olarak değerli.
Peki bu türlü “avuntular” bulacağına isyan edemez miydi epey insan? Primo Levi’ye nazaran, “Yük hayvanlarından daha kıymetsiz, aşağılanmış, bakımsız, berbat beslenmiş, bitkin, anayurtlarıyla irtibatı kesilmiş, milyonlarca beşerden isyan beklentisi temelsiz” bir şey. Sesini yükseltmeye, en ufak bir hakkını aramaya, kaçıp kurtulmaya davrananlar anında vuruluyor aslında.
Kuşkusuz örgütlü komünistler, bilhassa de savaşın son yıllarına yanlışsız, cephelerden Almanların gerileme haberlerinin geldiği devirde giderek etkinliklerini, dayanışmalarını (birbirlerini kollamalarını), uğraşlarını artırabildikleri imkanlar yaratmaya başlıyor.
Laffitte’in Eylemciler’i bu “sınırlı lakin çok kıymetli mücadelenin” kitabı. Kamp gerçeğini Fransız komünistlerinin gözünden devrimci bir bakışla yansıtmaya çalışan bu anı romanda, farklı uluslardan ve farklı kabahatlerden tutsakların olaylar karşısında farklı konumlanışları anlatılırken, Fransız Direniş Hareketi’nden Mauthausen kampına getirilen militanların iki yıllık gayretine odaklanılıyor. Onca dayanışma uğraşına karşın buraya getirilen 55 bireyden yalnızca 10’u hayatta kalıyor.
Bu, tahminen de yeterli bir oran! Çünkü Primo Levi’nin, daha evvel andığımız belgeselde anlattığı üzere, kendisini getiren 650 kişilik trenden 450 kişi daha çabucak kampa girmeden gaz odalarında öldürülüyor.
Weiss’ın Soruşturma’sında verilen “genel istatistiğe” nazaran ise toplama kamplarına gönderilen toplam 9 milyon 600 bin bireyden 6 milyonu “ortadan kayboluyor”. Bu kayıpların yalnızca 3 milyonu, Primo Levi’nin tanıklığını yaptığı Auschwitz’den (genişlemiş haline sonradan verilen isimle Auschwitz-Birkenau’dan). Bu, Mengele’nin de vazife yaptığı, tren yollarının kesişim noktası olduğu için özel olarak seçilen “en büyük ve belalı kampta”, 1944 yazında, günde 20 bin ceset yakılıyor!
Öle öle, azala azala, çok küçük bir kesim “kurtuluş günü”ne, “özgürleşme günü”ne, tahliyeye kadar dayanabiliyor sonunda. İskelete dönmüş insanların bu kurtuluş anı ise ilgili belgesel ve sinemaların bir öbür odağı.
Biz belgesellerden değil de kurgudan devam edecek olursak, Nobel ödüllü —ve kendisi de kampta kalmış— Macar müellif Imre Kertesz’in Fateless’de[vi] anlattığı haliyle; Buchenwald’da “kurtuluş günü”nün gecesinde mutfakta varlıklı bir gulaş çorbası pişiriliyor, aylardır açlık çeken birden fazla tutsak sahiden kurtulduklarını işte lakin o vakit anlıyor. Gerek Sovyet askerlerinin, gerek Amerikan askerlerinin kurtardıkları kamplarda büyük sevinç ve büyük trajediler bir ortada yaşanıyor.
Nazilerin kampı terk etmeden çabucak evvel giriştiği kanıt yok etme maksatlı aksiyonları, katliamları ve yakıp yıkmaları, son izlerin de derin olmasına yol açıyor. Kimi tutsakları ise Sovyet ve Amerikan askerleri gelmeden çabucak evvel, kendileri aşikâr bir tarafta tahliye edip yollarda vefata terk ediyorlar. Olanları anlatmasınlar kâfi ki!
Esaretten, azaptan, giderek yaklaşan mevtten kurtulmanın, özgürce nefes almanın pahası kuşkusuz çok büyük, fakat kimi tahliyelerin tam bir “kurtuluş” manasına gelip gelmediği sorusu Haçlılar’da da irdelenen sıkıntılardan biri. “İşini bilen” Nazi subaylarının ortadan nasıl sıyrılabildiğini, Amerikalıların gelişini “yeni iş bağlantıları” için nasıl değerlendirebildiğini; faşizm ya da demokrasi fark etmez, kıymetli olanın birkaç yıl sonraki yatırım fırsatlarına yönelik muahedeler yapmak olduğunu anlatıyor Stefan Heym. Sermayenin “paylaşım” savaşının, kaynak ve ganimet bölüşümünün vb. büyük yoksunluklar/yoksulluklar ve kahramanlıklar ardındaki gerçek güç olduğunu, kampların ve “kurtuluş”un da bunun bir kesimi olduğunu…
Temel olarak “kurtarıcı Amerikalılar”ın Haçlı karakterine bir bakış atarken, gerçek acıları, deney yapan tabiplerin tuhaf acımasızlığını da unutmuyor. Ve kurtarıcı görünümünde gösteri yapan Amerikalı subaylar ile gerçek acıları derinden hisseden subaylar ortasında bir ayrıma gidiyor. Birincisi parasının, bugünkü ve gelecekteki kârlarının, iş fırsatlarının ve gönül eğlendirmenin peşindeyken, ikincisi insanlığıyla sivriliyor. Romanın “mutlu son”lu cihanında ikincisi kısmi bir kazanım sağlarken, derinden derine asıl kazananların birinci küme olduğunu biliyoruz.
Mikhail Romm’un Sıradan Faşizm sineması ise bir yandan Nazilerin yükselişini, kitleselleşmesini, rutinlerini (kafatası ölçümleri, saf ırkı güçlendirmeye dönük evlilikler, askere gitmeden evvel Hitler’e bir evlat ikram etme kampanyası, Kavgam’ın bin yıl dayanacak özel baskısının hazırlanması, kitlelerin “sallanarak” birliklerini ortaya koyması vb. vb.) detaylı bir biçimde anlatırken, bu “sermayenin çıkarları” problemine ve bunun savaşta-barışta sürekliliğine en çok dikkat çeken yapıtlardan. Krupp isimli çelik ve sanayi imparatorluğu özelinde, Nazizm öncesinde, Nazizm sırasında ve Nazizm sonrasında sanayinin çarklarının nasıl daima döndüğünü, silah üretiminden ve savaştan gelen büyük kârları, iktidara kim gelirse gelsin ona açık/örtük nasıl dayanak verildiğini, kamptaki köle emeğinden nasıl yararlanıldığını vb. çıplak bir biçimde anlatıyor.
Kampa dönecek olursak, savaşın, yıkımın, çöküşün, bitimin, katliamın, sadizmin, yok oluşun, yok edişin vb. ortasında diğer bir hayat da yaşanıyor. Kamptaki subayların, aileleriyle birlikte devam ettirdikleri “sivil hayat” bu. Lojmanları, tesisleri, dispanseri, kültürel hayatı ve hatta “yüksek sanatları” ile… ömür sürüyor!
Bakın şurada bir heykel var, bakın burada Alman klasiklerinden ünlü bir beste yorumlanıyor, bakın Goethe geçmiş buralardan, Beethoven dinleniyor şu evde… Imre Kertesz’in Kadersizlik’inde bilhassa göze batıyor bu detay ve onun yarattığı çelişkili durum.
Sırasıyla Auschwitz, Buchenwald, Zaitz kamplarında bir yılını tamamlayan 14, 15 yaşlarındaki bir genç çocuğu anlatıyor Kertesz. Çocuk aklıyla bir yandan kampları karşılaştırır, “Hah burada krematoryuma gerek duymamışlar, durumu güzel bir çalışma kampı galiba” üzere sonuçlara varırken, farklı milletlerden insanları tanıyor ve her yeri genç ve meraklı gözleriyle tarıyor.
Buchenwald’da geçirdiği iki ayda, birkaç geyik ve sürüngenin yer aldığı bir hayvanat bahçesi çekiyor dikkatini. Sonra “top oynayacağız herhalde” diye düşündüğü güzel/bakımlı futbol alanı. Goethe’nin vaktinde ağaç diktiği yerde bir hatıra levhasının varlığı ise uğraşı; çitlerle çevrilip muhafazaya alınmış hem de. Bakın, buradan Goethe geçmiş işte… birkaç metre ilerisinde ise mevt ve işkence! Bu, “mutlak akıl”ın peşinde koşan Alman kültürünün kaçıncı “akıl yitimi” düzeyi sanki?
Aynı formda, Mathausen Fotoğrafçısı sinemasında, toplama kampı lojmanındaki konutunda Beethoven’in yoğunluğunu hisseden bir Nazi subayıyla karşılaşıyoruz. Yüksek Alman kültürünün izinde Brueghel fotoğraflarındaki estetiği fotoğraflarda yakalayabilme derdinde!
Hemen komşular birbirlerine, lakin bir uçta neler yaşanıyor, başka uçta neler? Örneğin, Fritz olarak isimlendirilen bir Alman askeri hastalandığında kampın subay alanındaki sıhhat ocağında eksiksiz bir hizmet alırken, çabucak yandaki tutsak revirinde hastanın ateşi 39 derecenin altındaysa Aspirin’i bir defa yalıyor, ateşi 39 derecenin üstünde ise iki sefer (Soruşturma’daki tanıklıklardan).
Bu satırların müellifi da bir on yıl kadar evvelki Prag seyahatinde Terezin toplama kampı alanını ziyaret ettiğinde, acı yüklü kalıtlara/izlere bakarken, yirmi kişilik koğuşlarda yüz kişi nasıl kalındığını aklına sığdırmaya çalışırken, dokümanlar yok edildiği için kesin sayı bilinmese de 300 ila 1000 ortasında infazın gerçekleştiği idam sehpasının önüne konmuş çiçeklere bakıp gözyaşlarını tutmaya çalışırken, en çok dikkatini çeken ve afallatıcı bulduğu şeylerden biri de, subayların evleri/lojmanlarının çabucak infaz alanının yanında olmasıydı.
Bunca acının, yaşattıkları dehşetin/vahşetin üzerine nasıl yaşıyor, “uygar/kültürlü” falan takılabiliyor bu beşerler, insanın aklı almıyor. “Yok diğer cehennem… yaşamışız, yaşıyoruz işte!” diye kanılara dalıyor.
Peki ya bugün, pekala ya yarın?
Yukarıda iki sefer andığımız belgeselde, “Ne dersiniz, tekrar yaşanır mı?” diye soruyorlar Primo Levi’ye. “Avrupa’da yaşanmaz artık,” diyor, “bağışıklık oluştu, en azından bir elli, yüz sene olmaz kanaatimce. Ancak dünya Avrupa’dan çok büyük, yaşanabilir bir yerlerde, istiyorlar da üstelik, talep var lakin kâfi araçları/imkânları yok.”
Geçmişte, kampta yaşadıkları zihnine doluşmaya devam ettiği için mi, onur ve utanç üzere kavramlarla hesaplaşmasında boşluğa düştüğü için mi, yoksa “faşizmin yine yaşanabileceği”ne dair kelam konusu “araç ve imkânlar”ın öbür başka ülkelerde oluşmaya başladığını fark ettiği için mi intihar etti Primo Levi 1987’de, bilmiyorum.
Faşizmle gerçek manayla hesaplaş(a)madan, onu tümüyle yok etmeden/edemeden, özündeki sermaye parmağını ve kâr/işgal güdüsünü görüp ona nazaran hareket ve çaba etmeden, tekrar (farklı formlarda) hortlamasına milliyetçilikle, göçmen/mülteci düşmanlığı ve öteki ayrımcılıklarla kapı aralayarak pek bir yere varamaz insanlık, onu biliyorum.
Kertesz’in Kadersizlik romanının finalinde faşizmin toplama kamplarında bir sene kalıp sağ dönen 15 yaşındaki çocuğa soruyor büyükler; “Nasıldı? Nasıl tahayyül edelim orayı, cehennem üzere mi?” Şöyle yanıtlıyor küçük kahramanımız: “Sıkılmanın hiçbir vakit mümkün olmadığı bir yer olarak tahayyül edebilirsiniz.” Evet, konutlarında, ofislerinde, günlük hayatlarında bir biçimde sıkılmaya devam edebilen beşerler varken, kampta/zindanda/köle emeği sarfında vb. hiç sıkılamamaktır faşizm! Bu manada “evlerindeki, işlerindeki” insanların faşizm karşısındaki suskunluğunu, duyarsızlığını veyahut “nasırlaşması”nı basamaktan da pek bir yere varamaz galiba insanlık, bunu da biliyorum.
Peki, nasıl aşılacak bu suskunluk/duyarsızlık? Nasıl açılacak hükümran ideolojide delik/yarık? Büyük/örgütlü denemelerin de, küçük/bireysel teşebbüslerin de tıkanmıyor mu daima önü? Son yıllarda toplumsal medyada olan bitene baktığımızda birtakım Alman gençlerinin “eski defterler”i tekrar açıp kurcalama kederine, dedeleriyle “hesaplaşma” gayretlerine da denk geldik örneğin. Natürel bildik bir usulle, “hashtag” açıp #BüyükdedembirNaziydi #DedembirSS’di vb. yazıp bir manada günah çıkararak. Bu çeşitten bir yüzleşmenin denenmesi bile “olay” oldu. Geçmişin üzerine bir sünger çekmek, bunları tekrar ısıtmanın ne âlemi var demek, bugün her şey çok olağanmış üzere yaşayıp devam etmek varken… ne gerek vardı yani!
Geçmişle tam bir hesaplaşma yaşanmadan, işin içindeki sermaye parmağı ayıklanmadan, bugünkü faşizan eğilimleri, her çeşitten ayrımcılığa dayalı gidişatı, eğik düzlemdeki biteviye kayışı, genel manada barbarlığa kayma eğilimini engelleyebilir miyiz sahi?
Rosa Luxemburg’un “Ya barbarlık ya sosyalizm!” kelamını biraz uzatarak ya da boyutlandırmayı deneyerek bitirelim mi? Ya toplumcu-ortaklaşmacı bir nizamda, kâr güdüsünü değil insanı ve doğayı eksenine yerleştiren bilimsel-teknolojik dönüşümlerle gelişen, sonların kalktığı bir dünyada özgürlük, eşitlik, kardeşlik ve enternasyonalizm… Ya sömürünün ve efendilerin nizamında, ayrıcalıkların hudutlarla ve öbür bariyerlerle korunduğu, ayrımcılıkların körüklendiği, ezilenlerin birbirine kırdırıldığı, kâr güdüsüne teslim olmuş bir dünyada, yine faşizme ve bu defa yok oluşa yavaş yavaş kayan bir gezegen ve insanlık!
[i] Primo Levi, The Periodic Table, Penguin Çağdaş Classics, Çev. Raymond Rosenthal, 2000 (Türkçesi Periyodik Tablo – Hayatta Kalma Öyküleri, Çev. Feza Özemre, Kırmızı Kedi, 2014.)
[ii] Primo Levi, Boğulanlar Kurtulanlar, çev. Kemal Atakay, Can, 2020.
[iii] Jean Laffitte, Eylemciler, çev. Okay Gönensin, Yordam Edebiyat, 2021.
[iv] Peter Weiss, Soruşturma, çev. Dava Tamer, Sinan Yayınları, 1974 .
[v] Stefan Heym, Haçlılar, çev. Gülden Kurt Gevinç, Ali Haluk İmeryüz, Yordam Edebiyat, 2021.
[vi] Imre Kertész, Fateless, Çev. Tim Wilkinson, Vintage, 2017 (Türkçesi, Kadersizlik, Çev. İlknur İgan, Can, 2018. (Çocuk kahramanın başına gelenlerden hareketle, güya “Talihsizlik” ismi daha çok uyarmış bu romana.)
