Jean-Michel Basquiat, yıllar sonra dört bin dolara satacağı fotoğrafını bitirdiğinde sırf 21 yaşındaydı. Elektrik mavisi taban üzerine güçlü fırça darbeleriyle yaptığı taç giymiş kafatası, en fazla istek gören yapıtlarından biri hâline gelecekti.
Untitled (1982), 2017’de Sotheby’s’de kıymetinin 10 bin katından fazlaya, 110.5 milyon dolara satıldı. Bu fiyat, bir yıl evvel Christie’s’de sanatkarın öbür bir isimsiz yapıtının 57.3 milyon dolarlık rekorunu kırdı. Christie’s’deki üçüncü en yüksek açık artırma rekoru ise 2013’te 48,8 milyon dolara satılan ve tekrar Basquiat’ya ilişkin Dustheads (1982) resmiydi. Erken yaşta dehasını kanıtlayan Basquiat’nın koleksiyoncularca en çok talep gören, sonraki 10 yıllık süreçte yaptığı eserler ortasında da en pahalıları 1982’deki çalışmaları olacaktı.
Peki, neden 1982? Uzmanlar tek bir nedene dayandırılamayacağını söylüyor. Sotheby’s’in yeni sanat uzmanı David Galperin’in de söylediği üzere 1982’yi özel kılan birden fazla etken kelam konusuydu: Sokaklardan stüdyoya geçiş, büyük tuvallerle çalışma imkânı, dünya çapında pek çok solo stant ve kısa ömrünün son yıllarında Basquiat’ya yük olan piyasa baskılarının olmayışı. Christie’s’de savaş sonrası yeni sanat uzmanı olan Michael Baptist, “Bu, Basquiat’nın en güzel resmi ancak elbette durum bundan daha karmaşık,” diyor.
Jean-Michel Basquiat, 1960’ta Brooklyn, New York’ta doğdu. 1970’lerin sonlarında duvarlara yazdığı gizemli yazıları imzalamak için kendine bir takma isim edindi: SAMO. Brooklyn, Manhattan ve Bronx’a hakikat yayılan “SAMO © 4 THE SO-CALLED AVANT-GARDE”, “SAMO © AS A CONGLOMERATE OF DORMANT-GENIOUS” üzere tabirlerle sokak sanatkarlarının ve New York sakinlerinin dikkatini çekti.
1981 yılına gelmeden fark edilmeye başlamıştı. O yıl, kağıt üzerine çizimler yapmaya, deri ceket üzere yeni yüzeyler keşfetmeye başladı. Küratör Diego Cortez’in 1981’de MoMA’da düzenlediği New York / New Wave standında Andy Warhol, Keith Haring, Nan Goldin ve Robert Mapplethorpe üzere isimlerle birlikte yer aldı. Galperin, “Bu Basquiat’nın keşfedilişiydi,” diyor.
Sergiden birkaç ay sonra küratör Henry Geldzahler, Basquiat’nın sokakta bulduğu bir kapı üzerine yırtık posterlerden yapılmış bir kolaj ve sanatkarın karakteristik karalamalarının olduğu bir fotoğrafını satın aldı. Geldzahler, Times’a verdiği demeçte, “Değerinden daha yüksek bir teklif verdim ve iki bin dolar önerdim. Basquiat’nın yanlışsız bir seçim olduğunu biliyordum,” diyor.
Aşağı üst tıpkı vakitlerde, 1980’de SoHo galerisini açan ve Barbara Kruger ve Robert Longo üzere isimleri temsil eden Annina Nosei’nin dikkatini çekti. Annina, Basquiat’ya galerinin bodrum katındaki atölyeyi ve daha büyük tuvaller verdi. Sanat dünyasındaki dayanağın yanı sıra sokaklardan stüdyoya geçişi Basquiat’nın yükselişi için gerekli ortamı hazırladı. Şimdilerde milyonlarca dolara satılan ikonik fotoğraflarını bu yıllarda yaptı.
1982’deki çalışmalarında sokak sanatının enerjik ve güçlü çizgisini sanat tarihiyle ilgili derin bilgisiyle harmanladı. Basquiat gençliğinden beri New York müzelerindeki işlerin tesiri altındaydı (6 yaşındayken Brooklyn Müzesi’ne üyeydi ve ergenlik devrinde nizamlı olarak Metropolitan Sanat Müzesi’ni ziyaret ediyordu). Fotoğraflarında, tamirci tabelaları ve çocukların oynadıkları sokak oyunu skelly üzere New York kent hayatına ilişkin modülleri, Jackson Pollock üzere soyut dışavurumcu öncülerinden esinlenen etkileyici biçimlerle birleştirdi.
Cesur çizgileri, büyük merkezi figürleri ve 1982’deki fotoğraflarında kullandığı parlak paleti, yeteneğinin tepesinde oluşunun ve birinci kere bir kurum tarafından tanınmanın heyecanını yansıtıyordu. Sanat simsarı Jeffrey Deitch, “Çağdaşları onu çoktan topluluktaki en güzel sanatçı olarak kabul etmişlerdi, New York/New Wave standıyla büyük övgü topladı,“ diye ekliyor.
1982’deki değerli stantlar dizisi Basquiat’nın gücünü ve yapıtlarının cazibesini artırdı. Nosei ile yaptığı New York’taki birinci solo standı bir başlangıçtı. Los Angeles’taki Gagosian Gallery, Zürih’te Bruno Bischofberger ve bir öbür New York solo standına mesken sahipliği yapan Fun Gallery ile devam etti. Alexander F. Milliken Gallery’deki bir küme standında, artık 110.5 milyon dolar eden resmi birinci kere sergilendi. Basquiat birebir yıl Almanya’nın Kassel kentinde gerçekleştirilen ve çağdaş sanatın en tesirli etkinliklerinden kabul edilen Documenta’da yer alarak birinci büyük memleketler arası standına katıldı.
1982’deki stantlarının başarısı Basquiat için bir pazarın oluşmasını da hızlandırdı. Galperin, “Koleksiyonerler işlerini toplu halde istemeye başladılar,” diyor. Cathleen McGuigan, New York Times’taki 1985 tarihli yazısında bu durumdan “Nosei’nin fotoğrafları çok süratli sattığı söyleniyordu. O denli ki kimileri ‘neredeyse kurumamışlar’ diye latife yapıyordu,“ diye anlatıyor.
Basquiat’nın 1982 fotoğraflarının birden fazla dönüm noktası kabul edilebilecek stantlarda yer aldı. Galperin, “Dünyanın dört bir yanındaki stantlar heyecan verici bir dalgaya yol açan bir tıp kuzey ışıkları tesiri yarattı. Koleksiyonerler, bu stantların Basquiat’nın hayatı ve yapıtları açısından kritik kıymete sahip olduğunu yadsıyamaz,“ diyor.
Basquiat’nın 2000’de üçüncü edisyonu basılan sanatçı kataloğunda küçük fotoğraflarıyla yer alan ve toplamda 200’ü bulan yapıtları ortasında 1982’ye ilişkin büyük fotoğraflar koleksiyonerleri sahiden cezbetti. Baptist, “Üst kategorilerde 1982’den yalnızca küçük bir küme fotoğraf vardı. Bu fotoğrafların birçoğu 10 ila 20 yıl ortasında koleksiyonlarda kaldı ve 1980’lerin sonlarında ya da 1990’larda piyasaya sürüldü,” diyor. 2017’de astronomik bir sayıya satılan isimsiz fotoğrafını ele alalım. 1982’deki birinci satışından bu yana, 1982 ile 1984 ortasında yalnızca üç kere el değiştirdi ve 2017’ye kadar kimseye gösterilmedi.
Gerçekten de, Basquiat’nın 1982 tarihli fotoğrafları fahiş fiyatlarıyla birlikte mitolojik bir statü kazandı. Bu yükselişe Basquiat’nın hayatındaki somut dönüm noktalarının ve onlara verdiği stilistik karşılıkların neden olduğu söylenebilir. Galperin’in de belirttiği üzere bu değerli yıldaki fotoğrafları “doğuştan gelen gücünü, lisanını ve gücünü tuval üzerine yansıtan bir sanatçıyı gösteriyor.”
*Bu yazı, Selin Pervan tarafından Alexxa Gotthardt’ın Artsy’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
