Bebekten katil yaratan karanlık

Çabucak unutulmuş görünüyor. Şanlıurfa ve Kahramanmaraş’ta bir gün ortayla gerçekleşen, 36 kişinin yaralanıp 4 kişinin de hayatını kaybettiği okul taarruzları, devamlı şiddet ve öfke üreten şartları bir sefer daha görünür kıldı. Mersin’de son anda engellenen teşebbüs ve gerisi arkası kesilmeyen öğretmen cinayetleriyle birleşen bu kabus, tek gecelik değil, onlarca yıllık ağır bir uykunun kaçınılmaz bilançosu.

Yaşanan her şiddet olayını, ihmali ya da kriz ânını “münferit” diye tanımlayıp sorumluluğu savuşturmak artık uygunca aşina olduğumuz bir refleks. Bir gün ortayla, benzeri öznelerin, misal araçlarla, misal yerlerde hareketi gerçekleştirdiği olaylar silsilesi bile kurumsal ve yapısal tenkidin engellendiği “istisna” anlatısının gerisine saklanabiliyor. Tahminen de tekraren birebir şeyleri konuştuk durduk, ama odağımızı failin elindeki silahtan çekip o silahı katilin eline tutuşturan toplumsal ve politik düzeneğe sabitlemek bugün temel politik zorunluluklarımızdan biri.

Yarını bulanık hayatlarının şimdi baharındaki gençlerin işlediği hataları sadece şiddet içerikli dijital oyunlarla, televizyonda dönüp duran mafya dizileriyle ya da uygunsuz müzik kelamlarıyla gerekçelendirmek de yetersiz kalıyor, bu iklimi yaratan siyasi ve ekonomik tertibi kollayan bir gaye şaşırtmaya dönüşüyor. Zira tanınan kültürün önümüze servis ettiği bu eserler de boşlukta ortaya çıkmıyor, yoktan var olmuyor. Tersine, içinde bulundukları politik ve toplumsal atmosferin eserleri olarak çoğalıyor, olağanlaşıyor ve sirkülasyona giriyor. Bu eserleri cazip bulan gençler de bahtsız bir kaza sonucu ortaya çıkmadı, muhakkak tercihlerin içinde şekillendi. Münasebetiyle tüm bu “nedenlerin” altını biraz daha kazıdığımızda, tekrar tıpkı yere, bu şiddeti mümkün kılan tabana dönüyoruz.

Faturayı mafya dizilerine kesmek yahut sıkıntıyı ekrandaki şiddete indirgemek, her ne kadar sığ bir amaç şaşırtmacaysa da bu üretimlerin şiddeti sıradanlaştıran, hatta istek edilir kılan estetiğini görmezden gelmek de bir o kadar saflıktır. Fakat tanınan kültürü eleştirmek, bugün Türkiye’de iktidarın seçici ve ahlakçı sansür sistemini besleme riskini de taşıdığı için bıçak sırtı bir istikrar taşıyor. Bir tarafta istenmeyen her durumda oynanan “toplumsal ahlakı bozma” kozuyla hayata, aşka ve farklılığa dair her türlü temsili boğan sansürcü akıl, öteki tarafta birebir “ahlak” potasında eriyen, kutsanan ve estetize edilen eril şiddet var.

Bu sıkıntı tartışıldığında genelde birileri -belki bir açıdan haklı da olarak- şöyle diyor: “Şiddeti eleştirmek için şiddeti ifşa etmekten, göstermekten öteki deva mi var?”

Bir dizinin, sinemanın ya da rastgele bir temsilin şiddeti yahut kimi toplumsal problemleri eleştirmek, hatta düzeltmeye çalışmak üzere tamamıyla âlâ niyetlerle ekranlara taşıdığını varsaysak bile kamera, tabiatı gereği doğrultulduğu her şeyi, en dehşetli katliamı bile seyir objesine, kadraja, münasebetiyle estetiğe dönüştürür. Doğal ki asıl problem neyin anlatıldığından çok nasıl anlatıldığıdır. Ama Michael Haneke değilseniz, şiddeti normalleştirmekten ya da estetize etmekten yakayı kurtarıp neredeyse tamamen rahatsız edici ve çarpıcı hale getirmeyi başarabilmek sıkıntı. Dahası dünyayı değiştirmek ya da eleştirmek dizilere, sinemalara mi kaldı? Kuşku yok ki gerçek değişim, ekran başında temsiller üzerinden değil, adalet arayışının kurumsallaştığı, geleceğin ekranlarda ya da Instagram kıssalarında değil örgütlü dayanışmada kurulduğu o gerçek yerde başlayacak.

Yaşanan olaylar öylesine dehşetli ki tahminen de savunma sistemi olarak birkaç hatalı bulmak, bir şeyleri işaret etmek istiyor herkes. Ya da şiddeti bir çırpıda önleyebileceğine inanılan teklifler ezbere sıralanmaya başlıyor. Ekseriyetle bu ve bunun üzere şiddet olaylarının akabinde refleks olarak parmakla gösterilen müsebbiplerden biri “güvenlik zafiyeti”, çabucak ileri sürülen tedbir tavsiyesi ise “güvenlik altyapısının güçlendirmesi” oluyor. Çabucak sıkı sıkıya sarılınan güvenlik ve kontrol talebi, devletin fırsat eşitliği, liyakat, toplumsal adalet ve eğitim kalitesi üzere asli misyonlarını yerine getirmesini talep etmeyi bırakıp sıkıntıyı yalnızca zapturapt altına alınmaya indirgeme riski taşır. Böylelikle, esasen iktidar krizi olan sıkıntılar, basitçe düzeltilebilecek teknik problemlere dönüşür. Yakın vakitte tekrar gördük ki turnikeler, tel örgüler, silahlı muhafazalar ve X-ray aygıtlar koyarak her türlü anomalinin kökünü kurutacağına inananların sayısı azımsanamayacak kadar çok. Halbuki katı güvenlik tedbirleri şiddetin biçimini, yerini yahut vaktini değiştirebilir lakin. Şiddetin kendisini değiştirmez.

Günümüzde eğitim, sıhhat ve barınma üzere temel hakların yanı sıra inançta hissetme hakkının da tamamen özelleşerek sınıfsal bir imtiyaz haline geldiğini görüyoruz. Güvenlik de artık kamusal bir hak olmaktan çıkıp satın alınabilir bir hizmete dönüştü. Parası olanın korunaklı yüksek duvarlar örebildiği, fakirin ise çok şikayet edilen güvenlik açıklarının göbeğindeki yerlere korumasızca terk edildiği bir eşitsizlik rejimidir bu. Güvenlik açıklarını konuşurken rejimin açıklarını da konuşmazsak tespitlerimiz ucuz çarpıtmalara dönüşecektir. Can güvenliğini, rejimin yarattığı adaletsizliği bilerek kamusal bir hak olarak savunmak şuurlu bir politik duruştur. Lakin tahlili yalnızca kapılara polis dikmekte aramak, şiddeti üreten asıl bataklığı görmezden gelen sığ bir refleksin ötesine geçemez. Bu zifiri karanlığı yırtmak için bize daha fazla polis değil, daha fazla adalet ve gelecek gerek.

Şiddetin hiçbir türlüsü bizim için yeni değil. “Kader” denerek geçiştirilen iş cinayetlerine de, her gün birer istatistiğe indirgenip âlâ hal indirimleriyle aklanan bayan cinayetlerine de, tarikat duvarlarının ardına gizlenen çocuk istismarına da, “öteki” sayılana dünyayı dar eden nefrete de, sistematikleşmiş devlet şiddetine de yabancı değiliz. Türkiye’nin geçmişi katliamlarla dolu. Lakin Urfa ve Maraş’taki bu iki saldırıyı farklı ve ürkütücü kılan öbür bir istikamet var: Her iki olay da uzun müddettir bilhassa ABD’de salgın haline gelmiş, parmakla işaret edilebilir direkt bir motivasyonu olmayan okul katliamlarından ithal edilmiş üzere. Türkiye’deki gençlerin gerçekleştirdiği bu atakların gerçekleşme biçimi; dijital manifestolar, faillerin vakit geçirdiği 4chan yahut Discord gibisi yankı odaları ve aksiyonlarını besleyen radikal sağ eğilimler üzere pek çok açıdan ABD’deki okul taarruzlarıyla paralellik taşıyor. “Amerikan rüyasının” bittiği yerdeki amaçsızlık, “Türkiye yüzyılının” geleceksizliğiyle bir yerlerde buluşuyor güya.

ABD’yi ABD yapan en sert gerçeklik, bireyin devlet muhafazasından büyük ölçüde yoksun bırakılıp altta kalanın canının çıktığı sert ve eşitsiz bir piyasa nizamının içine fırlatılmasıdır. Türkiye’de de son 20-25 yılda toplumsal devletin tasfiyesiyle birlikte (parasız eğitim, erişilebilir sıhhat, liyakatli istihdam) gençler giderek daha fazla güvencesizliğe itildi. Bu tablo, birebir aynı olmasa da, neoliberal sistemin farklı coğrafyalarda ürettiği misal kırılmalarla ortaklaşıyor.

Gençlerde nereye yönlendirileceği bilinmeyen örgütsüz bir öfke birikiyor. Sonra da o öfke en inançlı yer olması gereken okullarda, en günahsız ve savunmasız olan çocuklara bile yöneltilebilecek kadar fütursuz hale geliyor. Bugün Türkiye’deki Discord sunucularında ABD’deki çok sağcı yahut bayan düşmanı (incel) kümelerin kullandığı terminoloji kullanılıyor. Gençler artık dünyayı mahallî politik tartışmalardan çok ABD menşeili internet altkültürlerinden devşirilmiş “blackpill”, “doomer” ya da “alpha/sigma” üzere kavramlarla anlamlandırıyor.

Amerikalı muharrir James Baldwin, konuşmalarında ve yazılarında öfkeyi bir çeşit şuur hali olarak tanımlar. Baldwin, The New York Times’ta yayımlanan röportajında şöyle der: “Eğer bu ülkede nispeten şuurlu bir siyahsanız, çabucak her an bir öfke nöbetinin eşiğindesinizdir.” Öfke her vakit olumsuz bir his değildir, cinnet değil uyanış doğurabilir. Kıymetli olan yanlışsız yere yöneltilmiş şuurlu, ayakları yere sağlam basan bir öfke inşa etmektir. Nefret berbattır lakin öfke değişim için güçlü bir yakıta dönüşebilir. Yıkıma karşı gelmek, aydınlığa koşmak isteyen öfkeyle kendi d e dahil etrafındaki herkesi yıkıma ve karanlığa sürükleyen nefret dolu öfke birbirinden tamamıyla farklıdır.

Gençlik de tabiatı gereği öfkelidir. Che Guevara, Latin Amerika’nın uçsuz bucaksız sefaletine çarpıp yoksulluğun mukadderat olmadığını anladığında öfkeliydi. 12 Mart ve 12 Eylül’ün hışmına uğrayan 68 jenerasyonu, memleketin tam bağımsızlığına kastedildiğini fark edip üniversite amfilerinden sokaklara taştıklarında öfkeliydiler. Ancak onların öfkesi, bugün Urfa’da, Maraş’ta ya da Amerikan banliyölerinde gördüğümüz nedensiz ve nihilist öfkeden tamamıyla farklıydı. Onlar öfkelerini sarsılmaz bir şuurla inşa etmişlerdi. Neye, neden ve ne ismine öfkeleneceklerini âlâ biliyorlardı. Bugünse proje kapsamında apolitikleştirilme süreci tamamlanmış, kimden hesap soracağını, neye inanacağını, neyi savunacağını bilmeyen, boşluğa itilmiş, 12 Eylül’ün yaratmaya çalıştığı Türk-İslam sentezci, düşünmeyen, sorgulamayan insan profiline denk düşen bir gençlik var. Öfkeleri örgütsüz ve sahipsiz.

Bir vakitler geleceği kuracağına, yeni kuşağın mimarı olacağına inanılan öğretmenler ise artık geleceksizliğin ve patlamaya hazır sahipsiz öfkenin birinci maksatları haline geldi. Urfa ve Maraş birinci değil, Türkiye’nin yakın geçmişi öğretmene şiddet olaylarıyla dolmaya başladı. 2012’de İzmir Karabağlar’da misyon yapan Rabia Sevilay Durukan, derse geç kalan öğrencisini uyardığı için sınıfta, öğrencilerinin gözü önünde bıçaklanarak öldürüldü. 2019’da Çankaya Üniversitesi’nde araştırma vazifelisi olan Ceren Damar Şenel, imtihanda kopya çekerken yakaladığı öğrencisi tarafından üniversitedeki odasında öldürüldü. 2024’te İstanbul Eyüpsultan’daki bir özel lisenin müdürü olan İbrahim Oktugan, okuldan atılan eski bir öğrencisi tarafından okulun içinde, odasında silahla vurularak öldürüldü. Mart 2026’da İstanbul’un Çekmeköy ilçesinde bir lise öğrencisinin okulda öğretmenlerine yönelik bıçaklı taarruz düzenlemesi sonucu biyoloji öğretmeni Fatma Işık Çelik hayatını kaybetti. Sendikalar bu olayları protesto etmek için iş bırakma hareketleri ve yürüyüşler örgütledi. Son öğretmen eylemlerinde sayıları ve yetkileri artsa şiddeti önleyebileceğine inanılan polisler, “öldürülmek istemiyoruz” dövizleriyle yürüyen öğretmenlere biber gazı ve copla saldırdı.

Halihazırda velilerin, öğrencilerin, yönetimin ve sistemin yüksek beklentileri altında ezilen, her hususta ehil olması beklenip hiçbir hususta yetki verilmeyen; herkes tarafından işini nasıl yapması gerektiği tarafında malumatlar alan; gerek devlette gerek özelde iliği sömürülene kadar çalıştırılıp düşük maaşlar ve ekonomik güvencesizliğe kanaat etmesi beklenen, her geçen gün biraz daha itibarsızlaştırılan öğretmenler bugün işe gittiklerinde öldürülme tehlikesiyle de yüzleşiyor. Nasıl ki rejimin en çok tahrip ettiği alanlardan biri eğitimse en çok tahrip ettiği meslek kısımlarından biri de öğretmenlik oldu. Kaybettiğimiz canlar birer istatistiğe dönüşmeden evvel gençliğin örgütsüz ve ferdî öfkesini yeraltı forumlarından çıkarıp hak arayabildiği, dünyayı ve memleketi değiştirebileceğine inandığı demokratik ve politik kanallara yönlendirmek zorundayız.

Belki tekraren söylendi, ama tekrar söylemek zorundayız. Hrant Dink’in katledilmesinden dört gün sonra, eşine yazdığı o meşhur “Sevgiliye Mektup”u cenazede okuyan Rakel Dink’in dediği üzere: “Bir bebekten bir katil yaratan karanlığı sorgulamadan hiçbir şey yapılmaz kardeşlerim.”