1970’lerin Massachusetts’inde Arthur Dove’un dört tablosunu amaç alan sakil bir soygunun kara mizahı üzerinden Amerika ve orta sınıf hakkında giderek acılaşan bir fikir kuran, daha sonra Trumpçılığa varacak eksen kaymasının erken belirtilerini ve yıllara yayılan ahlaki teslimiyeti teşhis eden Kelly Reichardt, The Mastermind sinemasında —başta Gösteriş (Showing Up, 2022) kadar yerleşik görünen lakin sonra bir yola düşme anlatısına evrilen bu filmde— soygun çeşidinin içinden geçip onu sabote ediyor. Bizi apaçık politik, son derece açık, hatta moral bozucu bir finale sürüklüyor.
Türkiye prömiyerini Ayvalık Sinema Festivali’nde yapan The Mastermind afallatıcı, aldatıcı bir sinema. Başlangıçtaki sanat müzesi yeri, geometrik açılı jenerik yazıları ve mimariye verilen dikkat, bizi çabucak Kelly Reichardt filmografisinde bir dönüm noktası sayılabilecek bir sinema olan Showing Up‘a götürüyor. Gerçi Mutlak Kadınlar (Certain Women, 2016) da öyleydi lakin farklı nedenlerle biçimi ve gayeleri onu şimdilik tekil bir örnek kılıyordu. Ne var ki sanat da mimari de sonunda eleştirel/şiirsel bir MacGuffin’e dönüşüyor, üstelik öbür bir MacGuffin’i yani soygun sinemasını —burada yıkıma varan, hatta akıl dışına yaklaşan bir yorumu— besleyen bir anlatı düzeneğine.
Giderek kara deliğe gömülen bir karakter olan JB Mooney’nin (Josh O’Connor) savruk hata planını izlerken —Wes Anderson’ın Bottle Rocket‘ındaki çetenin uzak sayılmayacak bir akrabası— acı bir farkındalığa sahip tek bakış çoktan her şeyi görmüş iki bayana aittir: JB Mooney’nin annesi ve eşi Terri (Alana Haim). Annenin (oğlunu beslemeyi sürdüren) beyhude umut jesti, kolay terk edilemeyecek bir rolün dayattıklarından doğar. Asıl ipucu ise eşinin aralığında yatar, kocasının aksiyonlarını okumanın anahtarı ve onun gerçek insani (ve politik) kıymetinin ifşasıdır bu. Sahiden de 1970’lerin harareti, sinemada lakin son dakikalarda tam manasıyla patlak verdiğinde, bayanların özgürleşmesi problemi de evvelki onyıllarda erkeklerin övünçle sahip çıktığı mutlak kontrolün kaybıyla paralel biçimde merkezde durur.
Şunu da unutmayalım: Kelly Reichardt tıpkı vakitte birinci sineması hariç bütün sinemalarının kurgucusu, kurgu üzerinde direkt çalışmaya, vakti ve ritmi şahsen manipüle etmeye alışık. The Mastermind‘da bu iş, çağdaş caz sahnesinin temel isimlerinden kornetçi-besteci Rob Mazurek’in şahane müzikleriyle daha da güçleniyor. Sineması harekete geçiren, ataleti kıran, onu hızlanmaktan öbür devası olmayan eğimli düzlemlere fırlatıp sonra durmaya, soluklanmaya zorlayan şey müzik. O’Connor’ın yüzü, bir anda kıvılcım alabilecek o sükuneti ve tıpkı vakitte kendi içine dönük bir şaşkınlığı aktarmak için kusursuz. Zira JB Mooney’nin varoluşu tümüyle kendine dönük. Onun hata ortağı yok, sırf kullanacağı beşerler var. Tam da burada sinema derinlemesine politik tabiatını açığa çıkarıyor.
Senaryonun tek müellifi olarak Kelly Reichardt tiplerle oynar, kesimleri söküp takarak ikinci kısımda —yola düşülen kısımda— apayrı sınırlar kazanan bir yapboz kurar; hayır, Bottle Rocket üzere bir indie’de değiliz, tam bilakis. The Mastermind esasen diğer bir sinemaya dönüşür.
Bir noktada JB Mooney pekâlâ Ted Bundy de olabilirdi. Bir destek arayışıyla oradan oraya sürüklenirken, sorumluluk alamayan, gerçekle yüzleşemeyen JB Mooney artık her şeyi yapabilecek durumdadır: Tuhaf bir tablo hırsızlığı (ilk bakışta kısmen makul bir münasebet bile barındırıyor gibiydi) değil giderek daha sefil kabahatler dizginsiz bir bireyciliğin üzerinde yükselir; çocuklarını biraz para verip abur cubur tıkınmaya yollaması, her şeyi arkasında bırakıp sonuçlarını umursamaması bunun göstergesidir. Maskesi (kadınlar tarafından) düş(ürül)müş, “beyin” olmaktan bayağı bir kapkaççıya indirgenmiş JB Mooney, tekrar beklenmedik ve oldukça sembolik bir finalde, ABD’nin gerilemesinin bir metaforuna dönüşür. Protesto hareketleri, Vietnam, polis şiddeti… Dantevari bir karşı-ceza üzere işleyen, son derece berrak, politik ve biraz da acımasız bir kapanışı var sinemanın.
Kelly Reichardt, Kestirme Yol‘da (Meek’s Cutoff, 2010) topluluğunu çöle sürükleyen, başında plan olmayan ve kimseyi dinlemeyen bir adamın western öyküsünü anlatırken, bunun 2010’un ABD’si için de geçerli bir alegori olduğunu düşünüyordu. The Mastermind‘da da güya birebir yönelim var. JB Mooney’nin azamiye varan bireyciliği, 1970’lerde dolaşırken bugünün Amerika’sının rotalarıyla örtüşüyor: Tutulmamış vaatlerin yığını, sadece kendi çıkarı için sömürülen ilgiler ve sonuçlara zerre kadar aldırmamak. Bu yüzden JB Mooney ile eşi Terri, neredeyse gerçek Trump–Melania çiftinin daha insani bir versiyonu üzere görünüyor.
Yine de alegori, güçlü oyunculuklar ve direktörün ustalığı sayesinde sinemanın üzerine asla çökmüyor. Kelly Reichardt, anlatı materyaline hem askıda kalma hem de hafiflik anları verebiliyor, kıssayı kimi vakit dörtnala koşturup kimi vakit adım adım yürütüyor. Bu sayede The Mastermind, onu canlandıran caz müzik üzere kıvrak ve sınıflandırılması imkansız bir biçimde hareket ediyor.
Bu yazının birinci versiyonu Mecra’da yayımlanmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
