Müzik, her vakit olduğu üzere, toplumun akışında değişiyor. Müzisyen ise hiç bu kadar süratli değişmek zorunda kalmamıştı.
Müzisyenlerin, yapımcıların, dağıtımcıların ve müzik medyasının dayanılmaz paralar kazandığı vakitler geride kaldı denebilir. Bildiğimiz manada “rockstar” olma hayallerini öpüp uğurlayın. Yanında tek kesimle yedi ceddinin düğününü yapmalar, inşaatçılıktan gelme imal şirketleri ve eli kolu uzun dağıtımcılar da tıpkı yolun yolcusu doğal. İlkel P2P ağlarla doğup, Napster ile toplumsal kimlik bulan, tasma takılabilen kısmında Apple, Spotify, Napster ve Deezer üzere şirketlerin durduğu, yabanî alanda Soulseek ve benzerleriyle devam eden dijital müzik ihtilali sırf tüketimi değiştirmedi. Tüketimi değişen hiçbir şeyin üretimi de tıpkı kalamıyor. Bu kadarı, değişimi rahatsızlıklarda aramayı göze alabilen herkes için aşikâr. Âlâ ki mi, ne yazık ki bilmiyorum, bilmemek de hoşuma gidiyor.
Kayıtlı müziğin para etmesi demek, en kolay manasıyla üretici ve tüketici ortasında istihdam sağlayabilmesi demek. Üretimciler, ses mühendisleri, menajerler, ferdî asistanlar, halka ilgiler sorumluları, organizatörler, mekân booker’ları, mekân soundmeister’ları, teşrifatçılar, roadie’ler, A&R’cılar, imal şirketi aracıları, dağıtım şirketi aracıları, mağaza aracıları, müzik muharrirleri yani genel tanımla benim de hatırı sayılır bir mühlet ekmeğini yediğim müzik sanayisinin üretici ve (o iş akışı için) tüketici olmayan insanları. Tüm bunlar birileri müzik yaptığı ve birileri bunu dinlemek istediği için vardılar, varlar. Buraya düşülecek tek şerh, kaynağı kaynaktan daha ulu kılmayı başarabilmiş ses mühendisleri ve prodüktörler ile var olandan daha büyük bir şey sunma vaadiyle indirgenmiş manada piyasa palavrası söylemekle yükümlü pazarlamacılar ve bu pazarlama malzemelerini üreten öteki sanatların icracısı beşerler hakkında olabilir. Gerisi aracıdır, ortacılar birçok vakit üreticiden düzgün para kazanırlar. Deneyimle sabittir.
Müziğin fizikî saklama kaplarında tüketildiği takribi yüz yıllık kısa süreci bir kenara koyarsak, müzik elle tutulur bir şey olmaktan uzak. Müzik koleksiyonculuğu da fetişistik temelleri de bulunan nesne koleksiyonculuğundan türediğine, müziği de artık çoğunlukla ellerimizle mıncıklayamadığımız yerlerde tükettiğimize nazaran işin ritüel tüketimi mecra zoruyla farklı bir hâle geliyor üzere görünüyor. Var mı çalma listesi yapan, dijital arşivleyen? Var. Oraya bakmak hoş, oraya bakmak eğlenceli. Bir de üretime bakalım.
Ne oluyor?
Üretimi tüketimin ebadı yahut hali belirliyorsa şayet, ekonomik hacmini de o belirler. Müzikte evvelce olduğu kadar para yok. Dijital telifler ve canlı performans gelirleriyle yürüyor işler. Bu ikisinden biri sıradan müzisyenin karnını doyurabiliyor, başkasının en tesirli olduğu misyon canlı performansların dolmasını sağlamak ve muhakkak bir “dinlenme sayısından” sonra sponsorluk görüşmelerinde masaya yükü çeşitli kartlar sürmek. Fakat artık ortada üstte saydığım tüm bu aracılara dağıtılacak para mevcut değil. Sürümden kazanabilen dağıtımcılar haricinde, bir, beş, on müzisyen ile çalışıp milyonlar kazanan aracılardan bahsedemiyoruz. Ortacılar seyreliyor, az buçuk kazanılan para daha az şahısla paylaşılsa da hâlâ kimsenin karnını doyurmuyor. Müzisyen konser peşinde, müzisyenin işi güç. Çünkü canlı müzik yapabilecek yetkinlikte olmak zorunda kalıyor. Felaket.
“Recording artist” ise kendini sahneye bilgisayarla çıkarken buluyor, günümüzde bunun müzisyenlik olmadığını söylemek sıkıntı. Tek tuş DJ’lerini bir kenara bırakarak sahnedeki müzisyenin buyruğundaki elektronik icra teçhizatını müzik estetiğine yedirebiliyoruz. Mevzubahis DJ’ler için konuşulması hassas tek mevzu “kürasyon”, o da öteki yazının konusu olsun.
Asıl durum kayıtlı müzik üretme ve satma peşindeki müzisyenin yeni pozisyonunda yatıyor. Bilhassa Türkiye’deki üretim şirketleri üzere aracı şirketlerin birçoğunun müziğin yeni tüketiliş biçimlerinden korkutucu derecedeki bihaberliğini göz önünde bulundurunca, yeni müzik piyasasını bilen müzisyen için yol açık olabiliyor. Bu bihaberlikten muaf, hâlen mevzu hakkında kanaat ve tatbikat lideri ortacılar mevcut, bunların önemli bir kısmı da beynelmilel şirketler. Aklınıza gelen büyük şirketler değil bunlar, B2B şirketler. Müzisyen ve tüketici ortasındaki iş bilmez aracılara (kendi varlıklarını koruma edebilecek kadar) iş öğreten şirketler.
Bunlar bir mühlet daha var olacaklar ve fonksiyoneller, çünkü konuyu anlıyorlar. Konuyu anlıyorlar zira müziği üreten ve tüketen beşerler ile tıpkı sosyo-politik geçmişten beşerler tarafından kuruluyor ve birebir başın yeni kuşak insanlarını istihdam ediyorlar. Bu noktada yaşadığımız hiçbir şeyin yeni olmadığını, özel bir vakitte yaşayan özel beşerler olmadığımızı hatırlatmak ismine Frank Zappa’nın 80’lerde verdiği bir röportajdan bir kısmı aşağıya bırakıyorum:
60’larda olan sıradışı olan durum, deneysel muhteviyata sahip birtakım müziklerin nitekim de kaydedilmesi ve yayımlanmasıydı. O vakitlerde, o şirketleri kimin yönettiğine bir bakın. Havalı genç herifler değillerdi. Bunlar puro tüttüren yaşlı heriflerdi. Gelen esere bakıp derlerdi ki “Ne bileyim! Ne olduğunu kim bilir! Kaydedin, piyasaya sürün ve şayet satarsa, ne âlâ!” Biz o heriflerle daha yeterliydik.
İşler böyleyken “havalı heriflerden” kaçmak hayli güç, çünkü işi müzisyenlerden uygun bilebiliyorlar. Ancak sıyrılabilecek bir dolu öbür aracı var. Günümüz müzik piyasasında, eski bir özgün müzisyen, reklam müzisyeni, reklam post-yapımcısı ve dağıtım pazarlamacısı olarak tez edip, utanmadan önerebileceğim şu: Müzisyen, müzik harici yapabildiği her şeyi kendisi yapmalıdır. Yoksa düğün pastasından cupcake’e dönen piyasada kırıntıya tamah etmekten, o kırıntı üzerinden yaratıcı özgürlüğünün kısıtlanmasına amenna demekten kendini kurtaramaz.
Ne yapmalı?
Müzisyen, bir müzik stüdyosunun nasıl işlediğini anlamalıdır. Nasıl kayıt yapıldığını, mix ve mastering yapıldığını bilmeli, mümkünse kendi yapmalıdır. Dijital mağazalara (her ne kadar bir aracı olmadan şahsen ulaşmak namümkün olsa da) nasıl ulaşacağını bilmelidir. Bu ulaşım yolunda kazıklanmayacak kadar fikri mülkiyet bilmeli yahut bilen bir hukukçu ile akıllı bir işbirliği yapmalıdır. Eser sahibi meslek birlikleri, üretimciler, dağıtımcılar üzere mevzularda kimin ne yapıp ne hisse aldığını anlamalıdır. Bu mevzuda ortada düşünüldüğü kadar önemli bir komplo teorisi olmadığını da belirtmek zorundayım. Sezen Aksu, Şebnem Ferah ve Hasret Tekin konularında bir Ekşi Kelamlık müellifinin %90 işkembeden salladığını da o tanınan yazıyı okuyanlar bilsin isterim.
Anlaştığı dağıtımcıyla kendisini hakikat yere getireceğini düşündüğü müzik platformu üzerinde yapılabilecek pazarlama çalışmaları hakkında düzgün bir konsensüse varmalıdır. Spotify da bu pazarlama ağının içindedir. Birtakım alanlarda ne gördüğünüze algoritma değil, dağıtımcılar ve platform editörleri karar verir. vessaire müelliflerinden Merve Evirgen’in Spotify’ın masumiyetini sorguladığı yazıya duygusal reaksiyon veren vefakâr Spotify dinleyicileri size diyorum, ağlayın.
Hem mağazalar üzerinde, hem toplumsal medyada, hem de gerekirse fizikî dünyada bir pazarlama stratejisine sahip olmalı, bu istikamette kullanılabileceği tekniklerden haberdar olmalıdır. Bu yollar dahilinde kullanması gereken müzik harici görsel ve yazılı malzemesi üretebilecek yetkinliği şahsen edinmeli yahut bu yetkinliğe sahip temaslara sahip olmalıdır. Kendi menajerliğini kendi yapmalı, canlı müzik mekânlarına nasıl ulaşabileceğini bilmeli, mekân booker’larının ne istediğini anlamalı, hakikat bağlantısı kurmalıdır. Elde ettiği parayı yönetim etmeyi bilecek kadar muhasebe bilmeli, üye olduğu meslek birliklerine bildirim yapmayı unutmamalı ve teliflerini takip etmelidir.
Bunlar sırf birkaç temel alan. Bunları anlamakta başarısız olunduğunda yakın vakitte yaşanılan Yüzyüzeyken Konuşuruz olayı ve haberdar olmayacağınız ancak her gün tekraren haklı lakin beyhude çağrılan müzisyen feryadının nasıl bir şey olduğunu, müzisyen kendi ağzından duyar. Mevzuyla ilgili arama motoru kullanmayı bilen sebat sahibi beşerler için yeteri kaynak ve dahası vakit zaman düzenlenen seminerler bile mevcut. Bakarak olunmalı.
Müzisyenin bütün bunlarla ilgilendiğinde kendi sanatından uzaklaştığı, soğuduğu tarafındaki tenkitleri anlayabiliyorum. Lakin ülkü bir dünyada sanattan para kazanılmaması gerektiğini düşünen biri olarak kulaklarımda güzel bir sedadan öteye gidemiyor. Şayet müzisyen değiştirmek değil ayak uydurmak istiyorsa yalnız olmalı, benim naçizane teklifim budur. Değiştirmek istiyorsa müzikten para kazanmayı denemeyi bırakmasını öneririm. Bu baskı ortadan kalktıktan sonra yaptığı müzikteki samimiyet onu bile şaşırtabilir. Kendi adıma gerçek bir anti-profesyonel müzisyen görmek her vakit hoşuma masraf.
