“Ben” vefatı yenebilir mi?

Amerikalı antropolog Ernest Becker, Pulitzer ödüllü Ölümü İnkar (Çev. Ayşegül Özdoğan, İz Yayıncılık) kitabında insanlığın bütün çabasının vefatı yenmek konusunda düğümlendiğini söylüyor. Vefat, ömür ve kaygılara ait ruhsal ve felsefi bakış açılarının bir sentezi olarak nitelendirebileceğimiz kitapta, insanın mevtle başa çıkmak için geliştirdiği savunma sistemlerinden bahsederken din ve sanatın bilhassa altını çiziyor. Hiçliğin epeyce ürkütücü bir kavram olduğunu ve dinlerin vefattan sonra diğer bir dünya vaat ettiğini dikkate aldığımızda, din mevt fikriyle baş edemeyen insanlık için bir çıkış yolu sunuyor. Sanat da giderken dünyaya kendinden bir kesim bırakma isteğine dönüşüyor. Kişi ölse dahi ona ilişkin bir yapıtın varlığını sürdürecek olması vefatı yenmek manasına geliyor bir bakıma. Vefatla bu itiş kakışın bir öbür tezahürü de üreme içgüdüsü. Çocuk yapmanın, en kolay tabirle “neslini sürdürmek” manasına geldiğinden mevtle baş etme konusunda rahatlatıcı bir yanı var. Pekala, çağ değiştikçe insanın mevtle uğraşı de değişim geçirmez mi? Her şey bu kadar süratlice ve fütursuzca akıp giderken insanın hayatla ve mevtle ilgisi de büyük değişimler geçirmedi mi?

Seküler ideolojinin global ölçekte güç ve yaygınlık kazanmasının akabinde dini inançların yerlerini yavaş yavaş spiritüalizme bıraktığı konusunda hemfikirizdir sanırım. Aura, çakra, güç, meditasyon, wellness, mindfulness üzere birçok yeni kavram hayatımıza o denli ya da bu türlü girdi. “Kitlelerin yeni afyonu” olarak düşünebileceğimiz spiritüalizm, popülerliğini asırlardır koruyan astrolojiyle temelindeki boşluk açısından bağdaşıyor. İnsanın ömrü anlamlandırma, vefat gerçeğiyle başa çıkma gayreti onu metafizik bir algılayışa yöneltiyor. Spiritüalizmden yahut astrolojiden (plasebo tesiri sayesinde) tesadüfen tesirli sonuçlar elde edilebilse de bu çeşitten inancın ve yaratabileceği sonuçların masaya yatırılması gerektiğini düşünüyorum. Yeni jenerasyon metafizik, özünde mukadderatçı bakışı desteklemenin yanı sıra tahlili daima bireyde arayan, gerçeklikten kopuk ve süreksiz bir “iyileşme” sistemi sunuyor. Olayları, durumları yahut şahısları toplumsal ve sınıfsal bağlamda, nedensellik prensibiyle kıymetlendirmekten uzak bir kavrayış formülü öneriyor. Bu sisteme nazaran bir sorun varsa tahlili içimizde, çözmenin yolu da genelde içe dönmek, kabullenmek, kanaat etmek, şükretmek, akışına bırakmak üzere pasif ve apolitik aksiyonlardan geçiyor. Halbuki anksiyeteden paranoyaya, depresyondan panik atağa kadar tüm ruhsal meselelerin temelinde genetik etkenler kadar tesirli olan toplumsal etkenler de var. Bu etkenlerin görmezden gelinmesi, kişiyi ferdî uğraşa hapsetmenin yanı sıra kişinin mukadderatçı bir tavır takınarak mevcut durumla barışmasına, hatta durumu öylece kabullenmesine neden oluyor.

Benzer halde ekolojik dengeyi gözetmek, çevreyi korumak, karbon salımını azaltmak, global ısınmanın önüne geçmek üzere bütün dünyayı ilgilendiren çevresel problemlerle ilgili de gittikçe kolektif şuurdan mahrum şahsî tahlil teklifleri üzerinde duruluyor. İçlerinde toplumsal medya fenomenlerinin, sanat ve cemiyet hayatının muhteşem varlıklı ünlülerinin olduğu sınıf; halka “vegan diş macunu kullanmak”, “kısa duşlar alarak su israfını önlemek”, “plastik bardak ya da şişeler yerine termos kullanmak” üzere tahlil tekliflerini salık verirken kendi lüks hayatlarında minimum fiyatla çalışan birinin hayatı boyunca yapamayacağı israfı dakikalar içinde yapmakta hiçbir beis görmüyor. Bir açıdan takdire şayan bularak öykündüğümüz Batı medeniyeti, dünyanın geri kalanı üzerinde kurduğu tahakküm ve sömürü tertibi sayesinde elde ettiği refahı pek natürel ki bu konforlu etraf aktivizmini geliştirmek için de kullanıyor. Ama sıkıntıyı iki yüzüyle de değerlendirebilmek gerekiyor. Her şeyde olduğu üzere çevrecilikte de göz arkası edilmemesi gereken bir sınıfsal boyut var. Brezilyalı sendika lideri ve çevreci Chico Mendes’in hatırlattığı üzere: “Sınıf gayretini dikkate almayan çevrecilik, bahçıvanlıktan ibarettir.”

İçinde yaşadığımız çağın ruhunu kavramak için toplumsal medya epeyce değerli bir kaynak haline geldi. Bilhassa gençlerin dileklerini, hislerini, dehşetlerini, ideolojilerini ve bakış açılarını çözümleyebilmek için toplumsal medyanın nabzını tutmak neredeyse zorunluluğa dönüştü. Toplumsal medyada, son vakitlerde gençler ve bayanlar üzerinde yankı bulan bir ferdî bakım ve ferdî gelişim furyası hakim. Yüzünün her noktası için başka bir serum, farklı bir krem ve envaiçeşit bakım gereci gerektiren şahsî bakım rutinlerinin paylaşıldığı görüntülere denk gelmişsinizdir. Yalnızca ekonomik açıdan değil, her açıdan global egemenliğini kanıtlamış neoliberalizm, din ve spiritüalizmin bile ötesinde bir inanç yarattı: “Ben.”

Bu bağlamda, yazının başında bahsettiğim Ölümü İnkar kitabına geri dönerek “yaşamı sevmek” konusu üzerinde de ağırlaşmak gerektiğini düşünüyorum. Sanıyorum ki ömrü sevmenin her türlüsü makbuldür ama her türlüsü yararlı ve gerçek olmayabilir.

Felsefenin en temel sorusunun ontolojiyle şekillenen “Varlık var mıdır?”, “Varlık nedir?” üzere sorular olduğunu biliyoruz. Lakin yalnızca teorik değil pratik açıdan da bedel kazanabilecek bir yaklaşımla düşünürsek ideolojinin özünde ilgilendiği sorulardan birinin “Bir hayat nasıl yaşanmalıdır?” sorusu olduğunu görebiliriz. Yüzyıllardır sorulan ve irdelenen bu sorunun ışığında “hayatı sevmek ve anlamlandırmak” üzerine düşünelim.

Sözünü ettiğim şahsî gelişim ve bakım furyaları kendini ve ömrü sevmenin uç bir noktası olarak yorumlanabilir. Sabah erken kalkıp spora gitmek, binbir çeşit eserle yüz bakımını yapıp bu bakımı yaşlanma tersi kremlerle desteklemek, akabinde detoks suyu ve avokado içeren sağlıklı bir kahvaltı yapıp işe güce koşturmak pekâlâ hayatı ve kendini sevmenin ileri bir evresi olarak kıymetlendirilebilir. Nihayetinde vücuduna ve şahsî gelişimine yatırım yaparak uzun mühlet sağlıklı bir hayat sürmeyi garantileme hırsının bir eseridir (Güzellik sanayisinin dayatmaları ve cebi yakan istekleri ise farklı bir tartışma konusu). Öte yandan kişinin kendi vücudunu bu derece fetişleştirmesi, vücudundan öbür savunacak ya da inanacak bir şeyinin kalmamış olması fikrini de gündeme getirir. Sorun yalnızca fizikî bakım değil elbette. Bilgiyi ya da sanat yapıtını sahiden öğrenmek ya da zevk almak istediği için değil, yalnızca kendini geliştirme saplantısı için alımlamak; hayatı bile “ben daha uygun bir hayat yaşayacağım” hırsıyla yaşamak; hoşluğu ve yeterliliği yalnızca lüks hayat, para, meslek üzere abur cubur bedellerde aramak da 21. yüzyıl kapitalizminin, ferdî gelişim zırvalıklarının ve kişisellik güzellemelerinin ensemizdeki nefesidir.

Bir öbür uçta da Beat jenerasyonu müelliflerini düşünebiliriz. Beat nesli müelliflerini (örneğin Beat geleneğinin en bilinen ismi, Yolda’nın muharriri Jack Kerouac’ı ya da Yolda’ya ilham veren, geleneğin kilit ismi Neal Cassady) düşündüğümüzde; daima derbeder halde kendini yollara atan, cinsellik ve uyuşturucuya dayalı tecrübelerini aktaran, alkolik, bohem ve kendini mahvetmeyi göze alan tutkulu ve tehlikeli bir “yaşama sevincine” sahip olduklarını görürüz. Her an ölebilecek üzere doyasıya ve saldırganca yaşarlar. Kendi içinde güçlü bir paradoksu barındırır onların ömür coşkusu. Ömrü, hayatlarını bir çırpıda mahvedebilecek kadar çok severler. Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun “yanmak damar damar nefes nefes, yaşamak tükene tükene” dizeleriyle söz ettiği üzere bir yaşama tutkusudur onlarınki.

Bu iki zıt ömrü sevme biçimi de muhakkak noktalarda eleştirilebilir. Lakin kuşkusuz ki olumsuz manada eleştirilecek kıymetli bir iştirakleri vardır: “bireysellik”. Kendi ömrünü, vücudunu ve gelişimini her şeyin önünde konumlandırıp onu iyilikle geleceğe taşıma hırsı da, hayatı kana kana ve hoyratça içme isteği de tıpkı kitlelerin yeni afyonu spiritüalizm ya da sınıf gayretini dikkate almayan çevrecilik üzere toplumsal dinamikleri ıskalar.

Sanırım daha istikrarlı bir hayatı sevme biçimini savunmakta yarar var. İstikrardan daha değerlisi ise hayatımızı anlamlandırmanın hakikat ve hoş yollarını aramak. Sisifos’un sırtında kayayı taşıyıp durması üzere asla gayemize ulaşamayacağımızı bilsek de (ölümü asla yenemeyecek olsak da) yuvarlamaya devam ediyorsak, seyahatimiz bütüncül bir manayla donatılmış olmalı. Ömrün özünde ve insanlığın dünyaya gelişinde hiçbir büyük ve derin mana olmasa da varoluşçuluk ideolojisinin öğütlediği üzere hareketlerimizin sorumluluğunu üstlenip kendi anlamlarımızı yaratabiliriz. Hayat böylesine karmaşık, heyecanlı ve farklı olasılıklara hamileyken kendimize bir mana yaratmak için metafiziğe neden gereksinim duyalım? Neden sırf kişisel olarak mutluluğa erişmek üzere ziyadesiyle yüzeysel ve konformist bir sınıflandırmayla yetinelim?

İnsanın ferdî tahlillere yaslanarak günlük hayatında çevreyi korumak ismine kimi tedbirler alması, sade yaşaması kıymetlidir. Ziyadesiyle gerilimli ve boğucu bir siyaset gündeminin içindeyken insanların kendilerini rahatlatacak yeni inanç alanları bulmaları anlaşılabilirdir. Fakat vefatla ya da ömürle başa çıkmamızı zorlaştıran toplumsal ve politik bir erozyonun ortasındayken meselelerin kaynağına inmemiz gerekir. Bunu da ferdi “kaçış” usullerinden çok kolektif eforlar göstererek ve tanınan kültürün dayattığı şeylere eleştirel bir tavırla yaklaşarak yapabiliriz.