Batı’nın Pravda’ları

1970’lerin başında bir Amerikalı ile bir Sovyet hangi toplumun daha özgür olduğunu tartışmaktadır. Amerikalı, birden “Biz en azından Nixon’ı eleştirebiliyoruz!” der. Sovyet, “Ne olmuş yani?” diye cevaplar: “Nixon’ı biz de eleştirebiliriz.” Ne de olsa Nixon eleştirilmeye ziyadesiyle layıktı: Nixon hükümeti Çinhindi’ndeki en büyük katliamlardan, Kara Panterler’in kendi ülkelerinde yok edilmelerinden, Pinochet’nin Şili’deki kanlı darbesini desteklemekten sorumluydu; bu liste uzayıp gidiyor. Ama bugün roller aksine dönmüş üzere görünüyor. Ukrayna’daki savaş kelam konusu olduğunda Batılılar kendilerini Brejnev devri Sovyetlerinden pek de farklı olmayan bir halde buldular. “Putin’i eleştirmekte özgürüz!” diye haykırıyorlar.

Doğrusunu söylemek gerekirse, Vladimir Putin Çarlara duyduğu nostalji, Ortodoks Hıristiyanlık coşkusu, dünyanın en sakıncalı dini rejimlerinden biriyle kurduğu sarsılmaz ittifak, feodal devlet kapitalizmi vizyonu, mümkün kıldığı ve teşvik ettiği yaygın yolsuzluklar, Çeçenistan’daki kasaplığı ve muhalefete uyguladığı baskılar nedeniyle gerçek bir gericidir. Ukrayna’yı intihar edercesine işgali, Avrupa’daki mevzi savaşlarına anakronik bir dönüş yaparak on yıl evvel neredeyse kimsenin varlığından haberdar olmadığı Donbass topraklarında atomik bir soykırımı göze alması da var doğal. Putin’in yarattığı dehşetin ötesindeki deliliğin boyutlarını ölçmek için 2013’te Ukraynalıların yüzde 80’inin Rusya hakkında olumlu görüşe sahip olduğunu hatırlamak kâfi.

Nixon’ın barbarlığını eleştiren Sovyetlerin cüreti –Leningrad’daki bir yorumcunun onu yeni Hitler olarak tanımlaması– bizi dehşete düşürmezdi. Birebiri bugün de geçerlidir: Putin’i eleştirirken hayatlarını riske atan Rus vatandaşlarının tersine, Batı’da bu Doğulu satrapın (Doğu despotizmi: Karl August Wittfogel’in uydurduğu bu retorik topos artık ölmeyecek mi?) zulmünü küçümseyen uzmanları “cesaretlerinden” ötürü tebrik edemeyiz. Son bir buçuk yıldır avaz avaz haykırdıkları “biz sizi silahlandırırız, siz de savaşırsınız” telaffuzundaki korkaklığın tatsızlığından bahsetmiyorum bile. Diğerlerinin hayatlarıyla oynamak ziyadesiyle kolay.

Burada ana sınırlarıyla çizilen olgu, kimi açılardan geçmişle örtüşmekle birlikte geçmişe sadık değildir. Dünyanın yeterliler ve berbatlar biçiminde yine bölünmesi 1950’lerin McCarthyciliğini tanımlıyordu. Hatırlamayan okurlar olabilir, bu kavram Amerikan Tersi Faaliyetleri İzleme Komitesi (HUAC) aracılığıyla komünist olduğundan şüphelenilen herkesi (aktörler, direktörler, gazeteciler, müzisyenler, muharrirler, diplomatlar, hatta silahlı kuvvetler mensupları) maksat alan bir cadı avına öncülük eden ABD’li senatör Joseph McCarthy’nin soyadından türetilmiştir. Wittfogel’in de bu cadı avına katılmış olması tesadüf değildi. 1951’de BM delegasyon şefi ve Kanadalı diplomat Herbert Norman’ı komünist bir casus olmakla suçladı. Norman her şeyi inkar etti lakin yine suçlandı. Sonra da Kahire’de intihar etti.

Elbette kıymetli farklar var. McCarthycilik, casus ve hain avında maksat aldıklarını geçim kaynaklarından yoksun bırakmıştı. Bugünkü kampanya o kadar ileri gidemedi. McCarthycilik Amerikan devletini ve medyasını ele geçirdi lakin onları da komünizme karşı yumuşak olmakla ya da zımnî komünistleri barındırmakla suçladığı için kendisine yönelik muhalefeti de büyüttü, nihayetinde şahsen müesses nizamın eliyle sona erdirildi. Şu anda, Batı Brejnevizmi diye isimlendirebileceğimiz şey hiçbir itirazla müsabakadan yayılıyor üzere görünüyor. Sonucu da bakış açısının homojenleşmesi oluyor. La pensée unique [tektip düşünce] yerine, elimizde bir récit unique [tektip anlatı] var. NATO üyelerinden istenen ortodoksiye tereddütsüz bağlılıktır ve atom fizikçisi Leo Szilard’ın Soğuk Savaş esnasında Amerikalılar hakkında söylediklerini hatırlatan bir otosansür seviyesi talep etmektedir: “İşlerin en makus olduğu vakitlerde bile, Amerikalıların çoğunluğu düşündüklerini söylemekte özgürdü zira söylemekte özgür olmadıkları şeyleri hiç düşünmediler.”

Sırf savaş propagandasından bahsetmiyorum, ki bu kaçınılmazdır: bombalarımız yalnızca askeri gayeleri vurur, düşmanınki ise yalnızca sivil amaçları; bizim askerlerimiz centilmendir, onlarınki ise vahşet uygulayan barbarlardır; biz bir kenti kaybedersek stratejik değeri olmadığındandır, düşman kaybederse hayati ehemmiyettedir. Palavralardan bahsetmiyorum bile, tekrar savaşta kaçınılmazdır; makûs niyetten değil düşmana yanlışsız bilgi veremeyeceğiniz için yayılır. Kanılarımıza nüfuz eden daha sinsice bir şeyden bahsediyorum. En açık işaretler, her vakit kelam dağarcığımızda belirir. Örneğin, neden Rus milyarderlere oligark deniyor da Batılı milyarderlere asla denmiyor? Rastgele bir ulusun milyarderleri (tanımları gereği) ülke üzerinde kelam sahibi olan kümelerdir. Ama “oligark” terimi fazlasını ima eder: içinde faaliyet gösterdikleri rejimin gerçek (bizimki gibi) bir demokrasi değil bir oligarşi olduğunu. Bu terim, demokratik olmayan, otoriter bir düşmanın inşasının temel yapıtaşıdır.

Bu ikili standart “imparatorluk” teriminin kullanımında daha da barizleşir. Rusya kelam konusu olduğunda (ister Çarlık, ister Sovyet periyodu, isterse Putin’in rövanşizmi olsun) bu terim daima kullanılırken, anaakım medyada sırf alçak saldırganlara karşı kendini savunmakla ilgilenen barışsever bir devlet olan ABD için asla kullanılmaz. ABD’nin 85 ülkede 750’den fazla askeri üssünün olması değersiz bir detaydır (karşılaştırma yapmak gerekirse, İngiltere’nin yurtdışında 17, Fransa’nın 12, Türkiye’nin 10, Çin’in 4, Rusya’nın 10 askeri üssü vardır ve bunların 9’u eski Sovyetler Birliği hudutları içindeki ülkelerdedir). ABD’nin II. Dünya Savaşı’ndan bu yana dünyadaki öteki tüm devletlerden daha fazla savaş çıkarmış olması da tıpkı derecede değersizdir (Guatemala, Vietnam, Laos, Kamboçya, Nikaragua, Grenada, Panama, Irak, Sırbistan, Afganistan, Libya, Yemen, Suriye…). Şili, İran ve Küba’da yapılan darbeleri saymıyorum bile…

Bir de artık neredeyse tüm orduların kullandığı bir kaynak olan paralı askerlere yönelik kelam dağarcığı var (bize anlatılan kıssalar kadar romantik olmayan, 1831’de kurulan Fransız Yabancı Lejyonu’nu unutmayalım). ABD tarafında bu askerler kibarca “anlaşmalı” (contractor) diye isimlendirilirken, Rus meslektaşları “paralı asker” (mercenary) diye anılıyor (her iki durumda da uygun bir terim). Yakın vakitte ölen, Wagner Group’un eski başkanı Yevgeny Prigozhin, Kremlin Çarı’nın “yakın çevresinin” ya da “kliklerinden birinin” kesimiydi; lakin Blackwater’ın lideri Erik Prince, Donald Trump’ın eğitim bakanı Betsy DeVos’un kardeşi olan bir “işadamından” ibaret. Bu türlü örgütlerin hepsi suçluları işe alır, onlar eliyle vahşet uygular, lakin kimileri “istenmeyen zayiat” olarak örtbas edilirken kimileri “barbarlık” belirtileridir. Franco Moretti’nin edebi metinlere yaptığı üzere Batı medyasının sıfat kullanımına ait niceliksel bir tahlile muhtaçlığımız var.

Bu yeni ortodoksinin tahminen de en manalı göstergesi “Putin’in kullanışlı aptalları” tabirinin yaygınlaşmasıdır. Google’da aratıldığında 321 bin sonuç çıkıyor. Güzel niyetin ve saflığın istismar edildiği alaycı bir siyasi görüşe işaret eden “kullanışlı aptallar” tabirinin geçmişi aydınlatıcıdır. William Safire’ın 1987 tarihli New York Times Magazine makalesinde yazdığı üzere: “Lenin’in bir vakitler liberaller için kullandığı bu terim, artık antikomünistler tarafından bu liberallerin ideolojik torunları yahut bu tabire başvuranların görüşüne nazaran gereğince antikomünist olmayanlar için kullanılan bir söz üzere görünüyor.” Ne var ki, Safire araştırmasını yaparken Lenin’in yazılarında yahut konuşmalarında bu söze rastlayamadı. Böylelikle tabirin alaycılığı kelamda onu formüle edenlere yönelmiş oldu.

Bu tabirin kullanımı, onu ortaya çıkaran Soğuk Savaş’ın (bu da Walter Lippmann tarafından ortaya atılan bir kavramdır) sona ermesiyle azalmıştır. Lakin 2008’de Foreign Policy’de yayımlanan “Putin’in Kullanışlı Aptalları” yazıyla tekrar keşfedildi. Safire’ı yorumlayacak olursak: bu ifadeyi kullananların gözünde Putin’e gereğince muhalif olmamak kafiydi. Elbette bağlamı da unutmamak gerekir. Putin, 2000’lerin başında Rusya’nın NATO üyesi olmasını istiyordu (Foreign Policy’nin geçen yıl “Putin NATO’yu Severken” başlıklı makalesinde okurlarına hatırlattığı gibi). Lakin 2008 yılına gelindiğinde işler bilakis dönmüştü; sıkıntı artık Rusya’nın kabul edilip edilmemesi değil, Rusya’ya karşı bir atılım olarak Ukrayna ve Gürcistan’ın NATO’ya nasıl kabul edileceğiydi (2008 birebir vakitte Rusya ile Gürcistan ortasında Güney Osetya ve Abhazya için savaşın başladığı yıldı). “Putin’in kullanışlı aptalları” tabiri, Ukrayna’nın seçilmiş cumhurbaşkanı Viktor Yanukoviç’in tahttan indirildiği 2014’te bir New York Times makalesinde tekrar belirdi. Kullanımı giderek yaygınlaştı, nihayet Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra aldı başını yürüdü. O vakitten bu yana Atlantic, Spectator, Politico ve Economist’in (herhalde fikir veriyordur) manşetlerinde göründü.

Bu tabirin kullanımının tehlikeli bir örneği, Haziran 2022’de Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’a çatışmaya diplomatik bir tahlil önerme cüretini gösterdiği için bu sıfatı yakıştıran, tıpkı isimli mecmuanın editörü Steve Forbes’tan geldi. Bu olay, bir diğer Fransız cumhurbaşkanının 2003’te Irak’ın işgaline katılmayı reddettiği vakti hatırlatıyor. Jacques Chirac’a o kadar kızmışlardı ki, George Bush idaresi Amerikalıları “patates kızartması” (French fries) ismini “özgürlük kızartması” (freedom fries) diye değiştirmeye ikna etmeyi denedi. Bu, I. Dünya Savaşı esnasında ağır Alman düşmanlığı ortamında, “frankfurter” isminin “hot dog” olarak değiştirildiği kampanyanın bir tekrarıydı, üstelik Bush’un beceriksizce teşebbüsünden çok daha başarılı olmuştu.

Putin’in kullanışlı aptalları listesinde yokluğuyla dikkat çeken isim, 2014’te Washington Post‘ta bir görüş yazısı yazan Henry Kissinger’dı:

Batı, Rusya için Ukrayna’nın asla “yabancı ülke” olamayacağını anlamalıdır. Rus tarihi, Kiev Knezliği diye isimlendirilen bölgede başlamıştır. Rus dini oradan yayılmıştır. Ukrayna yüzyıllardır Rusya’nın bir modülüdür, tarihleri çok daha evvel iç içe geçmiştir. Rus bağımsızlığı için yapılan en değerli savaşlardan kimileri, 1709’daki Poltava Savaşı’ndan başlayarak Ukrayna topraklarında yapıldı. Rusya’nın Akdeniz’deki güç gösterisi aracı Karadeniz Filosu, Kırım’daki Sivastopol’de uzun vadeli bir mukaveleyle bulunuyor. Aleksandr Solzhenitsyn ve Joseph Brodsky üzere ünlü muhalifler bile Ukrayna’nın, Rus tarihinin daha doğrusu Rusya’nın ayrılmaz bir kesimi olduğunda ısrar ettiler.

Yazısını şöyle bitiriyordu:

Putin, sıkıntısı ne olursa olsun, askeri dayatmalara dayalı siyasetin yeni bir Soğuk Savaş yaratacağını anlamalıdır. ABD’nin de Rusya’ya Washington tarafından belirlenen davranış kurallarının sabırla öğretilmesi gereken bir sapkın muamelesi yapmaktan kaçınması gerekiyor. Putin önemli bir strateji uzmanıdır. ABD’nin bedellerini ve psikolojisini anlamak onun güçlü yanı değildir. Rus tarihini ve psikolojisini anlamak da ABD’li siyaset yapıcıların güçlü olduğu bir alan değildir.

Kissinger’ın “Putin’in kullanışlı aptalları” listesinde yer alacak gerekli niteliklere sahip olduğu açıktır. Pekala, neden o denli damgalanmadı? Zira Realpolitik‘in yaşlı tilkisinin, hele hele Putin üzere genç biriyle kıyaslandığında, aptal olduğu pek inandırıcı değil. Tahminen de Putinversteher diye adlandırılabilirdi (Google’da 41 bin sonuç çıkıyor), bu söz Almancada “Putin’i anlayan kişi” manasına geliyor. Bu da “kullanışlı aptalların” tesirli biçimde aşağılanmasını olumsuz bir imayla değiştiriyor: sempati, dayanak yahut cürüm iştirakini ima eden bir “anlayış”.

Bu el çabukluğu pek masumane değil. İtalya’nın en değerli gazetelerinden Repubblica, bir tarafın suçluluğunun öbür tarafın masumiyeti manasına gelmeyeceği biçimindeki (tarih boyunca binlerce defa doğrulanmış) fikre bağlılıkları nedeniyle önde gelen gazetecileri ve büyükelçileri alaya alan bir Putinversteher listesi yayımladığında savaş daha yeni başlamıştı. Daha düne kadar Putin’i Talleyrand ve Metternich’in siyasi mirasçısı olarak selamlayan, Çeçenistan’daki kasaplığını görmezden gelen, saçma sapan gömleksiz at gezintilerinden, kaplanlarla fotoğraf çektirmesinden, dövüş sanatlarına çocuksu tutkusundan, Jean-Claude Van Damme üzere üçüncü sınıf aktörlere hayranlığından bahsetmeyen yorumcular, “Ama bu kılık değiştirmiş Putin yanlılığı!” diye karşılık veriyor. Van Damme’ı idolü edinmiş birine nasıl zeka atfedebilirsiniz?

Telaffuz, süratle Putinversteher‘den topyekûn Rus düşmanlığına dönüştü. Mikhail Shishkin, Atlantic‘te şöyle yazıyordu:

Kültür de savaş zayiatıdır. Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin akabinde Ukraynalı müellifler Rus müzik, sinema ve kitaplarının boykot edilmesi davetinde bulundu. Kimileri da Rus edebiyatını Rus askerlerinin sergilediği vahşetin kabahat ortağı olmakla itham etti. Onlara nazaran kültür bütünüyle emperyalisttir, bu askeri saldırganlık da Rusya’nın kelamda medeniyetinin ahlaki iflasını ortaya koymaktadır.

Ukraynalıların bu tavrı benimsemeleri anlaşılabilir (à la guerre comme à la guerre: savaşta her şey mübahtır), Ukrayna milliyetçiliğine muhalefeti nedeniyle vatandaşları Mikhail Bulgakov’a adanmış Kiev’deki müzeyi kapatmaktan vazgeçmiş olabilirler. Birçok büyük Rus muharrir esasen Ukraynalıydı: Gogol, Çehov (Mariupol yakınlarında doğdu), Akhmatova (Odessa’da doğdu). Lakin Ukrayna’da doğmuş olmaları kendilerini Ukraynalı hissettikleri manasına gelmez. Tıpkı Rusça yazmanın sizi Rus yapmayacağı üzere, tıpkı Avusturyalı ya da İsviçreli müelliflerin Almanca yazdıkları için kendilerini asla Alman hissetmeyecekleri yahut Amerikalıların sadece İngilizce yazdıkları için kendilerine İngiliz denmesini istemeyecekleri üzere. Rusça yazan lakin Ukrayna davasını savunan Ukraynalı müellif Andrei Kurkov’un Penguen romanına büyük hayranlık duyuyorum. Tüm bunlar Herder’in meşhur üçlüsünün aldatıcılığını vurguluyor: ein Volk, eine Sprache, ein Land (tek millet, tek lisan, tek vatan).

Rus olan her şeyin aşağılandığını baktığınız her yerde görebilirsiniz. Andrey Zvyagintsev üzere Cannes’da birçok mükafatın yanı sıra Altın Küre kazanmış saygın direktörlerin sinemaları de dahil olmak üzere, sinemalarımızda Rus sinemalarının ansızın yok olduğunu bir kenara kaydedin. Dünya edebiyatının klasikleri de bundan nasibini aldı. Foreign Policy’de yayımlanan, hem Tolstoy’u hem de Puşkin’i Rus emperyalisti olarak niteleyen (Puşkin’in Pugaçev İsyanı’nı tekrar kurgulaması isyana sempati duyduğunu gösterse bile) “Puşkin’den Putin’e Rus Edebiyatının İmparatorluk İdeolojisi” başlıklı makaleye bakabilirsiniz. Savaş başladığından beri Ukrayna’da birçok Puşkin anıtı yıkıldı (Taliban Buda heykellerini yıktığında neden öfke duyuyoruz?) ve Financial Times’ın haberine nazaran “bazı Ukraynalılar artık toplumsal medyada kentlerine füze hücumları düzenleyen Puşkincilerden bahsediyor.”

Hiçbir sanatçı Dostoyevski kadar karalamaya maruz kalmamıştır. Denklem doğrusaldır: Dostoyevski kendisini, “kardeşçe sevginin pan-hümanist birliği fikrini somutlaştıran” kelamda “Rus ruhunun” (Russkaia Dusha) bayraktarı olarak tasarlamıştır. Rus ruhu, Rusya’nın hudutları içindeki ve ötesindeki tüm Slav halklarını birleştirmesi gerektiği fikrinin özüdür, bu nedenle Rus emperyalizminin teorik temelidir. Hasebiyle Dostoyevski, tıpkı Nietzsche’nin Hitler için olduğu üzere, Putin için ilham kaynağıdır. Bir asırdan fazla bir müddet boyunca Dostoyevski (ve Tolstoy) Dante, Cervantes, Shakespeare ve Goethe’yle birlikte edebiyat devleri ortasında sayılıyordu. Ansızın namussuzun teki oluverdi.

Dostoyevski-Putin ve Nietzsche-Hitler ortasındaki analoji bize bu yeni ortodoksinin son söylemsel tarafını gösteriyor: Çağdaş seküler teolojide tek bir manaya gelen Hitler-Stalin karşılaştırması, yani kelam konusu kişiyi “şeytan” olarak tanımlamak. Bu sineması birinci defa görmüyoruz: daha düne kadar dünya güçlerinin sağlam dostlar olarak gördüğü figürler ansızın canavar, meczup, hatalı ilan ediliyor. Genç Cato’ya yakışır bir ahlaki titizliğin yanı sıra emele uygun bir hafıza kaybı da devreye alınıyor. Anglosakson basınının Mussolini’ye (Hitler de bir müddet tıpkı muameleyi gördü) düzdüğü övgülere dönmeye gerek yok; Saddam Hüseyin’in İran’a karşı savaşması için nasıl finanse edildiğini ve silahlandırıldığını, lakin iğrenç bir yargılama maskaralığından sonra nasıl bir hatalı ve mahkum ilan edildiğini hatırlamak kâfi. Tıpkı şey Beşar Esad’ın başına da geldi. Özcesi, bir yandaş yandaş olmaktan çıkar çıkmaz suçluya dönüşür (daha evvel o denli olmadığından değil lakin o vakitler gözlerimiz kapalıydı). Roosevelt’in Nikaragualı diktatör Anastasio Somoza’nın “orospu çocuğu” olduğunu söyleyenlere verdiği ölümsüz karşılık her durumda geçerlidir: “Evet, fakat o bizim orospu çocuğumuz.”

Putin bir müddet evvel bizim orospu çocuğumuz olmayı bıraktı. Lakin bu durum onu çabucak yeni Hitler yapmaz. Onunki neredeyse metafizik bir vahşet, öylesine dehşet verici, öylesine kıyamet üzere bir şiddetti ki, sık sık ona benzetilen küçük despotlarınkiyle kıyaslanamaz bile. Hitler’i rastgele bir eski katille yan yana koymak, her mahalle katliamını Shoah ile karşılaştırmaya emsal. Nihayetinde Judeocide’in büyüklüğünü azaltır, failleri aklamaya yönelik bir adımdır.

Son bir konu: siyaset sınıfı, kıymetlerin savunulmasından bahsedince başınızın belada olduğunu anlarsınız. Carl Schmitt’in gözlemlediği üzere, kıymetler özünde polemik yaratan, yani çatışma üreten bir kategoridir. Bedel vermek için öbür pahaların bedelini düşürmek, onları alt etmek ve onlara zalimane bir güç uygulamak gerekir. Vatanseverlik alçakların son sığınağıysa, kıymetler de zorba güçlerin birinci dermanıdır: faşizmin “etik devleti” savunması tesadüf değildir. Pahaların savunulmasında uzlaşma mümkün değildir, onlar ismine sadece haçlı seferleri düzenlenebilir. Bu durum, bilhassa “Batı’nın değerleri” üzere muğlak ve tanımsız bir fikir kelam konusu olduğunda geçerlidir. Nedir bu bedeller? Yüzyıllardır uygulanan kölelik mi? Bir ülkeyi afyon ithal etmeye zorlamak için yapılan savaşlar mı? Sığınmacıları kafeslemek için toplama kampları kurmak mı? Sığınmacıları dışarıda tutmak için tiranlara verilen milyarlar mı? On binlercesini boğarak öldürmek için açık denizlerde devriye gezmek mi?

Batı’nın pahaları, bir otomobilin sinyal lambaları üzere aralıklarla çalışıyor güya. Kosova’daki etnik bir azınlık bağımsızlığını savunma hakkına sahiptir. Ancak Donbass’ta değil. Ukrayna’nın istilaya ve işgale direnme hakkı kutsaldır. Ancak Filistinlilerin değil. Gerçek şu ki, büyük güçlerin oyununda sıkıntı esasen Ukrayna’nın toprak bütünlüğü değildir. Bu sadece “değerlerin savunulması”, daha doğrusu kıymetlerin ihraç edilebilmesi için bir mazeret. Bu pahaların 111 devlet (ABD, Rusya, Ukrayna, Çin, Hindistan, İsrail, Pakistan ve Brezilya hariç) tarafından imzalanan bir Birleşmiş Milletler kontratıyla yasaklanan misket bombaları aracılığıyla ihraç edilmesi daha da uygun. Misket bombaları Batı’nın kıymetlerini daha inandırıcı kılıyor.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Marco d’Eramo’nun Sidecar‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Birinci kere e-komite’de yayımlanmıştır.