Bay Ripley yaşıyor

Patricia Highsmith (1921-1995), cazibeli sosyopat Tom Ripley’nin başrolde olduğu ruhsal tansiyon romanı Yetenekli Bay Ripley’i 30 Kasım 1955’te yayımladı. Kitap beş romandan oluşacak Ripley Dizisi’nin birinci kitabıydı ve Highsmith kitabı sırf altı ayda tamamlamıştı. Romanı hakkında daha sonra “Sanki Ripley yazıyormuş üzere hissettim, bir anda ortaya çıktı” diyecekti. Muharririn ahlaki açıdan antikahramanıyla özdeşleşmesi muhtemelen romanın kısa müddette tamamlanmasını sağlamıştı. Highsmith bir seferinde ABD’li yayıncısı tarafından “kaba, zalim, sevimsiz bir insan” diye tanımlanmıştı.

Küçüklüğünde annesinin onu doğurmak istemediğini öğrenmesinin akabinde annesiyle ömür uzunluğu girdiği çatışma, Patricia Highsmith’in polisiye kıssalara yönelmesine neden oldu. Birinci romanı Trendeki Yabancılar (1950) övgüyle karşılanıp Alfred Hitchcock tarafından sinemaya uyarlanınca sırf roman yazmaya karar verdi. İkinci romanı Beceriksiz (The Blunderer, 1954) yayımlandıktan sonra Avrupa’ya yerleşti.

Bir sabah Positano’da kaldığı otelin penceresinden bakarken, kıyıda yürüyen genç bir adamın yalnızlığının nedenleri üzerine düşünüp hayal kurmaya başladı. Daha sonra bu genç adam çağdaş tansiyon romanlarının en tipik figürlerinden Tom Ripley’e dönüştü. Highsmith, Granta mecmuasının Aralık 1989 tarihli sayısında yayımlanan “Suç Mahalli” (Scene of the Crime) başlıklı yazısında gördüklerini, karakter hakkındaki birinci fikirlerini şöyle hatırlıyordu:

“Yere bakıyordu. Saçlarının düz ve koyu renkli olduğunu görebiliyordum. Bir dalgınlık havası vardı, tahminen de tedirginlik. Pekala, neden yalnızdı? Sabahın erken saatlerinde tek başına yüzmeye çıkacak kadar atletik bir tipe benzemiyordu. Biriyle mi tartışmıştı? Aklında ne vardı? Onu bir daha hiç görmedim. Onun hakkında defterime tek söz bile yazmadım. Söylenecek ne olabilirdi ki? O yaz Avrupa’da bulunan öbür binlerce Amerikalı turiste benziyordu.”

Edebiyat tarihinin en sıradışı karakterlerinden biriyle birinci sefer karşılaştığımız Yetenekli Bay Ripley romanında; New York’ta yaşayan fakir, hırslı ve kurnaz bir genç olan Tom, güçlü bir ailenin aile işlerine sırt çevirmiş oğlu Dickie’yi ABD’ye geri getirmek üzere İtalya’ya gönderilir. Dickie’nin ömrü onu öylesine cezbeder ki Dickie üzere olmak, ona yakın olmak isteği Ripley’de kısa müddette takıntıya dönüşür.

Elbette Ripley başka Amerikalı turistler üzere değildi. Kültür tarihçisi James Polchin, Yetenekli Bay Ripley’in edebi gücünü bireylerin cinsel yönelimini muhakkak bir tecrübeye yahut bir uyarıcıya verdikleri tepkiye nazaran tanımlayan Kinsey raporları etrafındaki tartışmalarla ilişkilendiriyor. Bu raporlardan birincisi 1948’de yayımlandı, kamuoyuna aslında eşcinsel pratiklerin erkekler ortasında görece yaygın olduğunu ve “görünüşte canayakın bir komşu yahut iş arkadaşı da dahil” herkesin bâtın ya da açık halde bu pratiklerin kesimi olabileceğini ileri sürüyordu. Kinsey, cinselliğin vakitle değişime uğrayabileceğine inanıyordu. James Polchin “Tom Ripley, 1950’lerdeki cinsel sapkınlık ve psikopatik şiddet kaygılarının olduğu kadar Highsmith’in muazzam hayal gücünün bir eseriydi,” diyor.

Patricia Highsmith, sahiden de Tom Ripley’nin sınıfsal çelişkileriyle pek ilgilenmez. Karakterinin bastırılmış cinselliği, paranoyaları, kimlik arayışı, tahminen de yetişkinliğe geçiş süreci anlatıda daha fazla öne çıkar. Örneğin, yoksulluğu nedeniyle İtalya’da birebir kıyafetleri giyip duran Tom, şımarık ve maymun iştahlı Dickie’nin alaycı kelamlarının amacı olur. Lakin bu tenkitler sınıfsal bir çatışmanın alelade bir işaretinden öteye geçmez. Tom’un kimlik arayışı, Dickie’nin de ona ilgi duyduğu yanılgısıyla giderek büyüyen saplantılı bir krize dönüşür. Yanlış kanılar çok geçmeden katıksız şiddeti doğuracak, cinayet ritüellerini zenginleştirecektir. Roman da Tom’un toplumdan ve denetim sistemlerinden gizlediği kimlik krizinin bir soruşturması haline gelecektir.

Yine de Yetenekli Bay Ripley romanı Tom’un utangaçlığından, sinsiliğinden, hilelerinden, işlediği hatalardan ve bilinmeyen cinselliği sayesinde tespit edilmekten kurtulma maharetinden heyecan duymamız açısından etkileyicidir. Highsmith, romanı yazarken tuttuğu günlüğünde “kötülüğün uygunluğa karşı mutlak bir zafer kazandığı” bir kitap yarattığını sav etmiştir. Bu sav, müellifin insan tabiatının karanlık yanına duyduğu merakın açık belirtilerinden olmakla birlikte romanın kendisiyle ilgili bir gerçekliktir. Ripley Amerikan edebiyatının karanlık bir figürüdür, roman da ziyadesiyle karanlık bir romandır.

Highsmith, Avrupa’da geçirdiği yılların akabinde 1970’lerin sonunda ilgisini yine ABD’ye yöneltecektir. Vietnam savaşı, Watergate skandalı ve nükleer tehlikeden kelam ederek romanlarına siyasal bir içerik de katacaktır. Ripley Dizisi’nin son kitabı Ripley Su Altında’yı (1991) da Filistinlilere ve Kürtlere ithaf edecektir: “İntifadacılar ve Kürtler ortasında ölenlere ve ölmekte olanlara, hangi ülkede olursa olsun baskıya karşı savaşanlara ve yalnızca sayılmak için değil, vurulmak için ayağa kalkanlara.” (Çev. Nihal Önol. Can Yayınları, 2000)

Highsmith’in kısa müddette büyük beğeni toplayan Yetenekli Bay Ripley romanı bugün birçok muharriri ve okuru etkilemeyi sürdürüyor. Romanın neredeyse kusursuz bir sinema uyarlaması (Anthony Minghella, 1999) olsa da Netflix Nisan 2024’te Andrew Scott’ın başrolü oynadığı karaktere dayanan Ripley isimli küçük dizinin prömiyerini yaptı. Sekiz kısımdan oluşan siyah-beyaz üretimin direktörlüğünü The Girl with the Dragon Tattoo ve The Irishman filmlerinin senaristi Steven Zaillian üstleniyor. Zaillian romanı ve evvelki uyarlamaları da aşarak, hatta neredeyse tümüyle yok sayarak derinlikli bir Ripley anatomisi sunuyor. Bay Ripley yaşıyor.