Küratörlüğünü Elmgreen & Dragset ikilisinin yaptığı 15. İstanbul Bienali, 12 Kasım’da sona erdi. Bu edisyon için “İyi Bir Komşu” temasını seçen küratörler, “ev” kavramını kişinin kimliğini koruyan ve rahatça tabir etmesini sağlayan özel bir alan olarak ele alırken mahalle denilen mikro kainatın günümüz beşerinin ortak ömür biçimlerini anlamak üzere nasıl kullanılabileceğini sorgulamayı hedefliyordu. Bununla birlikte, bienal teması açıklandığından bu yana toplumsal ve politik çağrışımları üzerinden birtakım tenkitlere maruz kaldı. O denli görünüyor ki, şayet temanın teorik çerçevesi daha yeterli çizilseydi, bu tartışmalar farklı istikametlere evrilebilirdi. Açıklamaya çalışalım.
“İyi” ve “komşu” sözcüklerinin nasıl bir ortaya geldiği aslen başlı başına tartışılmayı hak eden bir husus. Bienalin teması açıklandıktan sonra T24’te yayımlanan bir dizi yazıdan birinde Sema Kaygusuz, ahlak ideolojisinin başat bir kavramıyla (iyi) görece yeni bir kavramı (komşu) bir ortaya getirmenin telaşlı olduğunu düşündüğünü vurgularken bunun toplumsal yararcı bir yaklaşım olup olmadığını sorgulamıştı. Bunun hakikaten bu türlü olduğunu kabul edersek, onu peşinen “iyi” olarak tanımlamanın “komşu”nun olumsuz çağrışımlarını gözardı ettiğini söyleyebilir miyiz? Örneğin “kötü komşu” denince benim aklıma 6-7 Eylül geliyor. Tahminen de makus bir komşu, tıpkı coğrafya üzere yazgıdır.
Biri “iyi bir komşu” olarak addediliyorsa, kararını veren kişi o kişinin komşusu. Bu bağlamda “ben”, “öteki” olmadan tanımlanamıyor. Ötekinin varlığı başlı başına bir tasa kaynağı, fakat yeterliliği sorgulamaya başlamak için de ötekinin varlığını kabul etmek lazım. Pekala, “ben” ile “öteki” ortasındaki bu sonlar nasıl ortaya çıkıyor?
Ertuğ Uçar, coğrafik haritaların Dünya’yı bir bütün olarak ve bir ortada gösterdiğine dikkat çekerken insan eliyle yapılmış hudutları içeren siyasi haritaların Dünya’yı gösterme biçimini yamalı kumaşa benzetiyor. Bu da akla Elmgreen ve Dragset’in bienal için yazdığı kitapçığın giriş metninde atıfta bulunulan Robert Frost şiirini getiriyor: “Good fences make good neighbors.” (İyi çitler, düzgün komşular yaratır). Zygmunt Bauman’ın Komşunu Sevmenin Zahmeti Üzerine’de ileri sürdüğü istekli ve zarurî getto kavramlarının pratikteki hayat alanlarını ayıran da bu çitler. Bir öbür deyişle mahallelerdeki çitler, devletler ortasındaki hudutların küçük ölçekli versiyonları üzere görünüyor. Lakin bu Elmgreen ve Dragset’in vurguladığı üzere sokakların ve mahallelerin de geniş manada toplumun birer bulgusu niteliğinde olduğu çıkarımına direkt ulaşabileceğimiz manasına gelmiyor. Hatta küratörlerin farklı bir bağlamda referans verdiği Good Neighbors: The Democracy of Everyday Life in America’nın (İyi Komşular: Amerika’da Gündelik Hayatın Demokrasisi) muharriri Nancy L. Rosenblum, tıpkı kitabın bir öteki yerinde şunu söylüyor: “İyi komşu, güzel vatandaşın tekrar tasviri değildir. Biri başkasının ikamesi olamaz. Gündelik hayatın demokrasisi, demokratik toplumsal hayatın küçük harfle yazılmış hali değildir. Bu sadece bir ölçek ya da kapsam sorunu de değildir. Gündelik hayatın demokrasisini, güya kamusal demokratik unsurları meskendeki komşular ortasındaki şahsî ilgilere direkt uyması için çevirmeyle ilgileniyormuş üzere temsil etmek bir çarpıtmadır. Gündelik hayatın demokrasisi tarafından şekillendirilen düzgün komşunun ahlaki kimliği, güzel vatandaşın politik kimliğinden başkadır.” Rosenblum’un görüşlerinden hareket edersek mahallenin, günümüz ortak hayat biçimleri kozmosunu yansıtan bir küçük cihan olduğunu tez etmek yerinde olmayabilir. Ayrıyeten “iyi” tarifinin kendi içinde bağlama nazaran değişebilecek bir muğlaklık taşıdığını akılda tutmak gerekir.
Zygmunt Bauman, İncil’deki “Komşunu kendin üzere sev” öğüdüyle başladığı Komşunu Sevmenin Zahmeti Üzerine’de şimdiki insan bağlarının kırılganlığı göz önünde bulundurulduğunda “iyi komşu”luğun ne kadar mümkün olabileceğini sorguluyor. Devamında ise doğal ve doğal olmayan ikiliği üzerinden meselelerin başlangıcı olarak “öteki”nin kente gelişine işaret ederken kentin alışkanlıklarının, birer yabancı ve mümkün fail addedilen yeni gelenler için doğal olmadığını vurguluyor. Belirsizlik ve güvensizlik hisleri insanların kimi vakit en yakındaki amaca yönlenmesine ve bir çeşit rakip görülen bu bireyleri engellemek için onlara karşı bir alanlar savaşı başlatmasına neden olabiliyor. Böylece istekli ve mecburî gettoları ayıran çitlerle bölünmüş olanlar, birebir vakitte daima birbiriyle uğraş içindeki iki taraf olarak bölünüyor. Rita Ender de emsal formda komşuların hukuken davalı ve davacıya dönüşmelerin ne derece kolay olduğuna işaret ediyor.
Kanunların lafzına baktığımızda da “sınır”ın iki tarafında farklı manalara gelebilecek, hatta şuurlu olarak çarpıtıldığına da fazlaca şahit olduğumuz “yerel örf ve adet”, “adabımuaşeret” ve “görgü” üzere kavramlar karşımıza çıkıyor. Münasebetiyle Rosenblum’un komşular ortasındaki tansiyonlu ve değişken bağdan bahsederken “kökten politikleşmiş” sözünü kullanmasına şaşırmamamız lazım.
Komşuları muhbir ve tehdite çeviren bağlamlarda mekânın siyasetine kesinlikle değinmeli. Bienalin bu edisyonu için yöneltilen en büyük tenkitlerden biri de tam buraya odaklanıyor. The Guardian’da yayımlanan derlemede Hannah Ellis-Petersen, mahallî sanatkarların şayet işlerinin rastgele bir galeride sergilenmesini istiyorlarsa kendilerini otosansür yapmaya mecbur hissettiklerinden bahsediyor. Öte yandan Ellis-Petersen’ın da kabul ettiği üzere bienalde hiç politik iş olmaması üzere bir durum da kelam konusu değil. Latifa Echakhch’ın Seyahat sonrası haletiruhiyemize odaklanan “Silinen Kalabalık”ı, ya da Erkan Özgen’in IŞİD’den kaçan işitme ve konuşma engelli Muhammed’i merkezine alan görüntüsü “Harikalar Diyarı” alenen ziyadesiyle politik, ayrıyeten 15. İstanbul Bienali’nin en akılda kalıcı 4-5 işinden ikisi. Tahminen de bu eleştiriyi, hiç politik işin olmamasından çok öteki kimi işlerin politik bağlamlarından itinayla uzak durulmasına yönlendirmek lazım.
Bienal’e yönelik bir öbür tenkit, işlerde canlı hayvan ve fildişi kullanımına odaklanıyor ve ortaya “İnsan hayvan için güzel bir komşu mu?” sorusunu atıyor. Elmgreen ve Dragset, nasıl tanıştıkları üzerinden bir örnekle başlayan giriş metninde kent hayatında komşuların çoğunlukla birbirinin varlığından haberdar olmadığını kabul ediyor. Tenkitler de küratöryel sürecin politik bağlam ve tabiata yönelik bir farkında olmama hali içerdiğine işaret ediyor. Şahsen The Guardian’daki yazıya tam manasıyla katılmasam da hayvan aktivistlerinin tenkitlerine hak vermemek sıkıntı. Küratörler kendi tabirleriyle bütün cihanı (toplum) kapsamak yerine küçük cihana (mahalle) layıkıyla odaklansa, temalarının tarifi konusunda tahminen de daha başarılı bir sonuca ulaşacaktı. Sonuçta Sema Kaygusuz’un yüksek sosyopolitik temayüle sahip bir başka kavram olan “eşitlik”i de diyaloğun içine katarak söylediği üzere “En yeterli komşu, eşit komşudur.”
Kürasyon birebir anda birçok şey olmaya çalışırken kaçınılmaz biçimde “haddinden fazla” ya da diğer bir deyişle bir nebze eklektik olmuş olabilir. Tahminen de konsepti, bütün toplumu kapsamaya çalışmadan Nancy L. Rosenblum’un net ayrımının ortaya koyduğu üzere komşunun kendisine yanlışsız daraltmak gerekiyordu.
Kaynaklar
Bauman, Z. (2003). Akışkan Aşk. İstanbul: Alfa.
Rosenblum, N. L. (2016). Good Neighbor: The Democracy of Everyday Life in America. Princeton: Princeton University Press.
