Yerliler bitki midir?

Bu gelen savaş birinci değil.
Çok savaş oldu bundan önce
Bittiği gün en son savaş
Bir yanda yenilenler vardı gene
Bir yanda yenenler vardı
Yenilenlerin yanında
Kırılıyordu halk açlıktan
Yenenlerin yanında
Halk açlıktan kırılıyordu.

—Bertolt Brecht

Coğrafi keşifler sırasında İspanyolların Güney Amerika’yı keşfi ve burada altın bulmaları üzerine başlattıkları yağmaların devamında milletlerarası hukuka ait hayli değerli gelişmeler yaşanıyor. İspanya, kelam konusu yağmalama sürecinin akabinde zenginleşiyor ve “İspanyol Altın Çağı” diye anılan görkemli bir periyoda giriyor. Dinî hukukun hakim olduğu bir periyotta bu durum Avrupa’daki öteki ülkeleri rahatsız ediyor. Güçler istikrarı bozulunca İspanya’ya akınlar başlıyor.

İspanyol entelektüel topluluğu yerlilere hücumlarına yasal bir sebep bulma ve kendini müdafaa etme gereği duyuyor. Bir kısmı diyor ki yerliler “bitkidir”, bu sebeple öldürülmelerinde bir sakınca olamaz. Bir kısmı da yerlilerin “eşya” olduğunu ileri sürerek katliamı aklamaya çalışıyor. Nihayetinde işin içinden çıkamıyorlar ve ünlü İspanyol Hristiyan ilahiyatçı (aynı vakitte birinci hümanist olarak da bilinir) Francisco de Vitoria’dan bir mütalaa istiyorlar. Bunun üzerine Vitoria’nın “Yerliler Üzerine” (Relectio de Indis) isimli metni ortaya çıkıyor.

Vitoria özetle şunları söylüyor metninde: Yerliler insandır. Din farklılığı savaşımızı legal kılmaz. İnanmamanın cezasını İlah verir. Biz dini bildirim ederiz, lakin onlar inanmamakta özgürdürler. Yerliler insanlığın ortak bir kuralını çiğnemişlerdir; hudut inşa etmişlerdir. Münasebetiyle özgür sirkülasyon hakkımızı, ticaretimizi engellemişlerdir. Cezalandırılmalarının geçerli tek sebebi bu olabilir. Vitoria bu bakımdan meşhur Haklı Savaş Kuramı’nı daraltıyor, daha hümanist bir bakış açısı yaratıyor, dinî hukukun yerine halkların hukukunu (Jus Gentium) ortaya koyuyor.

Gelelim bugüne… İsrail, Gazze’de katliam yapıyor. O denli büyük bir nefretle saldırıyor ki, bütün dünya İsrail’in akınlarını “soykırım” yahut etnik temizlik” olarak tanımlıyor. İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant “İnsansı hayvanlarla savaşıyoruz ve ona nazaran hareket edeceğiz” demesi üstteki tarihi hikayeyi hatırlatıyor. Dünya onca savaş, onca felaket gördükten sonra, 2023’te, tarihinde dünyanın en büyük soykırımını yaşamış olan bir ırkın mensubu, “demokrasiyle yönetilen” bir ülkenin bakanı çıkıyor ve bir halk için “hayvansı insan” diyor. Biraz vicdanı olanın kanı donuyor. Şöyle düşünmeden edemiyorum: İnsanlık 500 yıldır hiç mi yol almadı? Bitkiden hayvansı insana… Bunlar gerçek olabilir mi?

İsrail gözünü o denli karartmış ki savaş hatası falan dinlemiyor. Hastaneler bombalıyor, fosfor bombası kullanıyor, beşerler aç susuz bırakıyor, Filistinlileri öldürmenin her türlü yolunu deniyor. En çok da çocuklar ölüyor. Bir baba çocuğunun modüllerini koyduğu torbalarla dolanarak ağıt yakıyor. Bir doktor evladının ölü bedeniyle çalıştığı hastanede karşılaşıyor. Bir çocuk “Topu almaya gittiğimde bomba atıldı, bir baş gördüm ikiye bölünmüştü. Biz bu türlü nasıl yaşayacağız?” diye soruyor. Bunlar dünyanın gözü önünde oluyor. İnsanlık utançtan kendi içine kıvrılıyor.

İsrail, tarihindeki celladına benzerken emperyalist işbirlikçiler gıkını çıkarmıyor. ABD barış görüşmelerini veto ediyor. Almanya kendi tarihinden korkuyor, Filistin’i destekleyen her türlü hareketi yasaklıyor, Filistinli sanatkarların programlarını dahi iptal ediyor. İngiltere, İsrail’i desteklemek maksadıyla uçaklar konuşlandırıyor, gemiler gönderiyor. Fransa, Eyfel Kulesi’ni İsrail bayrağının renklerine boyuyor.

Neden? İnsanlık nasıl bu hale geldi? Veya insanlık niye bu halde kalakaldı?

Hamas. IŞİD. Taliban. El-Kaide. Hizbullah. Terör. Mevt. Ortadoğu bataklığı. Göç. Şiddet. Cehalet. Yoksulluk. Bunların hepsi ve dahası “Araplarla” özdeşleşti başlarımızda. Bu olumsuz kavramlar bir ırka özgülendi. Arap düşmanlığı o denli tırmandı ki, başlarına ne gelirse gelsin üzülmemeye programlanmış önemli bir kesim var artık. Elbette Hamas bir bayanın cansız ve çıplak vücudunu savaş ganimeti olarak gezdirdiğinde zahmetten çıkarız, lanet ederiz. Lakin bu vahşet, her saat başı yüzlerce binlerce pak insanın katledilmesini yasallaştırmaz. Kim ne derse desin, bir Filistinli beşerle bir İsrailli insan eşittir. Bu cümleyi sesli kurduğunuzda irkilecek, dışarıdan reaksiyon vermese de içinden “Hadi canım sen de!” diyecek o denli çok “medeni ve demokratik” insan var ki…

Oysa “medeniyet” ile özdeşleştirilen ülkelerin, biraz daha somutlaştırırsak Batı’nın, uygarlaşma sürecine yani tarihine baktığımızda (tıpkı İspanyol Altın Çağı’nın altında yatan sömürü ve yağma tertibi gibi) medeniyetlerinin sömürgeleştirme kabiliyetlerinden geldiğini görürüz. Ortadoğu üzerinden zenginleşip Ortadoğu’yu bataklık diye küçümsemek, Ortadoğu’yu bataklık haline getirip Ortadoğu’daki terörden korkmak, Ortadoğu’yu teröre müsait hale getirip bölge halkının göç etmesine sebep olmak, bölge halkının göç etmesine sebebiyet verip Ortadoğu’dan daha çok nefret etmek, nefret ettikçe cehalete itmek, cehalete ittikçe fakirleştirmek, yoksullaştırdıkça sömürmek… Bu kapkaranlık bir döngü. Medeniyet dediğin tam da bu yüzden “tek dişi kalmış canavar.”

Öte yandan, bilhassa emperyalist güçlerin gözünde beşerler birbiriyle pek de eşit değil. Çünkü, Hamas’ın Gazze Şeridi’ndeki saldırısı üzerine verilen reaksiyonla İsrail’in günlerdir devam eden ve savaş hatası içeren hücumlarına verilen reaksiyon ortasında uçurumlar var. Dünya, ağzından köpükler saçarak Hamas’a lanet okurken, İsrail’in ataklarına karşı, örneğin ABD, en fazla savaş hukukuna muhalif davranılmaması gerektiği tarafında “nazik” bir ihtarda bulunuyor. Almanya’da SPD lideri “Alman sokaklarında Hamas’ı kutlayan bir kişi şayet Alman vatandaşlığına sahip değilse Almanya’dan hudut dışı edilmelidir” halinde görüş belirtiyor, lakin terörü devlet formuna sokarak legalleştirmiş İsrail’in taarruzlarını destekleyen bireyler için tıpkı şeyi söyleyemiyor.

Şüphe yok ki bu vaziyette son yıllarda süratle yükselen Arap düşmanlığının ve islamofobinin tesiri büyük. Bu yükselişin dünya genelindeki münasebetleri aşağı üst herkesin malumatı. Türkiye özelinde AKP iktidarının kazdığı kuyulara toplumsal demokrasinin düşmesiyle bu ateş harlandı. Temel baş yorulması gereken konunun bu olduğu kanaatindeyim. AKP idaresine ve ortaklarına olan yığınlaşmış ve hiçbir yere akamayan öfke, bu idarenin güçlü Arap ülkeleriyle olan iştirakleri ve Türkiye’nin yağmalanması, ülkenin her alanda süratle gerilemesi, bu esnada yavaş yavaş tüm ilerici bedellerin Batı’ya özgülenmesi, kendi sıkıntımızdan emperyalist sistemin tuzaklarına karşı yaşadığımız körleşme, Araplara olan tüm olumsuz hisleri derinleştirdi ve dev bir nefret dalgasına dönüştürdü. Bu dalganın sonu iyi değil. Her birimizin bu hislerle yüzleşmesi, kendi kapımızın önünü temizlemek üzere elzem.

Tüm bunlar yaşanırken, bayanların insan hakları çabasına gönül vermiş biri olarak, bayanların yaşadığı mağduriyete ayrıyeten değinmeyi de bir sorumluluk olarak görüyorum. Gerçekten, dünyadaki mültecilerin yüzde 80’i bayanlar ve çocuklardan oluşuyor. Çağdaş savaşlarda ölenlerin yüzde 90’ı sivil ve bu sivillerin yüzde 75’i bayanlar ve çocuklar. Tüm savaşlarda, esir alınan, toplu tecavüzlere ve türlü eziyetlere maruz bırakılan milyonlarca, milyonlarca kadın… Buna bayan askerler dahil.

Hamas, bir kamyonet kasasında İsrail’e gelmiş Alman vatandaşı bir bayanın cansız vücudunu sergilediğinde sözün tam manasıyla meczuba döndük. Bu esnada kendime, üstte değindiğim problemle ilgili olarak, şu soruyu sormadan edemedim; bu bayan bir Filistinli olsaydı dünya birebir biçimde reaksiyon verir miydi? Mahsa Amini din zebanileri tarafından katledildiğinde, dünyanın reaksiyonunda islamofobinin tesiri neydi? Verdiğimiz reaksiyonlarda ne kadar samimiyiz?

Filistin’in varlık gayreti boyunca bayanlar mağduriyetin türlü türlü boyutlarını yaşadılar. Öldürülmenin yanı sıra hayatta kalmak da büyük sıkıntıydı onlar için. Savaş alanlarında ve kamplarda tecavüzlere maruz kaldılar, açlıkla boğuştular, ölen eşlerinin yahut babalarının yahut kardeşlerinin akabinde hayatta kalma gayreti verdiler, çocuklarına bakmak için kim bilir kaç kez hayattayken öldüler. Bu durumu en âlâ Irak Savaşı’nda hayat çabası veren bayanlardan biri olan Raşide söz ediyor: “Ben her vakit belirsizlikler içinde yaşadım. Daima açlık ve acı çektim. Bugünkü Raşide oldum. Hayatımda hiç hoş bir şey olmadı. Bütün yükler üstüme bindi ve bunlarla uğraş etmek zorunda kaldım. Erkekler savaşıyor, bayanlar da sonuçlarına katlanmak zorunda kalıyor. Bayanlar onların arkasında cehaletleriyle ve acılarıyla baş başa kalıyor”.

“Hayatımda hiç hoş bir şey olmadı…” Nasıl da ağır bir cümle. İnsan düşündükçe altında kalıyor. Bunları düşündükçe tekrar tekrar soruyorum; dünya Filistinli bayanlara, Iraklı bayanlara yahut Suriyeli bayanlara takviye olmakta hakkaniyetli davrandı mı?

Filozof ve kuir teorisyen Judith Butler, İsrail-Filistin savaşı üzerine yazdığı bir yazıda bu eşitsizliğin bağlamını şöyle açıklıyor: “Eğer baskın çerçeve birtakım hayatların başkalarından daha fazla yası tutulabilir olduğunu düşünürse bir dizi kaybın akabinde daha müthiş öbür bir dizi kayıp gelir. Kimlerin hayatlarının yas tutmaya paha olduğu sorusu kimlerin hayatının pahalı olduğu sorusunun ayrılmaz bir modülüdür. Burada devreye kesin bir biçimde ırkçılık girer. Şayet Filistinliler İsrail Savunma Bakanı’nın ısrarla söylediği üzere “hayvan” ise ve İsrailliler Biden’ın ısrarla söylediği üzere “Yahudileri” temsil ediyorsa (gericilerin istediği üzere Yahudi diasporasını İsrail’le daraltarak), olay mahalinde yasları tutulmaya uygun olan tek bireyler İsraillilerdir, çünkü savaş “sahnesi” artık Yahudi halkıyla onları öldürmeye çalışan hayvanlar ortasında canlandırılmaktadır.

Elbette kolonyal prangalarından kurtulmaya çalışan bir küme insanın sömürgeci tarafından birinci kere hayvan biçiminde söz edilişi değil bu. İsrailliler öldürdüklerinde “hayvan” olurlar mı? Çağdaş şiddetin bu ırkçı çerçevesi “uygar olanlar” ile “uygarlığı” korumak için yönlendirilmeleri ya da yok edilmeleri gereken “hayvanlar” ortasındaki sömürgeci zıtlıkta tekrar özetleniyor. Bu çerçeveyi ahlaki itirazımızı beyan etme sürecine uyarlarsak kendimizi Filistin’in günlük hayatının yapısında sözcüklerin ifade edemeyeceği bir ırkçılık biçiminin töhmeti altında buluruz.”

İsrail’in apartheid rejimi ve görmek istemeyen dünya, Filistinli bayanları hem Arap hem Filistinli hem de bayan oldukları için üçer sefer ezedursun, Filistinli bayanlar tarih boyunca güçleri yettiğince çabayı elden bırakmadılar. Filistin’in birinci ve ikinci intifada vakitlerinde bayan hareketi de yükseldi. Bayanlar, Filistin Kurtuluş Örgütü’nde de yer aldılar. Leyla Halid, Hanan Aşravi üzere öncü isimler bu toprakların sesi oldular. Ancak Filistin’in üzerine atılan bu ağır taşın altından ne bayanlar ne de Filistinliler tek başına kalkamaz. Dayanışma yaşatır. Fakat bu dayanışma hakikati gün ışığına çıkarmak suretiyle, feminist muharrir Sara Ahmed’in tabiriyle, “oyunbozan” olmak zorunda. Sara Ahmed, bu savaşa ait yazdığı yazıda “oyunbozan dayanışmayı” şöyle tanımlıyor:

“Karşılaştığımız şeylerle yüzleşmemiz için gereken dayanışma.

Böylesine bir dayanışma soyutlanmış ve inançlı olmamalı, insanın içini hiçbir şey yapmadan rahatlatmamalıdır. Dayanışma içinde olmamızın nedenlerini, şiddeti, acıların maddi gerçeklerini, süregelen sömürge işgalini ve devlet ırkçılığının vahşetini şuurumuzun önünde tutan bir aksiyon ve dikkat daveti olmalıdır.”

Peki, hangi hakikat? Sara Ahmed bu hakikate “oyunbozan gerçeği” diyor ve onu da tanımlıyor:

“Ortaya çıkarmak istemedikleri şeyler.

Şiddetin kapalı kapılar arkasında nasıl kaldığını, şikayet ettiğinizde yahut protesto ettiğinizde neler olduğundan öğreniriz. Bu gerçekleri yalnızca kendimizden çıkarmakla kalmayıp birebir vakitte kurumlardan da çıkarmak için çalıştığımızda iş üstündeki ‘oyunbozanlar’ oluruz. Şayet gerçek, bir kurumun prestijine ziyan veriyorsa, ziyan verme konusunda istekli olmalıyız. Ben buna ‘oyunbozan taahhüdü’ diyorum.”

2500 yıl evvel Antik Yunan şairi Eskulus’un söylediği varsayım edilen “Savaşta verilen birinci kayıp hakikattir,” kelamı geliyor aklıma. Öncelikle -ne acı ki- yerlilerin bitki, eşya yahut hayvan olmadığı, insan olduğu ve eşit olduğu hakikatini tekrar hatırlatmamız gerekiyor dünyaya. Hatta biraz daha “ileri giderek” ve artık “fazla olarak”, gerçek bir oyunbozan üzere, oyunbozan gerçeklerini oyunbozan dayanışmayla hatırlatmamız gerekiyor.

Belki o vakit yaşarız bir ağaç üzere tek ve hür ve bir orman üzere kardeşçesine.