Baltazzi, Korpu, Kamondo, Ogenidi, Mavrogordato ve Fernandez üzere Osmanlı’nın Levanten ailelerinden olan Rum asıllı Şığı ailesi, ismini daha çok bankerlik faaliyetiyle duyurmuştu. On sekizinci yüzyıldan itibaren para sorunu çeken Osmanlı’nın imdadına yetişen Galata Bankerleri, Osmanlı için kısa vadeli borç bulma marifetlerini ve kapasitelerini epey geliştirmişlerdi.
Ailenin tanınmış üyelerinden Yorgo Zarifi’nin bankerlik faaliyetine ne vakit başladığı bilinmiyor, lakin Dersaadet Bankası’nın tasfiye komitesinde yer aldığı ve Osmanlı’nın daha çok İngiliz sermayesi kanalıyla borçlanmaya yönelmesinin tesiriyle bir İngiliz teşebbüsü olarak hayata geçirilen Osmanlı Bankası’nın kuruluşunda rol oynadığı biliniyor.
On sekizinci yüzyıl sonlarına gerçek İstanbul’a gelen Şığı ailesi, 1920’ye dek İstanbul’da yaşadı. Aile fertleri 1950’ye kadar yaz aylarını da Tarabya’da bulunan Şığı Köşkü’nde geçirdiler. Bankerlikten edindiği serveti sadece işletmekle kalmayan Şığı ailesi, hayır işleriyle de tanınan bir aile oldu. Şığı ailesi, İstanbul ve öbür kentlerdeki pek çok mimari yapıya banilik yaptı. Avrupa’yla yakın bağlantıları olan ailenin banilikleri İstanbul’un mimari estetiğini derinden etkiledi. Fener’deki Rum Okulu, Rum Öğretmen Okulu, Heybeliada Ruhban Okulu, Rum Ticaret Okulu, Beyoğlu, Galata ve Tarabya’daki Rum birinci ve ortaöğretim kurumları, Balıklı Rum Hastanesi ve Düşkünler Konutu Şığı ailesinin yapıtları ortasındaydı.
Yaptırdıkları periyot yapılarının yanında mütevazı kalan, Şığı ailesinden Eleni Zarifi’nin yaptırdığı düşünülen Büyük Zarifi Apartmanı’nın imal yılına dair kesin bir bilgi yok. Lakin incelenen harita ve evraklar sonucunda bu yapı 1858-1883 ortasına tarihlenebiliyor. Pervititch haritalarında eksik olan Büyükparmakkapı civarı yapılarına dair bilgi edinemesek de, Goad haritalarında Büyükparmakkapı Sokak civarının mimari planı hakkında fikir sahibi olabiliyoruz. Ayrıyeten yapı hakkında Suat Nirven haritalarından da bilgi edinebiliyoruz.
On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda elçiliklerin Pera bölgesine yerleşmesiyle, gayrimüslimler bu civarda yerleşim alanları kurdu ve bölgede ikamet etmeye başladılar. Pera, ağır biçimde Batı’yla kültürel etkileşim halindeydi. 19. yüzyıla gelindiğinde bölgenin nüfusu yüklü olarak Rum, Ermeni, Yahudi ve Levanten kesitlerden oluşuyordu. Müslüman kesim ise daha çok Kasımpaşa tarafına yerleşmişti.
Zarifi ailesi, bankerlik ve hayır işlerinin yanında kentin idaresinde de kelam sahibi olmuştu. Batılı manada birinci belediye denemesi olarak Paris’i örnek alan “Altıncı Daire”, Galata, Pera ve Tophane bölgesinden sorumluydu. 1857’de kurulan Altıncı Daire’nin yönetim kurulu üyelerinin büyük çoğunluğunu gayrimüslim Osmanlılar oluşturuyordu, Yorgo Şığı de ortalarında bulunuyordu. Bu da bölgenin gelişmesinde kelam sahibi olduğu manasına geliyordu.
Yirminci yüzyıla girerken Şığı Apartmanı’nın da bulunduğu Büyükparmakkapı ve etrafı yüksek burjuva Levanten, Osmanlı ve Rum ailelerin barındığı saygın bir mahalle olarak düzgünden uyguna kent kültürüne hükmediyordu.
Paris’te ortaya çıkan art nouveau akımı Marsilya ve Paris’le yakın alakaları olan Şığı ailesini de etkiledi. Kentin önde gelenlerinin estetik anlayışını yansıtan arka nouveau akımı İstanbul’da Botter Apartmanı, Büyük Zarifi Apartmanı ve Küçük Zarifi Apartmanı üzere yapılarda kendini gösterecekti.
Birbirine komşu olarak Şığı Ailesi tarafından periyodun fakir ailelerinin barınması için yaptırılan, arka nouveau akımının tesirleri görülen Büyük Zarifi Apartmanı ile Tel Sokak’ta bulunan Küçük Zarifi Apartmanı dar bir geçitle birbirine bağlanıyor. Özgünlüğünü koruyan ve birçok taraftan bozulmamış yapı, katlar ortasında telefon ilişkisini sağlayan panosu, katlar boyunca uzanan çöp sistemi, giyotin pencereleri, seramik ve ahşap yer döşemeleri, rüzgarlık kapısı ve floral süslemeleriyle Pembe Çıkmazı’nda keşfedilmeyi bekliyor.
İlhan Berk, Pera isimli kitabında Büyük Şığı Apartmanı’nın bulunduğu Pembe Çıkmazı’nı anlatıyor:
“Yine bu sokağın Pembe Çıkmazı’nı da unutmamalı. Bugünkü Beyoğlu’ndan kendini sıyırmış tahminen de tek çıkmazdır o. Pera burada hâlâ yaşıyor üzeredir. Hem bu çıkmazın Şığı Apartmanı’nın (No.4) hoşluğu, gizemi de bunu göstermiyor mu? Ya bu konutun, bir vakitlerin hoşlar hoşu Luiza Karakasyan’ı? O nasıl unutulur? Ya Madam Aleksandra? Madam Aleksandra’nın (o sevinçli günahsız çıplak) mevti gazetelerin de konusu olmamış mıdır? Bulmaca merakı yüzünden her gün üç gazete birden aldığı ve bir bulmacayı tamamlayamayıp yarım bıraktığı da gazetelere geçmemiş midir? Pembe çıkmazı bir tarihtir.”
Kaynaklar
- Recep Karabulut ve Ahmet Emre Toraman. “Kudretli bir Galata bankeri: Yorgo Şığı (1810-1894)”, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2021.
- İrem İpek. İstanbul-Beyoğlu Büyük Zarifi Apartmanı Onarım Projesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Anabilim Kolu, Haziran 2015.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
