“Başkaları için var olan bilinç”in tarihselliği ve çevirimatik

Tek bir cümle kalır geriye bazen bir kitaptan. Hatta kalınca bir külliyattan. Tek fakat çarpıcı bir cümle. Nakış üzere işlemiş, derinlere nüfuz etmiş, sıkı sıkıya yapışmış kalmış. Ya da diğerlerinin dikkatinden kaçmış, size yapışmış, sizin zihninize mıhlanmış.

“Dil, öbürleri için var olan bilinçtir” kelamı kaldı mesela Henri Lefebvre’nin Marx’ın Sosyolojisi isimli yapıtından geriye bende. O kadar hacimli kitap, neler neler anlatıyor Marksizm ile sosyolojinin münasebetine, toplum ve birey çözümlemelerine, “toplumsal olanın” nasıl irdeleneceğine vb. dair lakin okurken en çok bu cümleden etkileniyorsunuz, o takılıp kalıyor bir halde zihninizde.

Koskoca yapısalcılık ekolünden, Ferdinand de Saussure okumalarından falan kalan “langue” ile “parole” ayrımı bir diğer örnek olabilir mi pekala? Neden olmasın! Sağlam, kalıcı, yapısal olan “dil” ve hafif, yüzeysel, uçup kaçan “söz” ortasındaki ayrım işte. Daha kitabi söz edecek olursak: langue kişinin lisanı konuşma yetisi ya da kapasitesi, parole ise konuşan kişinin gerçekte söz ettiği kelam. Oku, oku, oku… fakat budur özü!

Kabalaştırma/basitleştirme/indirgeme ya da daha şık bir tabirle sadeleştirme/yalınlaştırma da var elbette bu kestirip atma veyahut özetleme işlerinde. Ancak zihin ve onun uzun erimli hali hafıza, bu türlü çalışıyor sonuçta: Her şeyi hatırlayacak değil ya, o (okuma yaptığı) devir için ve o dönemki birikimine uygun, okuru en çok etkileyen sözleri/cümleleri ya da tüm bir çalışmanın (kendince yakalayabildiği) özünü kayıtlara geçirebiliyor yalnızca. İndirgemeci bir “yapı” bu bellek sonuçta.

Saussure ya da genel olarak yapısalcılıkla ilgili okumalarımdan bir de “dil üzere yapılanma” kelamı kaldı mesela bende. Ya da “dil dışındaki diğer şeylerin de lisan üzere yapılanması” diyelim. Yapısalcılığı basitleştirerek/sadeleştirerek anlamamın bir tabiri oldu bu benim için tahminen. Lisan üzere yapılananlar: Levi Strauss Bey’in yetki ve sorumluluk alanındaki antropoloji ve arkeoloji üzere şeyler, Jacques Lacan Bey’in yetki ve sorumluluk alanındaki psikiyatri, bilinçdışı ve psikanaliz üzere şeyler… Dünyaya soldan bakanların yetki ve sorumluluk alanındaki toplumbilim mi sanki?

Yok, o denli değil, toplumbilim bu “yapılanma” işlerine dahil değil. Çünkü, daha sonrasında tam aksine dair, başta tepkisel, sonrasında eleştirel bir yaklaşım kaldı aklımda: Toplum ve tarihin o denli lisan üzere yapılanamayacağı, öznenin/iradenin rolü, eylemin/praksisin gücü vb. kaldı mesela, yapısalcılığa yönelik Marksist tenkitlerden geriye.

Marksizme girmişken ve onun “yapı”yla ve bilimler/disiplinler dünyasıyla bağlantısını, bilimselliğini incelerken –Lefebvre’ninkiler de dahil– daha kapsamlı, daha derinlemesine araştırmalar kulağıma fısıldadı ki aslolan tarih bilimi ve şuurudur, hasebiyle tarihî dönüşümler ve devrimlerdir, “tarih öncesini” sona erdirecek eşitlikçi/özgürlükçü komünizm arayışı ve çabasıdır, tarihî materyalizmin unsurlarıdır, köle/efendi diyalektiğinin tarihteki farklı üretim şekillerinde kendini tekrar var etmesi ve komünizmle birlikte bunun sonuna işaret edilmesidir, toplumsal/sınıfsal dinamikler ve sınıf gayretleridir ve tüm bunlara dair farkındalıktır… Öbür toplumsal bilimler/kuramlar heeeeep bu anlamdaki/boyuttaki “tarih biliminin” ekseninde manalı ve açıklayıcı olabilir.

Dile dair kestirimlerin yanına, tarihe ve topluma dair bu bütüncül yaklaşım da yanaşınca, Lefebvre’den devam edecek olursak “Başkaları için var olan bilincimiz” olarak lisanın tarihine, toplumsal olan içindeki, toplumsal gayretler içindeki yerine de dalıp çıkmaya başladım sonraki birtakım okumalarda. Lisan ile tarih iç içe düşünülmeliydi. Tarihin lisanı olsa lisanın tarihini de anlatacaktı yani. Anlatanlar da yok değildi hani.

Özetle, madem Marksizm için aslolan sınıf çabalarının tarihi, tarih bilimi ve tarihî şuurdur, lisan de tarihî bağlamı içinde ele alınmalı ve anlaşılmalı, insanlığın, toplumun ve lisanın dönüşüm evreleri de, bugünün lisanı de, geleceğinki de… “Başkaları için var olan bilinç”, yani lisan, diğerlerine da tarihselliği ve geleceği (olası geleceği ya da yakın-uzak gelecekte yakalanabilecek olanakları) daha dolaysız yollardan anlatmalı.

*****

İlk elden şu söylenmeli tahminen: Lisan de sınıf uğraşlarıyla ve onun tarihiyle birlikte dönüşmektedir. İkinci olarak da şu: Dönüşümün bugün gelip dayandığı noktada, farklı lisanlar ortasındaki bağa dair, bir lisanın oburunun aynısına “anında” dönüşübilmesine/çevrilebilmesine ya da aktarılabilmesine dair, herkesin kendi/farklı lisanlarında var olmaya, muahedeye ve konuşmaya devam ederken tek bir “dünya dili” içinde anlaşıp konuşabilmesine dair, özetle “başkaları için var olan bilinç”in anında herkes için var olabilmesine dair yeni bir imkan belirmiştir.

Evet, fazla uzatmayalım, yapay zekâ’dır (YZ) bu, onun doğurduğu ya da doğurmakta olduğu imkanlardır. Esasen, bugün ve gelecek dendiğinde, yapay zekânın ortaya çıkardığı yeni (dilsel) imkanların akla veyahut doğal zekâya gelmemesi mümkün değil artık herhalde.

Hani üstün süratli veya “ânında”, hatta “doğru”, hatta ve hatta “son derece güvenli” çeviri yapabilecek ya çok yakında yapay zekânın ilgili “birimleri”… Bir yandan tercüman ihtiyacını/aracılığını ortadan kaldırırken beri yandan yeni irtibat imkanları açacak ya önümüze, o bağlamda “ortak dil”e dair beklentilerin ve duyulan heyecanın yeri bir başka özetle.

“Başkaları için var olan bilincimiz” kendini yabancı-başkalarının farklı lisanlarında de söz etmeye çabalarken, artık mana kayıplarına uğramaktan, gerekli esnekliği sağlayamamaktan, bozunup bocalamaktan vb. kurtulup tek ve ortak bir lisanda de yakalayabilecek o diğerlerini güya. Birbirine daha bir sokulacak artık diğerler. Şuurun oburlar ortası akışı kolaylaşacak. Öbürleri için var olan şuurumuz, ortak bir lisanda, ânında ve düzgün bir biçimde herkes için var olabilecek. Bunun için kolay bir (teknolojik) araç veyahut bir aracı kâfi hale gelecek yakında herhalde.

“Çevirimatik” olabilir bunun ismi güya. Vaktinde boyutlararası seyahatler mavrasıyla kıçından uygarlıklar uyduran Ursula K. Le Guin bacımız, Uçuştan Uçuşa isimli kitabında, gittiği yeni boyutlardaki uygarlıkların lisanlarını anlarken bu türlü pratik bir araç veya teknoloji kullanıyordu en azından. Yenisine gerek yok, Le Guin’inkinden devam edilebilir (Çevirimatik yerine OrtakDilDönüştürücüsü, EnternasyonalAktarıcı, ÇevirDiliYanmasın üzere bir şey de olabilir lakin gereğinden fazla uzun bunlar sanki).

Adını geçelim, fonksiyonu belirli: Siz kendi dilinizde konuşuyorsunuz, karşınızdaki kendi lisanında konuşuyor, ikinizde de çevirimatik var, bir yerlerinize (özellikle de ağzınıza ve kulağınıza) takılı işte bu zamazingo, her iki taraf da kendi lisanından konuşuyor ve karşısındakini tekrar kendi lisanından dinleyebiliyor, yapay zekâ yüklü aracı/dönüştürücü zamazingo her şeyi hallediyor. Kolay bir araç bu: kulaklık + mikrofon + ve en mühimi bir “dilden lisana dönüştürücü beyin/chip” var içinde (kulaklığa veyahut mikrofona da yerleştirilmiş olabilir bu tabii). Oldu da bitti!

Böylece yapay da olsa Esperanto şekli ortak bir lisan yaratma gayretlerinin ve tahminen de çok daha kıymetlisi mevcut lisanlardan baskın/egemen olan birini (büyük oranda İngilizce, peşinden İspanyolca, Almanca, Fransızca ve Mandarin) ortak lisan olarak kabul et(tir)me devrinin de sonuna gelmiş olacağız nihayet. Şahsen anadilimiz, ortak lisan kapsamına girecek.

*****

Peki, neden bu derece değerli bu? Anadilimiz dışında öbür dil(ler)e de hâkim olarak çok lisanlı bir ortamda da yakalayamaz mıydık “ortak dil” amacını?

Çok lisanlı olmak her vakit mümkün ve önemli de, lisanlardan birinde (kuşkusuz anadilinizde) kazandığınız soyutlama yeteneğini, yaratıcı/yenilikçi, lisanın imkanlarını zorlayıcı deneme ve açılımları, espri/ironi gücünü vb. başkalarında de tıpkı (y)etkinlikte yakalayabilmek neredeyse imkânsız.

Bir “anadil” kesinlikle var, yalnızca anadan gelmesi ve birinci öğrendiğiniz olması manasında değil, lisanınızın ana sınırını, eksenini oluşturması manasında da var. Üzerine ne eklerseniz ekleyin, bir “ana yapı” bâki.

Kendisine ne kadar hâkim olursanız olun, ne derece geliştirirseniz geliştirin, okuma/yazma ve konuşma manasında kıvraklığınızı ne derece artırırsanız artırın yabancı lisanın yabancılığı da bâki.

“Dil üzere yapılanma” benzetmesine geri dönecek olursak, hakikaten yapılanan odur, anadilimizdir içimizde. Bir okyanusa benzetecek olursak, sularında inançla hareket edip yüzebildiğimiz, derinlemesine dalıp/kavrayabildiğimiz odur… güçlü soyutlamalara dalabildiğimiz, içine esprilerimizi katabildiğimiz, rahatça sözcük oyunları, benzetmeler veya ironi yapabildiğimiz, kendimizi daha emniyette ve konutumuzda hissettiğimiz, renkli anlatımlara, metaforlara, deyişlere vb. daha rahat başvurabildiğimiz, gerektiğinde oyun oynayabildiğimiz, sözcükleri, cümleleri evirip çevirebildiğimiz, icabında yenilikler uydurabildiğimiz…

Elbette diğer lisanlarda de aşikâr bir yetkinlik sağlanabilir, sular seller üzere konuşulabilir, yazılabilir fakat anadil diğer bir şey, diğer bir “yapı”… “dil üzere yapılanma”nın aslı, ana yapısı işte!

“Yabancı düşmanlığı” olarak anlaşılmasın ancak biraz da paranoya gerekli sanki! Anglosakson dünyasının İngilizceyi “dünya muahede dili” olarak yahut şöyle ya da bu türlü “ortak dil” olarak kabul ettirmesinin öteki boyutları ve avantajları nedir diye sorgulamak mesela… Ekonomik ve toplumsal hâkimiyete, düşünsel/kültürel/ideolojik hegemonyaya giden yolun lisandan de geçtiğini düşünmek örneğin… Hükmetmenin farklı biçimlerini, egemenliği lisan yoluyla da perçinlemenin imkânlarını ölçüp biçmek ya da…

Karıncaların “kimyasal iletişimleri” ile arıların “dans iletişimi”nden başlayıp bu “ortak dil” tartışmalarına kadar uzanan Steven Roger Fischer imzalı Dilin Tarihi isimli kitapta, Memleketler arası Standart İngilizce’nin orta vadede ortak lisana dönüşeceğine dair kestirimlerde bulunuluyor örneğin. Herkesin vakitle öğrenmek durumunda kaldığı bir lisanla birlikte tekleşme rotasını anlatan çalışmada, yapay, tasarlanmış lisanlarla değil de egemenliğin doğal akışıyla yaşanan sürece, tarihi şartların gelişimine, globalleşme ve irtibat gerçeğine bakılıyor. Dünya nüfusu çoğaldıkça lisanların azalması gerçeği ile yok olan lisanların özellikleri konuyor ortaya. Geçmişten bugüne kaybolan lisanlardan, geleceğe hakikat kaybolacak lisanlara bakıldığında ise –bugünkü şartlar devam ettiğinde– kestirimlere nazaran, 300 yıl sonra yalnızca üç lisan kalacağı anlaşılıyor: İngilizce, İspanyolca ve Mandarin Çincesi. 400 yıl sonra ise tek lisana kavuşuyoruz nihayet: İngilizce.

Gelgelelim “bugünkü şartlar devam ettiğinde” kaidesinin yapay zekâ becerili “çevirimatik” ile ortadan kalkabileceğini, bunun imkânlarını daha somut olarak görebiliyoruz işte!

Belki de hükümranlar o yüzden karşılar ya da geciktirilmesinden yanalar, (belli tipte bir) YZ’nin bu alanda tam uzunluk ortaya çıkmasına. Lisanın de yardımıyla kültürel, ekonomik birçok alana yayılabilen üstünlüklerinde çok kıymetli bir avantajın ortadan kalkabileceğini seziyorlar sonuçta. Kontrol ve nezaret toplumuna giden yolda bütün dijital izlerimizden manalar çıkarırken, yeni tipte savaş ve çatışmalarda vurulacak maksatları belirlerken vb. YZ’den faydalanmada tam gaz ilerleme var lakin insanlığa yararı olabilecek alanlarda bir adım ileri iki adım geri…

*****

Dil dönüşür, değişir, gelişir daima. Devingendir. Bazen de değişime karşı direngendir. “Devrimci muhafazakâr” mübarek. Oksimoronların da efendisi kendisi!

Efendiye (langue) kelam (parole) geçirebilmek için, değişimi yakalayabilmek için, onun bir modülü (büyük değiştirici öznenin küçük bir unsuru) olabilmek için de anadil kıymetli. Konuşmayla birlikte yazmada da yakalanacak kıvraklık, bir lisanı geliştirip güzelleştirebilecek yeni anlatım imkanları, soyutlama gücü, ötesinde “yeni sözcükler, gramer ve yazın numaraları uydurma hakkı” yalnızca çok âlâ bildiğiniz anadilin sularında yüzerseniz mümkündür büyük ölçüde. Lisanın gelişimi ve dönüşümü sürecinde, büyük/nesnel yapıya küçük/öznel müdahalelerde bulunabilme hakkı diyelim. Bu hakkı kimseye vermeyelim.

Yabancı lisanda eğitimin, yabancı ülkede yaşamanın, günlük iş, işleyiş ve irtibat lisanını yalnızca yabancı lisanda kurmanın açmazlarından biri de işbu gelişim ve müdahale imkanlarından, haklarımızdan büyük ölçüde mahrum kalmaktır.

Yabancı lisanın sahipleri efendi üzere takılırken, bu tıp açmaz ya da handikapları aşmak için baş göz yararak uğraşıp didinen insanlardır bizim insanlarımız, “yabancı topraklar”da günlük hayatlarında, eğitim ve çalışma dünyasında vb. bağlantı kurma çabası içindedirler hep… elbette uğraşmaya devam edecekler… fakat bir yandan da kendi anadilleri aracılığıyla ulaşabilecekleri “ortak dil” daha yakın işte artık. Buna da yüklenmeliler.

Ve günlük, kolay, pratik iş temelli vb. mutabakat imkânı ötesinde, belirli alanlarda kendi lisanlarında inat da etmeliler. Bilimde ve sanatta özel tabir ve soyutlama imkânlarından mahrum kalmamanın değerini bilmeliler. Yakın geçmişteki kaybımız Yalçın Küçük’ün Türkçede yazma inadı daima akla gelmeli mesela. “İngilizce de yazabilirim fakat budur benim dilim, merak eden Türkçe öğrenir, okur” halinin değeri ve devrimciliği. Kendi lisanında geliştirebildiği imge ve kavramlardan, yakalayabildiği kıvraklıktan niçin vazgeçip kuru bir anlatıma mahkûm olsun ki bilimsel fikir üreten ya da sanatsal üretimde bulunan kişi?

*****

YZ’nin sunduğu ya da sunabileceği imkanlarla temaslı diğer bir sorun alanına bakacak olursak: “Başkası için var olan bilinç” demişken, şuur (consciousness) ile zekâ (intellect) ayrımı nerede duruyor diye de sorgulayabiliriz güya. Yani “yapay zekâ”, lisana dair birtakım kıymetli transfer meselelerini çözebilir diye düşünürken, “bilinç” üzere daha kapsamlı ve derinlemesine bir şeyi, daha pratik ve ezberci “zekâ” ile aktarabilmenin kısıtları ne olacak artık? Yapay bir aracı kullanarak gerçekleşmekte olan lisan ortaklaşması, bilince kadar uzanabilir mi ki?

Yuval Noah Harari’nin tartışmalı Homo Deus kitabında temel ayrımlardan biri olarak karşımıza çıkıyordu bu “bilinç” ve “zekâ” ayrımı. “Tamam, yapay bir Intellect’in ortaya çıkışı insanı mağlup edebilir ancak Consciousness yok bilgisayarda/robotta, o ne olacak?” diye soruyordu saygıdeğer. Sıkıntıyı insan-robot dikotomisinde ele alınca, “Eyvah, zekâyı kaptırıp yeniliyoruz” diyorduk başta, fakat neyse ki şuurumuz sayesinde yenilmiyorduk robota en sonda.

Peki ya, robotu rakip/düşman olarak değil de insanlığın hizmetine sunulmuş yardımcı/aracı olarak düşünürsek ve düşmanı da, “sömürü sistemi” ve “robotu insanlığın değil de kendi hizmetlerine koşmaya çabalayan egemenler/sömürücüler” olarak kavramaya başlarsak?

İşte ezilenler olarak (ezilenlerin çıkarlarını koruyan tarihsel) şuurumuz budur, “başkaları/herkes için var olması”nı istediğimiz ve lisanımıza pelesenk etmemiz gereken bilinç!

Bu bilinçlenme yolunda, öncelikle ve pratik bir biçimde çevirimatiğin de yardımıyla ve her an çevrimiçi olabilen milyonlara ulaşabilecek formda aktarabileceklerimizi aktarmaya bakalım en uygunu.

Kuşkusuz, şuurun öbürleri için var olabilmesi için, (yapay) zekâyla ya da YZ becerili çevirimatikle transferinin ötesinde farklı şeyler de gerekli: Her şeyden evvel bağlam oluşturabilmek… Peşi sıra kopyala/yapıştır, oradan buradan çalıp çırpıştır devri kolaycılığından sıyrılıp bilgi/birikim derinliğini sağlayabilmek… uyarıcı/uyandırıcı ve hatta harekete geçirici olabilmek… içinden geçilen tarihsel/toplumsal sürece yönelik farkındalık yaratabilmek… bireyin yaratıcı dokunuşuna alan açabilmek… Tüm bunlar ve benzerleri de “zekâ”nın ötesinde “bilinç”in işi olağan ki! YZ’yi sermayenin ya da sömürü sisteminin değil de insanlığın faydası için elinde tutup kullanacak bir “üst-bilinç” diyelim dilerseniz buna!

Tarihsel, sınıfsal, toplumsal farkındalıklar, adalet duygusu, eşitlik, özgürlük arayışı vb. daima bilince dair ve yapay zekânın sunabileceklerinin ötesine işaret ediyor özetle. Şuurla birlikte duygusal ve imgesel transfer da, akılla birlikte vicdana hitap edebilmek de yeniden YZ’nin ötesine taşıyor.

Bilinçle daha derinlere işleyen, daha katmanlı, tarihsel/toplumsal boyutu daha güçlü aktarımımızı da gerçekleştireceğiz kuşkusuz, hele şu daha pratik, dolaysız bağlantıya yönelik ve ferdi boyutu daha güçlü yapay zekâ-çevirimatik işimizi bir halledelim evvel.

*****

İngilizcenin tek bir dünya lisanı olana dek, başkalarını ezip yok edene dek bastırıp duracağı bir gidişattan kurtulup YZ/Çevirimatik ile çözdüğümüzde kolay irtibat sıkıntısını, şuurumuzun diğerleri, yalnızca tıpkı lisanı konuştuğumuz öbürleri için değil, her lisandan diğerleri için var olmasını sağlayacak bir sürece girebileceğiz sonuçta.

Benim diğerleri için var olan şuurum diyor ki bu durumda: Ortak lisan ve irtibatla, şuur paylaşımımızı, uyumumuzu ve kolektif hareket yeteneğimizi de geliştirerek, bir adım daha yaklaşmış olmayacak mıyız dünya ihtilaline ve komünizme?

Herkes kendi lisanında konuşuyor lakin o muhteşem akıllı aygıt sayesinde kendi lisanında dinleyip anlıyor ve cevabını tekrar kendi lisanında vererek herkese ulaştırabiliyor. Bir an evvel, şundan sekiz milyarlık bir paket yaptırıp dağıtın kardeşim bu aygıtı dünya halklarına, olsun bitsin ya!

*****

Bitirirken, vaktinde sevgili şair ağabeyim Kemal Özer’den dinlediğim beğenilen bir anıyı da aktarmayı ihmal etmeyeyim. O denli bir anı ki ortak ve de enternasyonal bir lisanın mana ve kıymetini resen ortaya koyuyor güya.

Türkiye Muharrirler Sendikası’nın yıllar evvel yaptığı bir aktiflik, Türk ve Bulgar şair ve muharrirleri bir ortaya getirmeyi hedefliyor. Dünyaya ve edebiyata soldan, toplumculuktan hakikat bakan bir etkinlik. Ne kadar soldan olursa olsun, bu çeşit tertiplerde neredeyse âdet olduğu üzere türlü aksamalar da yaşanıyor. Bunlardan biri de, muharrirlerin birinci bir ortaya geldiği sırada, tercümanlık yapacak kişinin şimdi ortalıkta görünmemesi.

Yazarlar, şairler şık bir mekânda buluşuyorlar, karşılıklı isimlerini söyleyip el sıkışıyorlar, yan yana bir masanın etrafına oturuyorlar, tıpkı lisanı konuşanlar bir mühlet birbiriyle fısıldaşıyorlar ve sonrası… deriiiiin bir sessizlik.

Sessizlik uzadıkça hafifçe bir sorun da baş gösteriyor güya. Ortada birbirleriyle bakışıp gülüşseler, çeşitli yüz sözleriyle, mimik ve jestlerle bir şeyler anlatmayı deneseler de beyhude. Giderek daha da bunaltıcı bir hava oluşmaktayken Bulgar müelliflerden biri buluveriyor devayı: Dünyaya soldan bakan bir buluşma değil mi bu, ortak marşlar yok mu, en ortağından, her ülkede okunan marştan, üstelik her ülkede birebir dizesinde tıpkı sözcüğün söylendiği o eeeen ortak marştan başlanabilir irtibata. O da başlıyor Enternasyonal Marşı’nı söylemeye.

O Bulgarca söylerken, insanlığın “Eeeeeen-ter-nas-yo-nal’le” kurtulduğu noktada bizimkiler de devrede. Marşın Bulgarcası bitince, sıra Türkçesinde ve yeniden insanlığın “eeeeeen-ter-nas-yo-nal’le” kurtulduğu noktada bu sefer de Bulgar yoldaşlar devrede.

Gerisi kaynaşma işte. Türkçe-Bulgarca simultane mütercim gecikse de olur artık! Sözün tam manasıyla “enternasyonal bir dil” tutturabildi topluluk.

Ortak lisan de bu türlü olacak/oluşacak işte… yapay zekâların, çevirimatiklerin ve gibisi teknolojik zamazingoların imkanlarının üzerine, insanlığın ortak kurtuluşunun şuuru binince, enternasyonalce!