Yoğun bakım ünitesinde yeni doğmuş bir bebek olduğunuzu hayal edin. Tahminen prematüre doğdunuz, tahminen dünyaya adım atarken kâfi ölçüde oksijen alamadınız. Küçücük kolunuza bir serum bağlı olabilir, burnunuza giren bir tüp de olabilir. Yalnızsınız, travmatik bir olayı nihayet atlatmışsınız. Sonra hekimler içeri giriyor.
New York’ta bulunan Mount Sinai hastanesindeki Louis Armstrong Müzik ve Tıp Merkezi’nde çalışan müzik terapisti Christine Vaskas Churba şöyle anlatıyor: “Sanki nihayet sıcak yatağınızda inançta üzeresiniz ve durup dururken birisi üzerinizdeki örtüleri çekiyor, camı açıyor, dondurucu soğuğun içeri girmesine ve beklenmedik ışığın hızınıza çarpmasına müsaade veriyor.” Churba, Yenidoğan Ağır Bakım Ünitesi’nde çalışıyor, hastaları da yeni doğmuş bebekler. Bu canlılar fizyolojik sistemleri hâlâ gelişmekte olan, bakıma muhtaç yaratıklar. Kaybolmuş hissettikleri, korktukları ve anlaşılmadıkları bir etrafta nasıl sakinleştirilebilirler?
Christine Vaskas Churba bunu müzikle yapıyor, hoparlörler aracılığıyla değil, bebeklerin tam yanlarında çalarak. “Amacımız rahim seslerini yine oluşturmak. Müziği anında değiştirebilmek için büsbütün canlı çalıyoruz. Bebeğin kalp atışları hızlandığında nerede olduğunu işaretleyip düşürebiliyoruz.”
Churba birkaç özel enstrüman kullanıyor. Bunlardan birinin ismi Gato Box, annenin kalp atışı ritimlerini tekrar oluşturabilen bir alet. Başkası ise Remo okyanus diski, içinde ileri ve geri gidip gelen küçük boncukların olduğu, rahimdeki sıvıların hareketinin sesini taklit eden bir davul.
“Savaş yahut sıvış” durumunda sıkışmış, ürkmüş bebekler bu tanıdık seslerle bağ kuruyorlar ve yavaşça sakinleşiyorlar. Kendi kendilerine çok daha doğal bir biçimde nefes alabilmeye, göğüs emebilmeye başlıyorlar. Uykuya çok daha huzurla dalıyorlar, hatta araştırmalara nazaran müzik oksijen doygunluğunu sağlıyor. Bu yararların tamamı annelerinin göğsünde kalmasına müsaade verilen bebeklerle bağdaştırılır, lakin bunun mümkün olmadığı merkezde müzik ve sesler bu işi yapıyor, tabiata vekalet ediyor.
Oksijen, yemek, kalp atışları… Müziğin bu temel işlevler için kanal oluşturacağını ekseriyetle düşünmeyiz. Müziğin insan tarafından yapıldığı fikri, okullar hoş sanatlar programlarından vazgeçtikçe unutuluyor. Müzikler ise bize sinema, televizyon, telefon yahut görüntü oyunları üzere daha büyük kültürel fenomenlerin sırtına tüneyen kuşlar üzere ulaşıyor.
Müziğin yeni doğan bir bebeğe nasıl nefes alacağını, nasıl yiyeceğini hatta nasıl varolacağını öğretebileceğine dair daha asıllı bir şeyler var. ABD’de hâlâ daha gelişmekte olan müzik terapisi, müziğin bu hedefe hizmet ettiği nadide alanlardan biri, bizi en temel insani gerçeklere bağlıyor. Ebeveynlerimizin seslerinin titreşimini göğüs kafesinde hissetmek, göğüslerinde uzanmak ve kalp atışlarını duymak… Birden fazla insan için hâlâ en düzgün müzik bu.
Bu seslerin hepsini limbik sistemimizde, hislerimizi kaydettiğimiz duygusal beynimizde depoluyoruz. Burası tıpkı vakitte tehlikeleri ve derin kaygıları sakladığımız yer. Şayet bir otomobil kazası geçirdiyseniz, beyninizdeki işitmeye ve görmeye ilişkin bölge neler olduğunu polislere anlatmak konusunda size yardımcı olacaktır. Lakin limbik sisteminiz çığlık atan frenleri, yüksek sesli patlamaları ve metalin buruşma seslerini saklayacaktır. Bunların hepsi burada karışık kaset üzere toplanıyor, annenizin nefesi ve en sevdiğiniz müzikle birlikte.
Bu bilinçdışı temas, müzik terapisi ile travma tedavisinin neden çoğunlukla el ele gittiğini açıklıyor. Travmadan kurtulanlar ekseriyetle akıllarında salınıp duran dayanılmaz biçimde parçalanmış imajlara, seslere ve kokulara sahiptirler. Birçok insan için klâsik konuşma terapisi, bu hisler beynin lisana ilişkin kısmına gömülü olduğu için küçük bir rahatlama sağlıyor. Kapanmayan travma yaraları ayrıyeten öğrenme zorluklarına, toplumdan uzaklaşmaya, fizikî hastalıklara ve bağışıklık rahatsızlıklarına da yol açabiliyor.
Bu alana yoga, akupunktur ve müzik terapisi dahil olmak üzere birçok alternatif tedavi yığılıyor. Müziğin bu güzelleştirici tesiri insanlık kadar eskiyken, müzik terapisi birinci defa 20. yüzyılın başında travma atlatmış askerler için bir tedavi olarak kendine profesyonel bir alan bulabildi. I. Dünya Savaşı’ndan sonra, topluluk müzisyenleri ABD’nin dört bir yanındaki hastanelere, yaralı askerler için çalmak üzere yola çıktı. Müziğin fizikî ve duygusal travma üzerindeki kayda kıymet düzgünleştirici tesirini gören hekimler hastanelerin müzisyenleri işe almasını istemeye başladı. Dünyadaki birinci müzik terapisi lisans programı 1944’te Michigan’da başlatıldı. 50 yıl sonra 1994’te, hastalar için müzik terapisi artık geri ödenebilir bir hizmet olmuştu.
Amerikan Müzik Terapisi Derneği’nin Bağlantı Yöneticisi Al Bumanis, şu an ülkede, son on yılda yavaş ancak sağlam adımlarla artışa geçen bir sayıda, yaklaşık 7000 müzik terapisti olduğunu söylüyor. Müzik terapisini temel bakımla birleştiren alanlar da gittikçe artıyor, ağrı tedavisinden okul bölgelerine kadar.
New York’lu müzik terapisti Katie Down, “Herkes hayatının bir noktasında travma deneyimlemiştir, herkesin bir hikâyesi var,” diyor. Down, çalışmasına geniş skaladan birçok tekniği entegre ediyor, lakin birçok müzik terapisti üzere o da müzikle başladı.
Down kolejde müzik kompozisyonu çalışırken kendi tabiriyle küçük bir varoluşsal kriz olarak tanımladığı bir farkındalık yaşayıp kendine bütün bunların ne olduğunu ve bunu neden yaptığını sordu. “Yaptığım müzik dünya için ne yapabilir ki?” Bu sorunun akabinde kendini Bosna’daki göçmenlerle ve Boston ve New York’ta sorunlu mahallelerdeki okullardaki çocuklarla çalışırken buldu. “Müziğin travma atlatmış insanlara neler yapabildiğini anlamaya başladım. Onlara her şeyin yolunda olduğu hissini veriyor, kendini dışavurabilmeyi kolaylaştırıyor ve memnun ediyordu.”
“Müzik terapisi herkeste işe yaramayabilir. Ama bence hepimizin beyninin bir ‘müzik’ kısmı var. Araştırmalar gösteriyor ki Alzheimer üzere dejeneratif beyin hastalıklarında bile ayakta kalan işlevlerimizden biri bir melodiyi yahut şarkıyı hatırlamak oluyor, kendi çocuklarımızın yüzlerini ve isimlerini hatırlayamasak bile.”
Bir kemancı, gazeteci ve hayran olarak müzikle yaşamama ve çalışmama karşın, bazen müzikle olan alakamın katartik mi yoksa narkotik mi olduğunu merak ederim. Müzik alışkanlığa dönüştüğünde, kulaklıklar aracılığıyla aktarıldığında aşkın bir araç olduğuna inanmaya devam etmek zorlaşıyor. Bir plak taktığımda yahut bir müzik çaldığımda, hisleri bir deney tübünde sıraya sokuyorum, onların sızıp süzülmesine ve karanlıklaşana kadar gelişip reaksiyon göstermeye başlamasına müsaade veriyorum. Neye dönüşeceklerini görmeyi bekleyebilirim yahut bardağı taşırırlarsa büsbütün kapatabilir ve deneyi olduğu üzere öldürebilirim. Duygusal durumlar üzerindeki bu denetime sahip olmak sarhoş edici, bazen bunun bir simülasyon mu yoksa yalnızca rahatlıcı bir hayal mi olduğunu merak ediyorum.
Müzik terapisiyle neler elde edebileceğini anlayabilme umuduyla Katie Down’dan bir dizi seans için rabdevu aldım. Hastasına ve sezgilerine bağlı olarak bir yığın araç kullanıyor olmasına karşın, emel birebirdi: Müziği tekrar bağlamaya yardım edecek bir kanalı, bir araç olarak kullanmak. Bazen hastaları onları sağlıklı ve güçlü hissettiren yanlarına ulaşmalarını kolaylaştıran müzikler öneriyorlar. Down da onları hareket etmek, dans etmek ve müziğin onlara ne gösterdiği yahut ne hissettirdiğini anlatmak için cesaretlendiriyor. “Müzik yalnızca bir giriş kapısı,” diyor.
Ayrıca kendi müziğini yapan müşterileri de var. Yaşı 4 ila 7 ortasında değişen, büsbütün denetim dışı ve birbirlerine karşı şiddet eğilimi bile gösteren altı erkek çocukla yaşadığı bir olayı anlatıyor. Ziyadesiyle hudutlu bir çocukla bir piyanonun başına oturup onu doğaçlama yapmaya davet etmiş, tuşlara öfkeyle vurması yavaşça keyifli ve oyuncu patlamalara dönüşmüş. Onu izleyen öbür çocuklar da sessizce oturup onu dinlemiş ve bitirdiğinde sevinçle alkışlayıp sıraya girmek için birbirlerini iteklemişler.
Down’un Manhattan’daki ofisine geldiğimde etrafa bakındım ve benden ne yapmamı isteyeceğini iddia etmeye çalıştım. Köşedeki bir masada birçoklarını tanıyamadığım enstrümanlar vardı: El davulları, kolay ve küçük yaylı şeyler. Bir yerlerden ne olduğunu anlayamadığım, Down’un daha sonra “manyetik ses heykeli” olarak tanım edeceği bir uğultu geliyor. Yerde duran, daima titreşim yayan, sipariş üzerine yaptırılmış bir enstrüman bu. Karşımda oturuyor ve omurgasını düzleştirdiğini hissediyorum, güya postürünü düzelterek beni de kamburumu terk etmeye davet ediyormuşçasına. Ben de daha dik oturuyorum bunun üstüne.
Birkaç dakikalık konuşmadan sonra, Down ayağa kalkıp ellerim bacaklarımda yere mıhlandığımı hissetmemi istiyor. Derin ve ritmik nefes alıp vermemi söylüyor. Bu bildiğimiz formuyla asla müzikal değil, bir noktada nabzıma odaklanıp onu “içimdeki davulcu çalışıyor” olarak düşünmemi söylemesine karşın.
Nefesimi değiştirmeden nefes ritmimi duymamı istiyor. Ancak dikkatimi yönlendirir yönlendirmez nefesim birdenbire titrek ve inişli çıkışlı oluyor, güya bir pürüze takılıyormuş üzere. Down bu enerjiyi kollarıma ve omuzlarıma, sonra boğazıma, sonra da kafatasıma iletmemi söylüyor. Sonra da kaşlarımın tam ortasındaki noktaya. Gözlerim kapalı, farkına varmadan sol kolumu kaldırıyorum, hareketi fark etmemi söylüyor. Birkaç dakikayı yalnızca bunu yaparak geçiriyoruz, nefesime bir ses eklemem, nefesimle bir nota yaratmam için beni cesaretlendirene kadar.
Sonunda kendimi sözler olmadan müzik söyler ve ağıt yakarcasına inlerken buluyorum. Bu oluşturduğumuz fotoğraf bir anda beni utandırıyor, ancak sesim ikinci nefeste bu farkındalığı buldozer üzere ezip geçiyor. Akabinde boğazımı “ooh” seslerinden “aahh” seslerine geçiriyorum. Bu ses parmaklarıma titreşimler gönderdikçe sesi kollarımda hissetmeye başlıyorum, lokal anesteziden gerçekliğe geçiş üzere bir pay benziyor. Boğazımdaki kasların kasılıp açıldığını hissediyorum, bu his de öbür kaslarımı zihnimde canlandırıyor: Titreşen küçük lisan, genişleyen bir göğüs. Her ses beni mağara üzere bedenimin farklı köşelerine götürüyor. Down yüreklendirmeye devam ediyor: “Buradaki enstrüman omurgan”.
Bu kolay müzik söyleme idmanı aklımı başımdan aldı. Şu an bir kaslar ve sonlar ağıyım, kabarıp yükselen ve büzüşen. Bu noktada sesim bir şeyler yapmaya başlıyor. Kuş üzere şakıyor yahut küçük gırtlak vuruşları yapıyor, güya bir şey boğazıma yapışmış da boğuluyor üzereyim. Başımı geri yatırıyorum ve opera müzikçisi bir çakal üzere ulumaya başlıyorum. Bir noktada yavaşlıyorum ve serin bir hissin beynimin üst kısımlarında süzüldüğünü hissediyorum, akabinde ansızın boşluk hissediyorum.
Down nazikçe bu sessizliğe yanlışsız bir çan çalıyor, mental resmi tamamlıyor, ben de benim dışımda meydana gelen bu sesin ne yaptığını anlamaya çalışıyorum. Çanın yankıları yavaşça kayboluyor ve zihnim susuyor. Bu an, doğal ki, ağlamaya başladığım an. Histerik, durdurulamaz ve denetim edilemez bir biçimde.
Bu müzik söyleme aksiyonu göğsümde, başımda, kollarımda aktif olmayan yanardağları uyandırdı. Bu gevşeme ve dışarı çıkmasına müsaade verme, alabora olmuş bir gemide boşlukta süzülen bir mobilyanın dar odalardan geçişi üzereydi. Çok güçlü ve bir yandan da maddeseldi. Seansın tesirini bedenimde haftalar boyunca hissettim.
Başka bir seansta piyanonun başına oturduk. Hür yazım üzereydi, kendimi tuşlara büsbütün özgürce vurup dururken bulduğum, büsbütün maharetsiz anlar. Down bana eşlik ediyordu, mürekkep lekelerini takip edip uyumlu olabilecek bir şeyler yaratıyordu. Bu hayatımda gördüğüm rastgele bir müzikal birliktelikten çok daha içgüdüsel ve empati doluydu, yalnızca müzikal örüntüleri değil, bedeninin bütün hücresiyle dinliyordu.
Bir noktada, bütün travma terapi merkezleri tekrar bağlanma fikri etrafında birleşiyor. İnsanın başına kaldırması çok sıkıntı bir felaket meydana geldiğinde bir seri iç güvenlik sahneye atlıyor ve hepsi kendi vazifesini yerine getiriyor. Kimi travma hastalarının beyin taramaları büsbütün karanlık görünüyor, güya kent ışıkları kapanmış üzere. Bu savunma düzenekleri kriz anında büsbütün harika bir biçimde reaksiyon vermiş olabilir ama zihni bu travmadan kurtarmak ve hayata kalınan yerden devam edebilmek için bu savunma sistemiyle karşılaşılmalı, tanışılmalı ve yavaşça silahsız bırakılmalı.
Tıpkı Vaskas Churba üzere, Down da bir ayna üzere çalışıyor. “Eğer hastam doğaçlama yapıyorsa, ben de deneyim ettikleri his neyse birebirini geri yansıtıyorum, öfke, hayal kırıklığı yahut anksiyete, ne olursa. Zira müziğin bir başı ve sonu var, içinden geçmeli ve o pay yaşandığı an sarılmalıyız.”
Bunu söylediğinde, seanslardaki anlardan birine ışınlandım. Down birkaç diyapozon çıkarmıştı, La notası tonundakini göğsüme bastırdı. Titreşimlerin göğüs boşluğumda yayıldığını hissettim. Sonra bana verdi, çatala avucumla vurdum ve gözlerimin ortasına, burun köprüme yerleştirdim. Gözlerimi kapadım. La notasının yuvarlak uğultusu göz pınarlarımdan içeri süzülen ışıkla birleşti. Müzikle dolup taşmıştım, ancak hiçbir şey çalmıyordum. Kafatasım enstrümanın ta kendisiydi.
* Bu yazı, Jayson Greene’in Pitchfork’ta yayımlanan makalesinden Merve Evirgen tarafından kısaltılarak çevrilmiştir.
