Türkiye’de kent siyaseti, sandık, imar, yargı ve sokak arasında kurulan sert bir tansiyon çizgisine sıkıştı. Bu sıkışma, belediyelerin yetki ve kaynaklarının daraltılmasının ötesinde muhalefetin iç mimarisini tekrar düzenleyen daha geniş bir siyasal iklimle birlikte okunmalı. Kemal Kılıçdaroğlu’nun CHP’nin başına —tabanın tarihî gücünden çok AKP rejiminin muhtaçlık duyduğu siyasal dizayn içinde— merkezin görevlendirdiği bir memur üzere yerleştirilmesi bu devrin ruhunu anlamak açısından değer taşıyor. Kılıçdaroğlu grubundan kıymetli bireylerin, dünyada tekrar yükselen otoriter nasyonalist devlet aklını çağın gerçekçiliği üzere sunarak olumlaması da bu tabloyu derinleştiriyor. Belediye liderlerinin, şehir plancılarının, meslek odası temsilcilerinin adliye koridorlarıyla ve hapishanelerle sınandığı bu türlü bir tarihî eşikte lokal idareler üzerine konuşmak, teknik uzmanlık alanının ötesine geçerek direkt politik bir soruna dönüşüyor. Zira bugün belediye, kamunun halka en yakın yüzü olmanın yanında, muhalefetin daraltılan ufkuyla ve tekrar sertleşen “devlet aklıyla” kuşatılan bir uğraş alanı haline geliyor.
Tanıl Bora’nın sunuş yazısını kaleme aldığı, Engin Bozkurt’un Kentin Politik Tasarımı kitabı bu tansiyonu bahis alan bir eser. Kitabın ithafındaki cümle metnin ruhunu baştan kuruyor: “Hayalleri eskize, ufukları hücreye sığmayan kent plancısı, mimar ve yerel yöneticilere…” Bu tabir, Türkiye’de kentsel uğraşın nasıl kriminalize edildiğini anlamak için güçlü bir anahtar. Kent planlama, sermayenin istediği imar kararlarını paftalara çizdiğinde sessiz bir bürokratik süreç üzere görülüyor. Ama kıyıdan ormana, meydandan parka uzanan ortak hayat alanlarını savunduğunda siyasal cürüm alanına çekiliyor. Bu sebeple plancının kararı, mimarın tasarımı ve işçinin pankartı birebir politik düzlemde buluşması gerekiyor.
Engin Bozkurt’un çalışması, mahallî idareleri seçim aritmetiğiyle sınırlamıyor. Mekânın hangi bağlar içinde üretildiğini ve hangi kamusal bedeli piyasanın sirkülasyonuna kattığını soruyor. Faşizmin mekânları, üçüncü mekânların politik hafızası, pencere ve perdenin sınıfsal manası, yürümenin ideolojisi, 15 dakikalık kentin eşitsiz coğrafyası, merkez-yerel çatışmasının iktisat politiği ve yeni belediyecilik akımları üzerine yazılar tıpkı hatta birleşiyor. Böylelikle mekân, iktidarın tasarladığı edilgen bir fizikî alan olmaktan çıkıp sınıf uğraşının örgütlendiği canlı bir toplumsal organizmaya dönüşüyor.
Bu organizmayı bugün daha kırılgan kılan şey, merkezi yönetimin belediyeler üzerindeki basıncını çok sayıda araçla kurmasıdır. Lokal idare; yargı süreçleri, tutuklamalar, borçlanma, finansman kısıtları, planlama yetkileri, valilikler, YİKOB, TOKİ, İLBANK ve şirketleşmiş kamu arayüzleriyle daraltılıyor. Bilhassa 2016’daki darbe teşebbüsünün akabinde hızlanan merkezileşme dalgası, belediyeleri kentlerin geleceği hakkında son kelamı söyleyen kurumlar olmaktan uzaklaştırıyor. Bu türlü bir sistemde belediye, merkezi kararların yarattığı tansiyonu yerelde taşımak ve çözmek zorunda bırakılıyor. Halk ise ne yerelin ne de merkezin karar masasına değil, lakin sonuçların sebep olduğu protesto alanlarına çağrılıyor.
Engin Bozkurt, bu tabloyu Marksist bir şehircilik lisanıyla okuyor. Toprağın sermayeleşmesi, yerelde ve merkezdeki “tek adam” rejimleri, mekândaki inhisar rantı ve işçilerin kent çeperine itilmesi tıpkı bütünün modülleri olarak tartışılıyor. Kentin Politik Tasarımı’nın ehemmiyeti, belediyeciliği, nicel ölçütlerin dar hudutlarından çıkarmasında yatıyor. Bir belediyenin kaç kilometre asfalt döktüğü ya da kaç projeyi tamamladığı kadar, bu kararların nereye, kimler için ve hangi toplumsal bedeller değerine alındığı da kıymet taşıyor.
Belediye işçilerinin toplu kontrat uğraşları bu tablonun merkezinde duruyor. Zira kendini “sosyal belediyecilik” telaffuzuyla kuran bir idarenin, çalışanı bütçe yükü üzere görmesi “sosyal” bir ufukla uyuşmaz. SGK kesintileri, yatırım kredileri, genel bütçe hisseleri ve kredi pürüzleri üzerinden belediye kaynaklarının daraltıldığı şartlarda, krizin faturası birçok vakit işçiye çıkarılmak istenir. Meğer toplumcu belediyecilik hafızası diğer bir yolu hatırlatır. Eski Ankara Belediye Başkanı Vedat Dalokay’ın çalışanlarının maaş hakkı için açlık grevine yatması, kamusal hizmet ile emek hakkı arasındaki bağı görünür kılan güçlü bir izdir. Bu tecrübe, belediyeciliğin halka yukarıdan dağıtılan bir iyilik mantığıyla kurulamayacağını, halkın muhtaçlığıyla çalışanların hakkının birebir siyasal tabanda buluştuğunu gösterir. Engin Bozkurt da bu mirası geçmişte kalmış bir hatıra üzere ele almıyor, bugünün mahallî idareleri için aktüel bir ölçüye dönüştürüyor.
Kriz gerekçesiyle işçiden kısılan her hak, nasıl bir belediyecilik istendiğine dair açık bir tercihtir. İşçinin hakkını budarken lüksü, israfı ve şatafatı koruyan bir idare, halkçı belediyecilik tezini kendi eliyle zayıflatır. Buna karşı nitekim halkçı bir belediyecilik, yine beledileştirme, etik maaş hudutları, halk iştiraki ve demokratik kontrolle güç kazanır.
Bu tansiyon, Türkiye’de mahallî idarelerin uzun müddettir karşı karşıya kaldığı mali ve tüzel kuşatmadan farklı düşünülemez. Bugün belediyelerin kaynaklarını daraltan, krediye erişimini zorlaştıran ve merkezi yönetime bağımlılığını artıran araçlar, 1970’lerin Milli Cephe hükümetleri periyodunda uygulanan “nefes kesme” stratejisinin daha karmaşık ve sert biçimlerle tekrar üretilmiş halidir. 1989 yerel seçimleri öncesinde ANAP’ın gazetelere verdiği “Eli kolu bağlı belediye başkanı ister misiniz?” ilanları da tıpkı siyasal mantığı taşıyordu. Siyasal iktidarla uyumlu aday seçilmezse hizmetin aksayacağı ima ediliyor, seçmenin tercihi mali baskı tehdidiyle yönlendirilmeye çalışılıyordu. Bugün AKP periyodunda görülen soruşturmalar, kaynak kesintileri, idari maniler üzere vesayet uygulamaları da bu sınırın şimdiki uzantısını oluşturuyor. Kitapta bütün bu tartışma, belediyenin kim için ve hangi toplumsal güçlere dayanarak yönetileceği sorusunda düğümleniyor.
Ezcümle, Engin Bozkurt’un Kentin Politik Tasarımı kitabı, kenti siyasal çelişkilerin çatışma odağı olarak daima tekrar inşa edilen toplumsal bir mekân olarak okuyor. Bu okumada belediyeler kaynağın nasıl paylaşılacağını, emeğin nasıl korunacağını, belleğin nasıl taşınacağını ve gündelik hayatın hangi yöne akacağını belirleyen siyasal bir iradeye dönüşüyor. Bu sebeple kitap lokal idaresi devletin alt basamaklarından biri üzere görmeye razı olmuyor. Lokal idareleri, kentin biçimiyle toplumun geleceği arasındaki tansiyonun düğümlendiği canlı siyasal eşiklerden biri olarak düşünmeye çağırıyor.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
