Vazgeçmek üzerine

İnsanlar, olağan koşullar altında, bir şeyi bıraktıklarını yahut bir şeyden vazgeçtiklerini söylerken çoklukla sigaradan, alkolden, çikolatadan ya da günlük hayatın öteki anestezik hazlarından kelam ederler; topyekûn hayatı bırakmaktan, intihar etmekten bahsetmezler (insanlar yalnızca kendilerine ziyan verdiği düşünülen alışkanlıkları bırakmak isteme eğilimindedir öte yandan). Muhakkak şeylerden vazgeçmek faydamıza olabilir, lakin birinin her şeyden öylece vazgeçmesi fikri hiçbir vakit cazip değildir. Herkesin içmesine muhtaçlık duyan alkolikler üzere, hayatın yaşamaya paha olduğu ve yaşamaya paha olmak zorunda olduğu (düpedüz kutsal da sayılıyor olabilir tabii) yönünde kati bir kültürel mutabakat var. Mümkün olduğunca kolay bir biçimde tabir etmek gerekirse, fedakarlıklar düzgün ya da kötü olabilir ve hangisinin düzgün, hangisinin kötü olduğu her vakit peşinen muhakkak değildir. Bir hayranlık duyduğumuz ve heveslendiğimiz vazgeçmek var, bir de bizi derinden huzursuz eden vazgeçmek. Gerçek umut ve gerçek ümitsizlik neyden feragat etmemizi gerektirir mesela, bir şeyden vazgeçerken yaptığımız şeyin ne olduğunu hayal ediyoruz tam olarak? Öyleyse, diyelim ki, bu kitap kolay bir fikrin, temel ve geniş kapsamlı muğlaklığıyla ilgili. Değişebileceğimize inandığımız vakit bir şeylerden vazgeçiyoruz, değişemeyeceğimize inandığımız vakitse tamamıyla vazgeçiyoruz.

Yeni fikirlerin tamamı, tıpkı eski fikirlerin tamamı üzere, feda etmekle, istediğimiz hayatları elde edebilmek için nelerden vazgeçmemiz gerektiğiyle ilgili. Günümüzde sıhhatimiz için, gezegenimiz için, duygusal ve ahlaki iyiliğimiz için ve olağan zenginlerin kâr etmesi için birçok şeyden vazgeçmemiz isteniyor. Ancak bu uygunlaştırıcı fedakarlıklar cümbüşünün yanı sıra yahut tahminen de altında bir ümitsizlik ve sadece bırakıp gitmek istemenin dehşeti de var. Hayatın çaba etmeye değmeyebileceği hissiyatını uzak tutma muhtaçlığı var, o denli bir gayret ki bu; dinlerin, terapilerin, eğitimin, cümbüşün, metaların ve genel olarak sanatın gayesi bize bu cephede yardımcı olmak. Görünen o ki, günümüzde giderek daha çok insan hayatına nefretleriyle, peşin kararlarıyla ve kendilerine buldukları günah keçileriyle devam edebiliyor aslında. Nietzsche’nin Ahlakın Soykütüğü Üstüne’deki tabiriyle “hiçliği istemeye, yaşama karşısında gönülsüzlüğe, hayatın en temel şartlarına başkaldırmaya” her zamankinden daha çok teşneyiz güya.

Siyasi ve şahsi alakalarda yaşadığımız daimi hayal kırıklığı, tabir özgürlüğü dediğimiz şeye yönelik talep ve bundan duyulan kaygı, uzlaşı korkusu ve hasreti ve türlü fundamentalizmlerin getirdiği zoraki uzlaşılar, kültürel alanda yılgınlık ve haklı bir öfkeden müteşekkil bir kültürel iklim yarattı. Canlılığımıza ait çelişkili hislerimiz, ne kadar süreksiz olursa olsun, canlılığın bizi ayakta tuttuğu hissi dayanılmaz bir tansiyon halini aldı ve çözülmesi gerekiyor. Hasebiyle, hayatlarımızı fedakarlık ve kapalı ortağı taviz fikrine başvurmadan hayal ya da tanım etmeyi hâlâ beceremesek de fedakarlık yaparak ne elde etmek istediğimiz ve ne elde edebileceğimiz sorunu daha da bilinmeyen; hem istediklerimiz hem istediğimizi bilmediklerimiz kelam konusu burada. Şahsi ve siyasi ülkülerin formülleri ya fazla kendinden emin ya da fazla kararsız bir hal aldı. Fedakarlık mefhumu ne istediğimizi bilmemize dayanıyor meğer.

Vazgeçmek, sürekli, bir şeyi daha düzgün addedilen bir şey uğruna feda etmektir. Ne vakit bir şey yapmak istesek, ne vakit bir seçim yapsak, kaçınılmaz soru şudur: Vazgeçmek zorunda olduğumuz şey nedir? Seçim, tarifi gereği, dışlayıcıdır ve tercih bildirir. Demek ki işin içinde hayali bir takas vardır; karşılığında bir şey verileceği fikriyle bir şeyden vazgeçilir. İster kendimize inancımızdan, söz özgürlüğünden, sosyalliğimizden, istemekten, manadan, ister şahsen hayatın ta kendisinden vazgeçelim diyebiliriz ki, müzakere edilen mutabakatın şuurunda olmasak da aklımızda bunun bir getirisi vardır. Rastgele bir fedakarlıktan ne istediğimiz sorusu tartışmaya bedeldir her vakit. Konuşulması gereken şey fedakarlık ve huzursuzluklarıdır. Bir şeyi ya da birini bırakmamız, vazgeçmemiz, ne istediğimizi düşündüğümüzü sürekli ortaya çıkarır.

Dolayısıyla şunu unutmamamız gerekir ki vazgeçmek, binbir türlü̈ haliyle, diğer her ne ise, armağan vermektir birebir vakitte (ve bu armağan her vakit üst verilir, daha yüksek bir otoriteye verir üzere, asla aşağı değil). Kişinin bir şeyden vazgeçmesi, kendi varsaydığı menfaatinin, görünürde yeğlediği hazzın peşinden gitmesidir, lakin çoğunlukla anlayamadığımız ve bütün ekonomilerde olduğu üzere, öngöremediğimiz bir iktisatta gerçekleşir bu takas. Güya hayatımızın aşikâr anlarında bize “Vazgeç!” ya da “Bırak!” buyruğu verilir ve böylelikle müphem bir isteme, umma ve pazarlık hali başlar. Elimizden geldiğince fedakarlığımızın sonucunu, bundan istediğimiz istikbali hesaplamaya çalışırız (misal, bir fedakarlığın yalvarış mı, zorlama mı, yoksa ikisi de mi olduğu, manipülasyon mu, dokunaklı bir teslimiyet mi, yoksa ikisi birden mi olduğu hiçbir vakit açık seçik belirli değildir). Güya hayatımızın muhakkak noktalarında aşikâr insanlara ya da kendimize ulaşabilmek için, kendi istediğimiz hayata ulaşmak için ne yapmak zorunda olduğumuzu soruyoruz. İstediğimizi düşündüğümüzde şeyi kazanmak için neyi kaybetmek zorunda kalacağımızı soruyoruz. Kimi vakit, ne istediğini bilebildiğini argüman eden ve ne istediğini bilmekten, bu istekleri nasıl tatmin edebileceğine dair düzgün fikirlere sahip olmaktan diğer bir şey yapmayı hayal edemeyen alimi mutlak bir hayvanın hareketleri bunlar elbette. Feda etmek, yani vazgeçmek, bir nevi öngörüdür.

Çocuklar bırakılıp evlatlık verilir, ordular savaşlarda yenildi mi silahlarını bırakır (teslim olur) ve ölürken gerimizde birilerini bırakırız. Bu alakasız örneklerin her birinde bir şey devredilir, gerekli bir mutabakat yapılır, bir noktaya ulaşılır, bir kriz yaşanır, bir takasa girilir. Bırakmak ve vazgeçmek, muvaffakiyet ve başarısızlıkla ilgili olduğu kadar, geçiş ve dönüşümle de ilgilidir adeta (vazgeçme fikri ahlak dersi çıkarmak için birebirdir: Vazgeçmek bir seçenek olduğunda değerlendirmeye asla direnemeyiz). Olduğumuz halimizle yola devam edemeyeceğimize inandığımızda vazgeçer ya da bırakırız. Münasebetiyle vazgeçmek her vakit, biz hafife almaya ne kadar teşne olursak olalım, kritik bir andır. Ancak bir girizgâh, diğer bir şeyin olmasının önkoşulu, bir cins beklenti, bir nevi cüret kabilinden vazgeçmek, bir isteğin vefatına işaret eder; öbür dileklere da alan açabilir bu yolla. Öbür bir deyişle vazgeçmek, farklı bir gelecek kurma uğraşıdır: Elbette, hareketlerimizin sonuçlarının niyetlerimizle orantısız olabileceği bilgisi dahilinde (vazgeçmek hem bir risk hem bir öngörüdür tıpkı zamanda).

*Bu yazı, Adam Phillips’in Vazgeçmek Üzerine isimli kitabının önsözünden seçilmiş bir modüldür. Elif Ersavcı’nın çevirisiyle Detay Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.