Özlük hakları taarruzuyla meslekten tasfiye etme, itibarsızlaştırma, her türlü şiddet, ruhsal baskı, azap, zulüm, cinayet ve daha birçok insan hakları ihlaliyle dolup taşan 12 Eylül 1980 askeri darbesinin üzerinden 44 yıl geçti. Amerikan emperyalizmi ve onun yerli işbirlikçilerinden Kenan Evren’in faşist cuntası, ülkeyi neoliberalizme teslim ederken Türk-İslam sentezi fikriyatını dayatmak için darbeyi araçsallaştırdı. Bugün Ortadoğu coğrafyasında durmadan tekrarlanan kan, gözyaşı, zulüm ve yoksulluk sarmalı stratejik olarak yaygınlaştırılan din ve milliyetçilik sentezi ideolojilerin mecburi sonucudur.
“Bir sağdan bir soldan astık” diyebilmek için dekor niyetine zulmün mağduriyetine ortak edilen ülkücüleri hesaba katmazsak temelde sol kanadı ve devrimcileri gaye alan vahşet dolu 12 Eylül darbesini takip eden yıllarda sayısız siyasi mahkum akla hayale sığmayacak muamelelere, ABD ve CIA dayanaklı Condor Operasyonu’yla düzenlenen darbelerden devşirilmiş epeyce “yaratıcı” ruhsal ve fizikî azap formüllerine maruz kaldı, bir kısmı da azap sırasında zalimce katledildi. Üstelik ister soldan ister sağdan olsun, katledilenler halkın çocuklarıydı.
Memleketin sıkıntısıyla dertlenen, daha eşit, daha özgür ve insanca bir hayat hayaliyle elini taşın altına koymaya çabalayan aydınlık gençler ideolojik pozisyonları sebep gösterilerek türlü azaplara maruz kaldı ve hayatları boyunca izini taşıyacakları bir dehşet iklimi yaşadı. Aydınlık yüzler yaftalandı, karalandı, zulüm ve azap gördü, öldürüldü. Geriye bugün hala içinde bulunduğumuz zifiri karanlık kaldı.
“Sümerolog” ve müellif Muazzez İlmiye Çığ’ın ölüm haberi ve 24 Kasım Öğretmenler Günü, her ikisinin de ucunun 12 Eylül’e çıktığı tartışmalarla yine gündeme geldi. Günümüzde bilgi kaynaklarına ulaşmak, tarihin izini sürmek, hafızayı kalıcı hale getirmek eskiye nazaran çok daha kolay görünse de dezenformasyon ve uyaran fazlalığının yanı sıra bağlantı suratının yol açtığı toplumsal amnezi sebebiyle gerçeğe ulaşmakta, hafızamızı canlı tutmakta ve yanlışsız yerde konumlanmakta bu kadar zorlandığımız bir devir tahminen de hiç olmadı. Bütün bu karmaşa, sürat, bilgi kirliliği, manipülasyon ve kronik unutkanlık döngüsünde yuvarlanırken 12 Eylül darbesiyle ilintili bu iki gündem bağlamında hafızamızı diriltmeye gereksinimimiz var.
HZİ Vakfı ve cunta rejiminin “deneysel” işbirliği
Muazzez İlmiye Çığ ve kardeşi Turan İtil tarafından kurulan HZİ Nöropsikiyatri Vakfı, 12 Eylül darbesini takip eden süreçte cunta rejimiyle işbirliği içinde, hapishanelerdeki siyasi mahkumları “kobay” olarak kullandıkları kimi farmakolojik deneyler yapıyordu. HZİ Vakfı’nın bir kolu da ABD’deydi, zati vakıf Turan İtil’in 1980 öncesinde ABD’de kurduğu HZI isimli şirketin bir uzantısı niteliğindeydi. Yapılan deneylerin ana motivasyonu “hastalık” olarak gördükleri devrimci fikirler, birtakım nöropsikiyatrik deneyler yoluyla imha etmekti. Bu hedef doğrultusunda darbe sonrasında Erzurum, Mamak ve Metris üzere siyasi mahkumların tartıda olduğu hapishanelerde mahkumların isteği olmadan onları kobay olarak kullanan etik dışı deneyler yapıldı. İğneler, ilaçlar, hücre mahpusları ve sapkın ruhsal sorgulamalarla siyasi mahkumların iradelerini bertaraf etmeye yönelik türlü azaplar uygulandı. Bu deneylerin uygulayıcı ve azmettiricilerinden biri de Muazzez İlmiye Çığ’ın kardeşi Turan İtil’di, vakfın başında da Muazzez İlmiye Çığ bulunuyordu. Üstelik bu deneyler, hem mahkumların beyanları hem de Turan İtil’in demeçleriyle desteklenerek kuru bir argüman olmanın ötesine geçiyordu.
Muazzez İlmiye Çığ, ölümünün akabinde “tam bir cumhuriyet kadını” ve “dünyaca ünlü biliminsanı” oluşuyla azımsanamayacak bir kesim tarafından övgü ve takdirle anılırken HZİ vakfının 12 Eylül karnesi, bizi cumhuriyetten ve bilimden ne anladığımızı tekrar gözden geçirmek zorunda bırakıyor. Demokrasi açısından da, bilimin etik prensipleri açısından da koca bir kara leke olan 12 Eylül uygulamaları, kimi takdir edeceğimiz ve kimin akabinde yas tutacağımız konusunda dikkatli olmamız ismine vicdani bir ihtar sunuyor. Cumhuriyet ile özdeşleştirilen Sümer Kraliçesi’nin ismi, cumhuriyetin ve demokrasinin temel fikirleriyle taban tabana zıt bir zulümle anılıyorsa “cumhuriyet bayanı olma” kisvesine değil, zulmün kendisine odaklanmalıyız. Haksızlıklarla dolu ülke tarihini anlamlandırmaya çalışırken cumhuriyet fikrinin konforlu ve steril kanatlarında, cumhuriyetle ilintili üzere duran her şeyi toptancı bir yaklaşımla övmeye başlarsak bu durumda olduğu üzere sapla samanın birbirine karışması kaçınılmaz bir hale gelecektir.
Muazzez İlmiye Çığ’ı ayrıcalıklı bir pozisyona taşıyarak bu denli hürmet ve takdire haiz olmasının bir başka sebebi de alanında yaptığı araştırmalarla güçlü bir alana ışık tutmuş, eğitimli, bilgili ve çağdaş bir bayan olması. Lakin şayet bilgili olmayı ya da düzgün bir eğitime sahip olmayı öbür her şeyden ayrıştırarak kutsuyorsak yanlışsız neden-sonuç ilgilerini kurmaktan ve soruna bütüncül yaklaşmaktan bir oldukça uzağız demektir. Elbette düzgün bir eğitim almış olmak, çok okumak, çok araştırmak, entelektüel donanıma sahip olmak, çağdaş ve kültürlü olmak takdire şayan özelliklerdir. Lakin bu özelliklerin bir insanı “özlem ve rahmetle anmak” için kâfi olmadığı da açıktır.
Üstelik kapitalist toplumlarda birçok vakit bilgi, kültür ve eğitim de alınıp satılabilen bir meta niteliği taşır. Münasebetiyle bilgiye ulaşmanın ve bilgiye işlerlik kazandırabilmenin de bir ekonomi-politiği ve sınıfsal yüzü vardır. Ayrıcalıklı kesim bilgiye ve nitelikli eğitime daha kolay ulaşır, ulaşılan bilgi ve nitelikli eğitim ekseriyetle zenginlik, tanınırlık ve saygınlık kazandırır. Bu denklem aykırısından de işler. Zenginlik ayrıcalıklı kesite dahil olmayı, bilgiye ve nitelikli eğitime daha kolay ulaşmayı sağlar. Herkesin bilgiye ulaşma, kültürlü ve eğitimli olabilme konusunda eşit derecede elverişli koşullara sahip olmasını istiyorsak devamlı olarak birbirini doğurarak eşitsizliği besleyen bu üzere paradoksal denklemleri anlamak ve ifşa etmek zorundayız. Yalnızca entelektüel birikimleri gerekçesiyle önemli bir sempati ve hayran kitlesi kazanan, bozuk plak üzere durmadan halkı cahillikle itham etmelerine rağmen halkın cahilliğinin toplumsal, politik ve sosyoekonomik sebepleri üzerine ya da bu sebepleri ortadan kaldıracak kurallar yaratmak üzerine pek efor ve kelam sarf etmeyen Celal Şengör ve İlber Ortaylı ikilisine de tıpkı pencereden bakıp onların birikimlerine duyulan hayranlığı sorgulamalıyız. Ayrıyeten bu bağlamda, profesyonel alanı olmamasına karşın durmadan tarih ve siyasete ait ahkam kesen pek donanımlı Celal Şengör’ün de 12 Eylül ve Kenan Cihan hayranı olduğunu not düşmek gerek.
Kenan Cihan icadı: 24 Kasım Öğretmenler Günü
24 Kasım Öğretmenler Günü de 12 Eylül’e ait misal bir hatırlama pratiğini mecbur kılıyor. Dünyada öğretmenler günü UNESCO’nun teklifiyle 5 Ekim’de kutlanırken Türkiye’de Kenan Evren’in 1981 yılındaki kararıyla 24 Kasım’da kutlanmaya zorlandı. 24 Kasım’ın seçilmesinin sebebi olarak da Atatürk’ün resmi olarak başöğretmen unvanını aldığı tarihin 24 Kasım 1928 olması gösterildi. Bu kararın gerisindeki motivasyonun Kenan Evren’in öğretmenlere ya da Atatürk’e duyduğu coşkun sevgi olmadığı açıktır. Kenan Evren’in, 1980 darbesinin etik ve insanlık dışı yaptırımlarına, hukuksuzluklara, azaplara ve antidemokratik uygulamalara meşruiyet kazandırmak ismine giriştiği gölgeleme hedefli ataklardan sırf biridir.
12 Eylül darbesinde en çok zulüm gören meslek kümelerinin başında öğretmenler gelir. Darbe yılları boyunca 3 bin 854 öğretmen işten çıkarılmıştır, baskı ve çaresizlikle yüzleşmiştir. Sendikalar kapatılmış, sendikacılar azap görmüş, öğretmenlerin özlük haklarına sistematik hücumlar düzenlenmiştir. Öğretmenler hapishanelere tıkılıp insanlık dışı kaidelerde ömür mücadelesi vermiş, Nazi artığı azap metotlarına maruz kalmış, ölümle tehdit edilmiştir. 1980’de gördüğü ağır azap sırasında hayatını kaybeden köy öğretmeni Cengiz Aksakal, Kenan Cihan cuntasının öğretmenlere yaşattıklarının ete kemiğe bürünmüş en somut örneklerindendir. Cengiz Aksakal’ın azapla öldürüldüğü Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararıyla kanıtlanmış, yıllar sonra Cengiz Aksakal’ın ailesine tazminat ödenmiştir.
Darbenin en çok ziyan verdiği alanlardan biri şüphesiz ki eğitim olmuştur. Sonuçlarıyla hâlâ cebelleştiğimiz bütün bu ekonomik, siyasi ve toplumsal hasarın en azılı mimarlarından Kenan Evren’in insanlık dışı ve antidemokratik uygulamalarını Atatürkçülük kılığıyla ve demokrasi makyajıyla sinsice örtbas etmek için tesis ettiği gündür 24 Kasım. Öğretmenler Günü’nü, memleket tarihinde eğitime ve öğretmenlere en çok ziyan veren devrin tasarlayıcısının buyurduğu tarihte kutlamak nerden bakarsak bakalım trajik bir çelişkidir.
Neyin yasını tutalım? Neyi kutlayalım?
Muazzez İlmiye Çığ 17 Kasım’da, 110 yaşında öldü. Uzun bir ömrü oldu. Anaakım ve toplumsal medyanın geniş bir kanadında cumhuriyetle özdeşleştirilerek, çağdaşlığına ve araştırmacı kişiliğine övgüler dizilerek yaptığı çalışmalar methedildi, rahmet ve minnetle anıldı. Son seyahatine huzurla uğurlandı. Gerisinden yas tutuldu. ABD dayanaklı Nazi usulü deneyleri için devrimcileri kobay olarak kullanmasıyla anılan Turan İtil, 2014’te 90 yaşındayken öldü. 12 Eylül darbesinin kumandanı Kenan Cihan, 2015’te, ardında hâlâ onarılamayan büyük yaralar bırakarak öldü. Öldüğünde 97 yaşındaydı. Yaşattığı fecî şeylerin bedelini ödemeden gitti. Tahminen de Sümer Kraliçesi’nin akabinde yasa boğulacağımıza bedeli ödenmemiş epey cürüm ve haksızlıktan ötürü yasa boğulmalıyız. Uzun ve güzel hayatlar yaşayarak hayata veda eden faillerin gerisinden yas tutacağımıza ömrünün baharında baskı ve azapla katledilen kaç gencin yasını tutmalıyız.
Öğretmenlik mesleği günden güne değersizleştirilirken, memleket atanamadığı için maddi telaşlarla boğuşan psikolojisi bozuk genç öğretmenlerle dolup taşarken, atanamayan gençlerin intihar haberleri peşi sıra dizilirken, öğretmenlerin sendikal hakları törpülenirken, özel bölümde çalışan öğretmenler taban ücrete tabi tutulup haftanın altı günü insafsızca çalıştırılırken, eğitim şuurlu olarak günden güne daha çağdışı ve gerici bir surete bürünürken neyi kutlayalım? İçinde bulunduğumuz şartlarda Öğretmenler Günü’nün hangi gün kutlanacağı da artık bir tartışma konusu arz etmiyor, geriye yalnızca bu bataklıktan çıkmanın yollarını aramak kalıyor. Ancak bu bataklıktan çıkmaya çalışırken belleğin uçuculuğuna ihtiyatla direnmek, hafızamızı güçlendirmek ve son sürat akıp giden dünyada geçmişi ısrarla hatırlatmak onur borcumuz olarak karşımızda dikiliyor.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
