Size makûs bir haberim var: Sınıf atlayamayacaksınız

Klasik liberalizmin en meşhur sömürü kılıflarından biri, eğitimin toplumsal adaleti sağlamakta belirleyici bir rol oynayabileceği fikri. Tez özetle şu: Gereğince akıllı ve çalışkan olursanız tahminen bir gün siz de varlıklı çocuklarının içine doğduğu idare katlarını görebilirsiniz… Belki… Bir gün…

Kapitalizm üzere acımasız bir ekonomik sistemin yurttaşlara hayal satmadan ayakta durabilmesinin elbette imkanı yok. Tıpkı insanlara imanlı olurlarsa cennetle mükafatlandırılacaklarını müjdeleyen dinler üzere, nizam de yurttaşlarına çalışkan olurlarsa varlıklı ve ünlü olabilecekleri ihtimalini anlatıp duruyor. Bu ihtimalin heyecanı, nam-ı öteki Amerikan düşü, birkaç istisnai örneğin durmadan parlatılmasıyla canlı tutulurken, güya koca bir toplumdan tekerlekte koşan milyonlarca hamster yaratılıyor. “Nasıl sınıf atlanır? Sınıf atlamak için ne yapmak gerekir? Nereye koşuyoruz?” üzere soruların karşılığı ise meçhul.

Adorno’nun en hafif tabiriyle “tehlikeli” olarak nitelendirdiği Hollywood ve onun küçük bir kopyası olma hevesindeki Yeşilçam’ın bu sınıf atlama hayalleriyle dolu kıssalardan geçilmemesi tesadüf değil. Halbuki işin komiği, bu anlatıların birden fazla da aslında “çok çalışarak” değil evlilikle, talihle, mirasla kazanılan zenginliği husus ediniyor. Propaganda bile içten içe çok çalışarak güçlü olunamayacağının farkında. Sabancı’lardan Elon Musk’a, zenginliğiyle gündeme gelen herkesin bir anda nereden çıktığını anlamadığımız yoksulluk öyküleri satmaya başlamaları da bununla ilgili. Lakin bu “Bir vakitler ben de sizden biriydim” fikrine tutunmaya çalışan lafların palavradan empatisi, Hacı Sabancı’nın karantina periyodunda yaptığı “Sakin ol champ… evdeyim” üzere çıkışlarla gün yüzüne çıkıveriyor.

Sınıf atlama hayali, temel gereksinimlerini bile karşılamaktan yoksun bırakılan fakirler için artık bir lüks olsa da günümüzde gittikçe eriyen ve kaybolan“orta sınıf” için takıntılı derecede gerçek bir heyecan. İktidar sahipleri, bu gerçekliğin canlı tutulması için elinden geleni yaparken “orta sınıf” da onlara benzeyerek onlara dönüşebilecekleri yanılgısının peşinden koşuyor: Zenginlerle tıpkı restoranda yemek yiyebilmenin, birebir lisanı öğrenebilmenin, tıpkı markadan alışveriş yapabilmenin, tıpkı tatil beldesine gidebilmenin, hatta çocuğunu tıpkı okula gönderebilmenin hudutlarını zorlarken atılan her adım orta sınıfın hayallerini, sermayenin de ceplerini besliyor. Meğer birebir restorana gitmeleri birebir parayı harcayabilecekleri, tıpkı lisanı bilmeleri tıpkı biçimde konuştukları, tıpkı mağazadan alışveriş yapmaları tıpkı giyindikleri, birebir yerde tatil yapmaları da birebir tecrübesi yaşadıkları manasına gelmiyor. Birinin ekonomik sonlarını zorlayarak güç bela edindiği parayı buraya yönlendirmesiyle lakin gerçekleştirebildiği, oburunun gündelik hayat pratiği.

Kapitalizm kimseye direkt “buraya gel, sınıf atla” demediği üzere, nasıl sınıf atlanacağı konusunda da “çok çalışmak” dışında bir yol yordam göstermiyor. Hal bu türlü olunca, orta sınıfın sınıf atlayabilme hayalleri öncelikli olarak çalışma ideolojisi ve eğitim tercihleri üzerinden şekilleniyor. Yakasını maviden beyaza döndüren, işçilikten ve onunla bağdaştırdığı yoksulluktan sıyrıldığı yanılgısına düşüyor. Bu yüzden avukat, doktor, mühendis, öğretmen, bankacı üzere meslek kümeleri aldıkları maaşları görece daha az eğitim gerektiren temizlikçi, tesisatçı, boyacı, inşaat çalışanı üzere meslek kümeleriyle karşılaştırıp her seferinde hayal kırıklığına uğruyorlar. Bu hayal kırıklığı, cebe giren paradan fazla sınıf atlayamamış oldukları gerçeğinin gün yüzüne çıkmasıyla ilgili. Çünkü şayet sorun cebe giren paranın orantısızlığıyla ilgili olsaydı kendilerini asıl karşılaştırmaları gerekenler sermayedarlar, bakanlar, güç sahipleri olurdu.

Konu eğitim olunca da sınıflar ortasındaki bu uçurum giderek açılıyor. Laik, bilimsel ve parasız eğitim Türkiye’nin her geçen gün daha da uzaklaştığı bir hayal. Sistematik olarak gericileştirilen, itibarsızlaştırılan devlet okulları ve yeni güncellemelerle öğrencilerin adeta zorunda bırakıldıkları imam hatip okullarıyla baltalanan eğitim sisteminde fakir işçi çocuklarına en başından yer yok. Orta sınıfın büyük çoğunluğunun tek devası ise bakkal şubesi üzere açılıp duran özel okullar. Akıl almaz paraların talep edildiği özel okullarda sistem kolay: Bütçen ne kadar yüksekse eğitim o kadar laik ve bilimsel, çocuğunun sınıf atlama ihtimali o kadar yüksek. Aslında konuşulan fiyatların gerisinde yatan fikrin eğitimle ilgisi bile yok zira onların gözünde birer veliden çok müşterisiniz. Lafı dolandırmanın gereği yok. Özel okullar size şunu söylüyor: “Bana para verirsen çocuğunun şirket sahibi sınıf arkadaşı olur.” Güya o vakit kaideler eşitlenecekmiş gibi…

Sınıf atlama hayallerinin size bahsetmediği en değerli gerçeklerden biri de “kültürel sermaye”. Bourdieu’nun kültür sosyolojisi tartışmalarına dahil olmak ismine ortaya sürdüğü bu kavram, bize ekonomik sermayenin ötesinde bir kapı açıyor, sıkıntının cebinize giren paradan ibaret olmadığını hatırlatıyor. Ailenizin eğitim durumundan seyahat ettiğiniz ülkelere, oturduğunuz semtten sahip olduğunuz kitaplara kadar birçok ögenin bir ortaya gelmesiyle kapsamlı bir çerçeve çizen bu entelektüel birikim, birden fazla vakit ekonomik birikimle el ele yürüse de aslında onunla birebir şey değil. Kültürel sermayenin ediniminde ve transferindeki toplumsal şartlar, ekonomik sermayede olduğundan çok daha kapalı ve kalıcı. Lisan öğrenebilmek, seyahat edebilmek, kültür aktifliklerine katılmak, bir kütüphane kurmak, hatta toplumsallaşmak başlı başına para gerektiren durumlar. Fakat jenerasyonlar uzunluğu artarak ve aktarılarak edinilen kültürel birikime sahip olabilmek ebeveynlerinizden daha çok para kazanabilmek kadar kolay değil. Kaba tabiriyle büyük bir vurgun bile yapsanız, yeniden de sınıf atlayamayabilirsiniz.

“Daha kültürlü” ailelerden gelen çocuklar, lisan mahareti, beğeni, kavrayış ve anlayış üzere nitelikler konusunda hayata 1-0 önde başlarken aslında eğitim sisteminin eşitlemekten çok eşitsizliği yasal kılan yapısının da delili oluyor. Özel okullar kültürel sermayeyi çocuğunuza parayla kazandırabileceğini argüman ededursun, jenerasyonlar uzunluğu giderek açılan bu uçurum birebir sınıfta okumakla kapanmıyor. Orta ve üst sınıfa mensup iki farklı çocuk tıpkı okulda, tıpkı öğretmenden, aynı dersi dinlese bile hem bu bilgiyi gündelik hayata taşıyışları hem de okul hayatı tecrübeleri birbirlerinden epeyce farklı kalıyor. Okul çağındaki çocuklar ortasında başlı başına bir sorun olan zorbalık, burada sınıfsal bir hal alabiliyor. Okula verilen fiyatların dışında kalan, çocuğun giydiği kıyafet, gittiği tatil, akrabalarının yaptığı iş üzere çoklukla kültürel sermayeyle alakalı birçok durum buna altyapı hazırlıyor. Öte yandan çocuğun toplumsal açıdan ahenk sağladığı senaryolarda bile bu fark mezun olunca ortaya çıkabiliyor. Zira lise ve üniversite sonrasındaki iş hayatı sürecini, eğitim geçmişinden çok tekrar kültürel sermayeyle direkt bağlantılı olan network belirliyor. Sıkıntı artık para kazanmaya gelince ortaya çıktığı üzere, ailesi daha fazla insan tanıyan her vakit imtihanlarda daha yüksek puan alandan daha avantajlı pozisyonda oluyor.

Özetle, kendi ebeveynlerinizden daha fazla para kazanabilmeniz sınıf atlayabileceğiniz ya da en azından çocuğunuza sınıf atlatabileceğiniz manasına gelmiyor zira kapitalizmin çalışanlara, zenginlere olduğundan çok daha fazla muhtaçlığı var. Bu oyuna en başında giren bir avuç ayrıcalıklı insanı beslemek için milyonlarca insanın çalışması gerektiği bir nizamda, kimse pastadaki hissesini paylaşmak istemiyor.

California Üniversitesi’nden Gregory Clark, İngiltere’deki güçlü toprak sahipleri listesinde yer alan isimlerin daha sonraki yüzyıllarda ne kadar tarih sahnesine çıktığını incelediği araştırmasında, toplumun en alt ve en üst kesitindeki bir ismin orta sınıfa yükselmesi ya da düşmesinin yaklaşık olarak 10 jenerasyon aldığı bulgusuna ulaştı. İşte size “iyi bir eğitimle ve çok çalışmakla” kapatılabileceğini söyledikleri fark esasen bu.

Üstelik nüfus giderek artıyor ve kapitalizm tabiatı gereği krizlere sürükleniyor. Eğitim sistemi ayaklar altında, işsizlik had safhada, liyakatten kelam etmek mümkün değil, barınma krizi ve enflasyon büyüyor… Türkiye özelindeki dinamikleri göz önünde bulundurursak, “orta sınıf” için sınıf düşmek artık sınıf atlamaktan çok daha muhtemel. Hatta son yıllarda giderek artan beyin göçünün temel sebebi de bu. Zira yakın şahsî tarihimiz bize daha çok çalışarak ve daha uygun bir eğitim alarak değil ebeveynlerimizin kaidelerini aşabileceğimizi, onların sahip olduğu temel kaidelere bile sahip olamayacağımızı depresif bir gerçeklikle gösterdi.

İşte tam da bu yüzden sınıf atlama hayali ne kadar imkansızsa, sınıfla dayanışma gereksinimi da bir o kadar elzem. Orta sınıfın gelir paylaşımına dair arbedesinin muhatabı sermaye sahipleri ve iktidarlar değil, mavi yaka olduğu sürece sınıf atlamak mümkün olmadığı üzere sınıfının içinde daha insani imkanlara sahip olmak da mümkün olmayacak. Orta sınıfın kendi gerçekliğiyle olan arbedesi zenginin zenginleşmesinden, yoksulun yoksullaşmasından öbür bir işe yaramayacak.

Oysa sahip olmak istediklerimizin düşünü görmek yerine onları güç sahiplerinden talep etmenin daha somut sonuçlar verdiğini tarih bize tekraren gösterdi ve göstermeye de devam ediyor. Yanıbaşınızdaki emekçi direnişlerinde, yerleşkelerdeki öğrenci hareketlerinde ya da başını sokacak bir mesken uğruna ömür uzunluğu çalışanların solup giden hayatlarında hepsi gizli. Lakin bakan gözün artık gören göz olabilmesi için evvel sınıfını kabul etmeye ve tanımaya, sonra da bir yerinden dayanışmaya omuz vermeye başlamaya muhtaçlığı var. Sırf kendi hayatlarımız için değil, birebir vakitte bizden sonraki kuşaklar için…

*Bu yazının birinci versiyonu Ayrım‘da yayımlanmıştır.